Đề tài Làng dệt Mã Châu - Xưa và nay

LỜI MỞ ĐẦU Là một sinh viên năm thứ tư, đã được trang bị tương đối đầy đủ kiến thức của chuyên ngành Lịch sử Văn hoá, tôi phải hoàn thành luận văn tốt nghiệp và cũng là bước đầu làm quen với công việc nghiên cứu. Tôi có may mắn là được người hướng dẫn Luận văn tốt nghiệp của tôi - TS Lâm Mỹ Dung gợi ý và tạo mọi điều kiện cho tôi vào Duy Xuyên - Quảng Nam để tìm hiểu về đời sống văn hoá của một làng nghề truyền thống ở đây. Lần đầu tiên đặt chân đến miền Trung và với mục đích tìm hiểu về đời sống văn hoá của một làng nghề, do kiến thức cá nhân còn ít ỏi và điều kiện thời gian thực tế hạn hẹp, nên dù đã có được sự chỉ bảo, hướng dẫn, góp ý tận tình của thầy cô và bạn bè trong quá trình tìm kiếm tư liệu và cũng như khi hoàn thành luận văn nhưng luận văn vẫn còn nhiều hạn chế, thiếu sót. Tôi rất mong có sự chỉ dẫn, góp ý thêm. Để hoàn thành được luận văn này, tôi xin cảm ơn các thầy cô của Bộ môn Lịch sử Văn hoá và Khoa Lịch Sử, trường ĐH KHXH&NV HN - nơi tôi đã và đang học tập; cảm ơn Phòng Văn hoá huyện Duy Xuyên, đặc biệt là chú Dương Đức Quí và chị Nguyễn Thị Tuyết; cảm ơn thầy Nguyễn Chiều đã góp ý và cung cấp tư liệu cho tôi; cảm ơn Ban dân chính, các cụ phụ lão và bà con thôn Châu Hiệp đã giúp đỡ tôi rất nhiều trong thời gian tôi thực tập ở đây. Cuối cùng, tôi muốn bày tỏ lòng biết ơn của tôi với TS Lâm Mỹ Dung - giáo viên hướng dẫn của tôi - người đã dẫn dắt và chỉ bảo cho tôi không chỉ trong quá trình làm luận văn tốt nghiệp này. 1. Mục đích nghiên cứu Người Việt từ xưa (và cho đến nay) đa phần là nông dân. Môi trường sống của họ là Nông thôn - Nông nghiệp - Xóm làng. Phổ xã hội Việt Nam truyền thống là Gia đình - Họ hàng - Làng nước. Trong tiến trình lịch sử dân tộc, làng xã có một vai trò hết sức to lớn. Nó là tế bào sống của xã hội Việt Nam, là môi trường sinh tụ và hoạt động của nông dân Việt Nam. Mỗi bước thăng trầm của dân tộc thường để lại những dấu ấn đậm nét trong đời sống làng xã. Làng nghề truyền thống là nguồn tài sản quý giá của đất nước cần được bảo tồn và phát triển. Tài sản đó không chỉ mang ý nghĩa kinh tế - xã hội mà còn thể hiện nền văn hoá, văn minh độc đáo của dân tộc Việt Nam. "Những làng nghề ấy ít nhiều đã nổi danh từ lâu (có một quá khứ trăm ngàn năm) "dân biết mặt, nước biết tên", tên làng đã đi vào lịch sử, vào ca dao tục ngữ . trở thành di sản văn hoá dân gian"[36.372]. Sau một thời gian mai một, hiện nay làng nghề đã và đang được quan tâm phát triển. Sự đổi mới cơ chế quản lý cũ sang cơ chế thị trường với sự điều tiết của nhà nước từ Đại hội VI (năm 1986) đã tạo ra bước ngoặt quan trọng, thúc đẩy sự phát triển sản xuất nói chung và các ngành nghề truyền thống nói riêng. Sự phát triển của làng nghề, đặc biệt là những ngành nghề mới trong quá trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá (CNH-HĐH) nông thôn là một xu hướng tất yếu khách quan. Nhưng hiện nay vẫn còn không ít các làng nghề chưa phục hồi được sản xuất, nhiều nghề bị mai một, đội ngũ nghệ nhân ngày càng suy giảm. Các làng nghề cũng đang đứng trước những khó khăn thách thức như là thị trường tiêu thụ sản phẩm, nguồn vốn, trang thiết bị công nghệ .[2.235]. Vì vậy vấn đề đặt ra là phải tìm hiểu các làng nghề truyền thống, phải có một cái nhìn toàn thể về nó. Từ đó mới có thể hoạch định những phương hướng, cách thức bảo tồn và phát triển làng nghề trong giai đoạn hiện nay. Bảo tồn làng nghề truyền thống cũng chính là bảo tồn các giá trị văn hoá dân tộc. Muốn bảo tồn và phát triển các làng nghề thì trước hết, chúng ta phải tìm hiểu những yếu tố văn hoá truyền thống của làng nghề. Bởi "văn hoá" được coi "là nền tảng tinh thần của xã hội, vừa là mục tiêu, vừa là động lực thúc đẩy sự phát triển kinh tế, xã hội" như Nghị quyết Hội nghị lần thứ 5 BCHTƯ Đảng (Khoá VII) đã đề ra. Những yếu tố truyền thống đó kết hợp với những yếu tố hiện đại như thế nào và vai trò của nó trong sự phát triển của làng nghề? Như vậy mới có thể bảo tồn và phát triển làng nghề truyền thống trong quá trình CNH-HĐH một cách có hiệu quả. Đây cũng chính là mục đích của luận văn tốt nghiệp "Làng dệt Mã Châu - xưa và nay". Khi đặt Xưa (truyền thống - theo cách hiểu thông thường là những giá trị văn hoá từ xưa để lại) và Nay (hiện đại), tôi không có ý định so sánh, mà dựa trên tinh thần "ôn cố tri tân" (tìm cũ để biết mới). Bởi chỉ có hiểu biết sâu sắc về làng nghề và những yếu tố văn hoá truyền thống của làng nghề thì khi gia nhập vào công cuộc CNH-HĐH chúng ta mới có thể phát huy tốt vai trò của làng nghề mà không làm mất đi những giá trị văn hoá riêng đặc sắc của nó.

doc65 trang | Chia sẻ: lvcdongnoi | Ngày: 02/04/2013 | Lượt xem: 1751 | Lượt tải: 1download
Bạn đang xem nội dung tài liệu Đề tài Làng dệt Mã Châu - Xưa và nay, để tải tài liệu về máy bạn click vào nút DOWNLOAD ở trên
t khÐo"[23.295]. Nh­ vËy, tr­íc khi ng­êi ViÖt ®Õn "khai hoang lËp nghiÖp" th× ë vïng nµy ®· cã nghÒ trång d©u nu«i t»m, trång b«ng dÖt v¶i, dÖt lôa ph¸t triÓn kh¸ cao. Ng­êi ViÖt tõ x­a vèn ®· biÕt trång d©u nu«i t»m, ­¬m t¬ dÖt lôa (ë c¸c di chØ thuéc v¨n ho¸ Phïng Nguyªn c¸ch nay 4000 - 3500 n¨m ®· t×m ®­îc rÊt nhiÒu däi xe sîi, ®ång thêi c¸c dÊu v¶i rÊt mÞn ë ®å gèm Phïng Nguyªn còng chøng tá nghÒ xe soÑi dÖt v¶i ®· ph¸t triÓn kh¸ cao), khi vµo tíi vïng ®Êt míi, bªn nh÷ng b·i d©u ngót ngµn ven ®«i bê s«ng Thu Bån, hä ®· tiÕp thu (còng gãp phÇn c¶i tiÕn, hoµn thiÖn kü thuËt dÖt) vµ tiÕp tôc ph¸t triÓn nghÒ dÖt tõ ng­êi Ch¨m vµ cña ng­êi Ch¨m, t¹o nªn nh÷ng lµng nghÒ dÖt truyÒn thèng cña ng­êi ViÖt ë ®©y. ë M· Ch©u, theo håi cè cña c¸c cô giµ trong lµng th× cã nhiÒu dßng hä, tõ tr­íc ®Õn nay chØ chuyªn sèng b»ng nghÒ dÖt. V¨n tÕ cña hä NguyÔn (theo téc ph¶ th× ng­êi gèc Thanh Ho¸, ®Õn lµng m· Ch©u lËp nghiÖp ®­îc 15 ®êi), khi thê cóng tæ tiªn ë nhµ thê hä cã c©u: "§em nghÒ t¬ lôa vÎ vang cho con ch¸u nèi truyÒn hËu thÕ". Còng phÇn nµo cho thÊy sù giao thoa, kÕt hîp vµ ph¸t triÓn kü thuËt dÖt ViÖt - Ch¨m ë ®©y. NghÒ dÖt tõ x­a, kh«ng chØ cã riªng ë M· Ch©u mµ më réng kh¾p vïng Duy Xuyªn, §iÖn Bµn. Lª Quý ®«n tõ thÕ kû XVIII ®· nhËn xÐt: "D©n ë phñ Th¨ng Hoa vµ phñ §iÖn Bµn thuéc tØnh h¹t Qu¶ng Nam th× cã nhiÒu ng­êi biÕt dÖt v¶i lôa, th¸i ®o¹n, l¨ng la, c¸c hµng hoa kh¸c võa tinh x¶o, võa ®Ñp m¾t, kh«ng thua kÐm g× c¸c thø hµng bªn tØnh Qu¶ng §«ng"[8]. NghÒ dÖt ch¹y däc theo hai bªn bê s«ng Thu Bån vµ Bµ RÐn tõ ®Ønh tam gi¸c ®ång b»ng Duy Xuyªn lµ Thi Lai (Tam Thi), §«ng Yªn - Duy Trinh qua M· Ch©u, Trung L­¬ng cña thÞ trÊn Nam Ph­íc ®Õn Long Ch©u - Duy Vinh, ®iÒu nµy ®­îc thÓ hiÖn qua c¸c c©u ca lµng nghÒ: M· Ch©u t¬ lôa mü miÒu Ban mai cöi m¾c, chiÒu chiÒu lôa gi¨ng. víi nhiÒu biÕn thÓ: Thi Lai t¬ lôa mü miÒu... §«ng Yªn t¬ lôa mü miÒu... vµ trë thµnh c©u ca cho toµn vïng: Duy Xuyªn t¬ lôa mü miÒu... Theo s¸ch ¤ Ch©u cËn lôc cña D­¬ng V¨n An th× ë phñ §iÖn Bµn: "Long Ch©u s¶n xuÊt nhiÒu lôa tr¾ng"[22.43]. §¹i Nam nhÊt thèng chÝ, môc thæ s¶n còng chÐp: "Lôa - s¶n ë x· Th¨ng B×nh huyÖn Diªn Ph­íc th× chÊt dµy, s¶n ë M· Ch©u huyÖn Duy Xuyªn th× chÊt máng". V¶i c¸c huyÖn ®Òu cã. Lêi nhËn xÐt d©n ë ®©y "tôc ­a xa xØ, Ýt kiÕn thøc, ¨n mÆc tÊt l­ît lµ, thªu dÖt tinh khoÐ, sa trõu kh«ng kÐm g× Qu¶ng §«ng" [19.336-339] còng cho thÊy nghÒ dÖt ë ®©y rÊt tinh x¶o. 2.2.2. Trång d©u nu«i t»m M· Ch©u n»m trong vïng trång d©u nu«i t»m, ­¬m t¬ dÖt lôa däc theo hai bªn bê s«ng Bµ RÐn, hµng n¨m s«ng Bµ RÐn båi ®¾p phï sa cho lµng sau mïa lò lôt, ®Êt ®­îc båi tô th­êng xuyªn, thuËn lîi cho viÖc trång d©u nu«i t»m ph¸t triÓn. Tr­íc ®©y diÖn tÝch ®Êt b·i ®­îc chia ®Òu cho c¸c thµnh viªn trong lµng. ®Êt ®­îc dïng ®Ó trång lóa, trång d©u (chñ yÕu lµ trång d©u). lµng M· Ch©u ®· sím ph©n chia thµnh nh÷ng hé chuyªn lµm nghÒ trång d©u nu«i t»m vµ nh÷ng hé chuyªn lµm nghÒ dÖt. Ýt cã hé gia ®×nh ®¶m nhËn tõ kh©u ®Çu ®Õn kh©u cuèi. C©y d©u ë ®©y ®­îc trång vµo th¸ng 10, trªn b·i ®Êt båi b»ng nh÷ng cµnh nhá (miÒn B¾c gäi lµ hom d©u). C©y d©u sau khi trång th× 10 ®Õn15 n¨m sau míi ph¶i trång l¹i. Mçi n¨m vµo th¸ng 11, ng­êi ta chÆt hÕt cµnh d©u vµ chê n¶y ra vô míi. §ã còng lµ mïa n­íc lò, n­íc s«ng Bµ RÐn d©ng cao ®em l¹i mét nguån dinh d­ìng lín ®Ó nu«i c©y d©u. C©y d©u ë ®©y cã kh¶ n¨ng chÞu h¹n cao. Th¸ng 3, l¸ d©u lªn tèt còng lµ lóc b­íc vµo vô t»m. Mét n¨m ë ®©y nu«i ®­îc t¸m løa t»m, trong ®ã cã mét løa t»m xu©n vµo th¸ng 3. Tõ th¸ng 4, th¸ng 5 b¾t ®Çu vµo vô, kÕt thóc vµo th¸ng 11 vµ th¸ng 7, th¸ng 8 lµ thêi ®iÓm thÝch hîp nhÊt ®Ó nu«i t»m. T»m ë ®©y lµ gièng t»m ®a hÖ, tøc lµ mét n¨m cã thÓ ®Î nhiÒu l­ît trøng liªn tôc (Kh¸c víi gièng t»m ®¬n hÖ - ®Î mét løa trøng mét n¨m vµ gièng t»m l­ìng hÖ - ®Î hai løa trøng mét n¨m míi ®­îc nhËp tõ n­íc ngoµi vµo). Mçi løa t»m tõ 20 - 22 ngµy. BÖnh t»m tr­íc ®©y th­êng gÆp lµ bÖnh gai: Con t»m b×nh th­êng toµn th©n tr¬n l¸ng, mµu xanh l¬, khi bÞ bÖnh th× næi gai trªn c¸c khoang, t»m tõ mµu xanh l¬ chuyÓn sang mµu b¹c. BÖnh nµy do vi rót g©y bÖnh cã tõ trong trøng. V× vËy ng­êi nu«i t»m tr­íc kia rÊt sî, bëi nÕu løa t»m nµo gÆp bÖnh nµy th× coi nh­ bá ®i. HiÖn nay c«ng nghÖ hiÖn ®¹i ®· sö lý ®­îc trøng t»m do vËy bÖnh nµy hÇu nh­ ®· bÞ lo¹i bá. Nh×n chung, cø 20kg l¸ d©u/1kg kÐn. Khi t»m lµm kÐn chuyÓn sang ngµy thø ba th× ph¶i b¸n cho ng­êi ­¬m t¬ (ng­êi nu«i t»m kh«ng s¶n xuÊt ®Õn kh©u cuèi). T¬ tèt hoÆc løa kÐn tèt ph¶i ®­îc "9 kÐn, 1 t¬" (9kg kÐn ®­îc 1kg t¬). Ng­êi ta ®¸nh gi¸ chÊt k­îng t¬ tèt hay kh«ng ngay tõ khi cÇm con kÐn trªn tay, tøc lµ ph¶i hoµn toµn dùa vµo kinh nghiÖm mµ hä ®· tÝch luü ®­îc trong qu¸ tr×nh nu«i t»m. Do c¬ chÕ thÞ tr­êng, ng­êi d©n M· Ch©u ®i chuyªn vµo nghÒ dÖt v¶i, lôa mµ kh«ng ph¸t triÓn nghÒ nu«i t»m. NghÒ trång d©u nu«i t»m cña M· Ch©u, hiÖn nay ®· di chuyÓn sang lµng Trung L­¬ng. M· Ch©u hiÖn nay cã kho¶ng 3/4 d©n sè sèng b»ng nghÒ dÖt vµ 1/4 d©n sè sèng b»ng nghÒ n«ng vµ c¸c nghÒ kh¸c. 2.2.3. ¦¬m t¬ dÖt lôa Sau khi kÐn chÝn th× b¾t ®Çu c«ng viÖc kÐo t¬. ng­êi ta nhóng kÐn vµo nåi n­íc s«i, quÊy ®Òu sau ®ã bãc vá ngoµi cña kÐn vµ kÐo sîi. Theo kinh nghiÖm d©n gian, kÐn chÝn võa th× kÐo sîi tr¬n vµ nhÑ tay, kÐn sèng th× kÐo nÆng tay, kÐn chÝn qu¸ th× sîi t¬ nÉu ra kh«ng kÐo ®­îc. KÐo sîi xong, tr­íc khi ®­a vµo dÖt ng­êi ta tiÕn hµnh hå sîi. Hå ®Ó hå sîi ph¶i nÊu kh«ng ®Æc vµ còng kh«ng ®­îc lo·ng qu¸, hå nÊu ®Æc th× sÏ bÞ gai sîi vµ hå nÊu kh«ng kü th× sîi sÏ bÞ mèc. Nguyªn liÖu ®Ó nÊu hå lµ g¹o tÎ, bét dong... ®­îc xay thµnh bét, sau ®ã r©y läc b· vµ nÊu. Sîi sau khi hå, ®­îc ®em ph¬i vµ quµng lªn xa, cuén vµo c¸c èng gäi lµ ®¸nh èng. Tuy nhiªn kh©u hå chñ yÕu ®­îc tiÕn hµnh ®èi víi sîi däc. Sîi ngang sau khi ph©n lo¹i, cho vµo suèt lµ tiÕn hµnh dÖt ®­îc. Tr­íc ®©y ng­êi ta dÖt b»ng khung dÖt khæ hÑp ®é 0,4m cã mét l¸ go, ng­êi thî dÖt cuèn chØ vµo con suèt, bá vµo thoi lµm b»ng sõng tr©u, nÐm qua l¹i b»ng tay. Sau mçi lµn nÐm thoi th× ®Ëp l¸ go vµo, gièng nh­ ®an phªn tre lãng mèt. Cø vËy ®Õn kho¶ng qu¸ tÇm tay th× dõng l¹i ®Ó cuén v¶i vµo, ng­êi thî giái nhÊt còng chØ dÖt ®­îc tõ 3,5 -4m v¶i mét ngµy [15]. S¶n phÈm dÖt ra ®­îc ph©n lo¹i theo nguyªn liÖu t¬. Ng­êi lµm nghÒ dÖt ë M· Ch©u th­êng ph©n chia s¶n phÈm theo hai lo¹i t¬ tèt hay xÊu. NÕu dïng nguyªn liÖu t¬ tèt th× dÖt ra v¶i lanh gi¸ trÞ cao, phÇn lín b¸n cho c¸c n¬i. Cßn dïng t¬ th« th× dÖt ra lo¹i v¶i tÝt xo víi gi¸ rÎ h¬n. Thùc ra hµng t¬ lôa ë ®©y ®­îc ph©n ra lµm nhiÒu lo¹i s¶n phÈm tuú theo chÊt l­îng t¬ vµ c¸ch dÖt nh­ bµi ca c«ng nghÖ ®· m« t¶: Lµm ra ®ñ thø mÆt hµng Hµng ®¬n, hµng kÐp däc ngang tinh t­êng L­ît, lµ, lÜnh, lôa, xuyÕn, l­¬ng Êy lµ nh÷ng thø mÆc th­êng cña ta Thø tr¬n råi l¹i thø hoa QuÕ, v©n, gÊm, vãc, b¨ng, sa, kú cÇu Lôa hoa mçi thø mét mµu §ä vµo nµo kÐm hµng Tµu, hµng T©y. HiÖn nay lo¹i khung cöi trªn kh«ng cßn ë M· Ch©u vµ nh÷ng lµng dÖt xung quanh nh­ng dùa vµo bøc tranh vÏ vÒ nghÒ dÖt ë tr­íc cöa §×nh TiÒn hiÒn M· Ch©u hiÖn nay (B¶n ¶nh 6) th× khung dÖt cæ truyÒn ë M· Ch©u kh¸ gièng lo¹i khung dÖt cæ truyÒn cña c¸c lµng dÖt ë ch©u thæ B¾c Bé. Lµng M· Ch©u tr­íc cßn cã nghÒ nhuém. HiÖn nay ng­êi ta dïng thuèc nhuém ho¸ häc. Nh­ng tr­íc kia, khi ch­a cã thuèc nhuém ho¸ häc th× cã thÓ hä sö dông c¸ch nhuém nh­ ng­êi C¬ Tu ë miÒn nói Qu¶ng Nam hiÖn nay vÉn cßn b¶o l­u. Ng­êi C¬ Tu dïng nh÷ng bé phËn cña c©y rõng lµm thuèc nhuém. Muèn cã mµu ®á hä dïng cñ c©y ahø gi· n¸t, nÊu lÊy n­íc lµm thuèc; mµu vµng th× lÊy rÔ c©y vµng ®¾ng, mét lo¹i c©y d©y leo (ango¨n mrít); mµu ®en th× dïng l¸ c©y tar©m gi· n¸t, ng©m l©u ngµy. Riªng mµu tr¾ng th× cã khi ®Ó nguyªn mµu tr¾ng cña b«ng nh­ng t«ng mµu nµy bÞ chãi, nªn hä lÊy vá èc d­íi suèi n­íng chÝn gi· thµnh bét vµ nhuém ®Ó chóng kh«ng cßn mµu tr¾ng lo¸ n­· [28.20]. §Çu thÕ kû XX, «ng Cöu DiÔn (tªn thËt lµ Vâ DiÔn - ë th«n Thi Lai T©y - lµng Thi Lai - Duy Trinh hiÖn nay) ®· ph¸t minh ra ph­¬ng ph¸p c¶i tiÕn khung cöi do häc ®­îc c«ng nghÖ tõ nh÷ng x­ëng m¸y dÖt cña Ph¸p ®Çu t­. M¸y dÖt ®­îc c¶i tiÕn t­¬ng ®èi gièng m¸y dÖt hiÖn nay ë M· Ch©u vµ khung dÖt khæ v¶i ®­îc më réng tõ 0,8 - 1m. Víi lo¹i m¸y nµy ng­êi dÖt v¶i kh«ng ph¶i ®­a con suèt qua l¹i vµ mçi lÇn ®­a qua ph¶i ®Ëp l¸ go xuèng mµ chØ ph¶i ®¹p ch©n ®Ó ch¹y c¸c b¸nh nh«ng chuyÒn lµm cho c¸c con suèt vµ l¸ go tù ch¹y qua l¹i. Lóc bÊy giê ®iÒu kiÖn vËt t­ thiÕu thèn, nhÊt lµ c¸c b¸nh nh«ng chuyÒn b»ng gang nh­ hiÖn nay kh«ng cã. ¤ng Cöu DiÔn ®· chÕ ra c¸c b¸nh nh«ng r¨ng c­a b»ng nh÷ng l¸t gç mÝt c­a trßn. Con thoi th× dïng hai ®Çu nhän cña sõng tr©u hoÆc sõng bß ghÐp l¹i, mµi nh½n ®Ó khái c­a ®øt canh däc [15]. M¸y dÖt lóc ®Çu dÖt víi mét l¸ go sau c¶i tiÕn thµnh hai råi bèn l¸ go nh»m t¹o d¸ng mÆt hµng ®Ñp h¬n. Lo¹i khung dÖt nµy cã n¨ng xuÊt gÊp ba, bèn lÇn so víi khung dÖt nÐm tay vµ ®· nhanh chãng ph¸t triÓn ra toµn vïng Duy Xuyªn. Khi vïng nµy cã ®iÖn th× ng­êi ta chuyÓn sang dïng khung dÖt ch¹y b»ng m« t¬. Khung dÖt ®­îc c¶i tiÕn, më réng ®Õn 1,2 - 1,5m. Tõ ®©y më ra cho ngµnh dÖt Qu¶ng Nam nãi chung, Thi Lai, M· Ch©u nãi riªng mét b­íc ph¸t triÓn míi vÒ mÉu m·, chÊt l­îng s¶n phÈm nh­: tuyÕt, satin, nhung, crªpe... nhÊt lµ kaki, cita, v¶i t¸m thêi kú kh¸ng chiÕn vµ phôc vô tiªu dïng. ThÞnh hµnh nhÊt lµ thêi kú 1956 - 1960 sîi t¬ bãng cña NhËt, sîi b«ng cña Ên §é, thuèc nhuém ho¸ chÊt ®­îc nhËp vµo c¶ng Sµi Gßn, trµn vÒ Duy Xuyªn. Trong chiÕn tranh vïng nµy bÞ tµn ph¸, d©n c­ ly t¸n (chñ yÕu lµ ®i Sµi Gßn vµ ®em theo nghÒ dÖt vµo ®©y). Sau khi chiÕn tranh kÕt thóc, nhµ n­íc víi c¬ chÕ kinh tÕ bao cÊp ®· lËp ra ë ®©y 4 hîp t¸c x· (HTX), trong ®ã cã 3 HTX dÖt vµ 1 HTX ­¬m dÖt ®Ó s¶n xuÊt ®å Katª (®å v¶i b«ng sîi nhËp tõ n­íc ngoµi) vµ v¶i lôa do nhµ n­íc bao thÇu thu mua. Sau 1986, khi chuyÓn sang c¬ chÕ thÞ tr­êng th× 3 HTX dÖt bÞ gi¶i thÓ, nh÷ng ng­êi d©n lµm nghÒ dÖt ë ®©y còng chuyÓn sang sinh sèng b»ng nghÒ kh¸c. Tõ n¨m 1995 ng­êi d©n M· Ch©u quay l¹i víi nghÒ dÖt. Khung dÖt gç th× mua l¹i nh÷ng khung dÖt cò tõ Sµi Gßn, mang vÒ ®ãng l¹i råi ®­a vµo s¶n xuÊt. M¸y dÖt khung s¾t ë ®©y còng míi xuÊt hiÖn n¨m tõ 2000 do ng­êi d©n mua tõ c¸c nhµ m¸y dÖt Hµ Néi, Sµi Gßn, Nam §Þnh do hä chuyÓn giao c«ng nghÖ. Trång d©u nu«i t»m hiÖn nay ng­êi d©n M· Ch©u kh«ng lµm, chØ cßn mét vµi hé ­¬m t¬ dÖt lôa, cßn l¹i ®a sè ng­êi d©n dÖt hµng Katª (sîi b«ng v¶i vµ sîi tæng hîp); Nguyªn liÖu mua tõ HTX ­¬m dÖt thÞ trÊn Nam Ph­íc hoÆc tõ c¸c ®¹i lý trong lµng. ë M· Ch©u cã 24 ®¹i lý cung cÊp nguyªn liÖu vµ bao mua s¶n phÈm dÖt cña ng­êi d©n lµm ra. Tõ c¸c ®¹i lý nµy hµng dÖt ®­îc ®­a ®i c¸c thÞ tr­êng ë trong vµ ngoµi n­íc. NghÒ dÖt ë M· Ch©u hiÖn nay ®ang b¾t ®Çu khëi s¾c do sù quan t©m b¶o tån vµ ph¸t triÓn lµng nghÒ cña c¸c cÊp chÝnh quyÒn, ®Æc biÖt lµ chÝnh quyÒn ®Þa ph­¬ng tØnh, huyÖn, thÞ trÊn. Ngµy ra m¾t lµng nghÒ truyÒn thèng 30.3.2003 võa qua, ®· më ra mét b­íc ngoÆt quan träng trong sù ph¸t triÓn cña nghÒ dÖt ë ®©y. 2.3. NghÒ dÖt víi ®êi sèng v¨n ho¸ cña c­ d©n M· Ch©u. Kh¸c víi nh÷ng lµng nghÒ miÒn B¾c coi nghÒ thñ c«ng lµ nghÒ phô, ë M· Ch©u, ng­êi d©n coi nghÒ dÖt lµ nghÒ chÝnh. Lµm ruéng ba n¨m (kh«ng b»ng) nu«i t»m mét løa. NhiÒu hé gia ®×nh vµ ®Æc biÖt lµ mét sè dßng hä ë M· Ch©u chØ chuyªn lµm nghÒ dÖt. HiÖn nay cã 3/4 lao ®éng cña lµng tham gia vµo nghÒ dÖt, cßn l¹i 1/4 lµ s¶n xuÊt n«ng nghiÖp vµ lµm c¸c nghÒ kh¸c. NghÒ dÖt ®· ¨n s©u vµo ®êi sèng vµ chi phèi mäi ho¹t ®éng cña nh÷ng ng­êi d©n n¬i ®©y. Hä ®· tù hµo: Lµng nghÒ truyÒn thèng M· Ch©u ¦¬m t¬ dÖt lôa, trång d©u nu«i t»m. NghÒ dÖt lµ mét nghÒ vÊt v¶, hä ph¶i g¾n m×nh bªn khung cöi hµng ngµy vµ g¾n bã ®êi m×nh víi nã, hä ph¶i thøc khuya dËy sím ®Ó lµm nghÒ chØ víi mong ­íc cã mét cuéc sèng æn ®Þnh. Sù cÇn cï, ch¨m chØ, chÞu th­¬ng, chÞu khã cña hä ®· khiÕn mét thi sÜ ph¶i thèt lªn: “¥i c« thî dÖt nhµ bªn Thøc chi sím vËy bÇu trêi s¸ng sao T«i cßn nhí giÊc chiªm bao S¸ng mai c« dËy gäi t«i víi nµo”. (Th¬ «ng HiÒn T©m). NghÒ dÖt ë ®©y kh«ng chØ lµ nghÒ riªng cña ng­êi phô n÷, ®µn «ng còng tham gia vµo nghÒ dÖt vµ c¶ viÖc bu«n b¸n s¶n phÈm ®i c¸c vïng kh¸c. Nhê nghÒ dÖt mµ M· Ch©u cã mét diÖn m¹o kh¸ trï phó. NghÌ dÖt ®· thóc ®Èy sù giao th­¬ng bu«n b¸n gi÷a M· Ch©u víi c¸c vïng xung quanh. N¬i ®©y tõ rÊt sím ®· trë thµnh mét ®iÓm giao th­¬ng sÇm uÊt, hµng ho¸ ®i vÒ tÊp nËp. Hµng ®i lµ nh÷ng c©y v¶i, t¬ lôa ®­îc s¶n xuÊt tõ M· Ch©u, ®­îc c¸c th­¬ng nh©n tõ n¬i kh¸c tíi mua hoÆc ng­êi d©n ë ®©y ®em ®i b¸n: T¬, cau thuèc trë ®Çy ghe Héi An bu«n b¸n tiÕng nghe xa gÇn. Hµng ®Õn lµ c¸c lo¹i s¶n vËt ë c¸c vïng, c¸c lµng kh¸c ®em ®Õn ®Ó cung cÊp cho nhu cÇu cña c­ d©n M· Ch©u. Víi 3/4 d©n sè lµm nghÒ dÖt dÉn ®Õn viÖc s¶n xuÊt n«ng nghiÖp ë M· Ch©u kh«ng ®ñ ®Ó ®¸p øng cho nhu cÇu cña ng­êi d©n n¬i ®©y. V× vËy ng­êi d©n ë ®©y còng cã nhu cÇu më réng giao l­u bu«n b¸n víi c¸c vïng kh¸c. MÆt kh¸c, nghÒ dÖt cïng sù giao th­¬ng tÊp nËp ®· lµm cho ®êi sèng kinh tÕ cña c­ d©n M· Ch©u t­¬ng ®èi æn ®Þnh vµ ng­êi d©n cã møc sèng kh¸ cao. Trong thêi kú ph¸t triÓn nhÊt cña lµng th× M· Ch©u lµ n¬i tËp hîp nh÷ng cña ngon vËt l¹, nh÷ng ®Æc s¶n cña c¸c vïng xung quanh. Lµ lµng chuyªn nghÒ dÖt nªn ®êi sèng cña c­ d©n ë ®©y còng phô thuéc rÊt nhiÒu vµo viÖc bu«n b¸n s¶n phÈm. Khi s¶n phÈm lµm ra b¸n ®­îc th× cuéc sèng cña hä t­¬ng ®èi æn ®Þnh nh­ng khi s¶n phÈm lµm ra kh«ng b¸n ®­îc hoÆc bu«n b¸n thua lç th× ®êi sèng cña hä còng rÊt vÊt v¶, c¬ cùc. Nã ®­îc thÓ hiÖn qua c©u ca dao hãm hØnh: Con g¸i cã chång vÒ ®Êt M· Ch©u C¸i bông xÑp lÐp, ¸o quÇn l¸ng o. TruyÒn thuyÕt d©n gian ë M· Ch©u cho biÕt nghÒ dÖt lµ do nh÷ng bËc TiÒn hiÒn khai canh mang tõ miÒn B¾c tíi; nh­ng còng cã truyÒn thuyÕt r»ng nghÒ dÖt lµ do bµ M· ChÊu - mét ng­êi Ch¨m, d¹y cho c­ d©n ë ®©y (vµ tªn lµng M· Ch©u còng lµ tªn M· ChÊu nh­ng do l©u ngµy ®äc chÖch nªn thµnh M· Ch©u) VÒ sù h×nh thµnh lµng M· Ch©u theo truyÒn thuyÕt nµy, do t×nh tr¹ng thiÕu t­ liÖu th­ tÞch vµ nh÷ng t­ liÖu tr­íc n¨m 1945 vÒ lµng nªn t«i ch­a kiÓm chøng ®­îc. . Víi truyÒn thèng "uèng n­íc nhí nguån", ng­êi d©n M· Ch©u tuy kh«ng nhí nguån gèc xuÊt xø cña vÞ tæ nghÒ dÖt nh­ng hä vÉn thê phông tæ nghÒ dÖt t¹i §×nh, chung víi c¸c vÞ TiÒn hiÒn khai canh. Mçi n¨m mét lÇn hä tæ chøc tÕ lÔ (lÔ nµy lµm chung víi lÔ ë ®×nh thê TiÒn hiÒn khai canh vµo mungf m­êi th¸ng 3 ¢m lÞch) vµ ë mçi nhµ, mçi khi ®­a mét khung cöi míi vµo ho¹t ®éng hoÆc khi hÕt mét trôc sîi, hä th­êng cã mét ®Üa b¸nh tr¸i, hoa qu¶ vµ vµi nÐn h­¬ng ®­îc ®Æt ngay trªn khung cöi ®Ó b¸o víi tæ nghÒ phï hé cho c«ng viÖc cña hä. §èi víi nh÷ng ng­êi cã c«ng víi sù ph¸t triÓn cña nghÒ dÖt, tuy kh«ng cã thê cóng nh­ng ng­êi d©n ë ®©y vÉn truyÒn miÖng cho nhau nghe vÒ sù ®ãng gãp cña hä cho nghÒ dÖt nh­ bµ §oµn Quý Phi, ng­êi ®· cã c«ng më réng nghÒ dÖt ra kh¾p vïng ®ång b»ng Qu¶ng Nam; ¤ng TrÇn V¨n An, ng­êi lµng M· Ch©u ®· cïng «ng Cöu DiÔn ng­êi lµng Thi Lai ®­a lo¹i khung dÖt míi cã n¨ng suÊt cao h¬n vÒ vïng Duy Xuyªn. HiÖn nay víi c«ng cuéc CNH - H§H ®Êt n­íc, nghÒ dÖt ë M· Ch©u ®· vµ ®ang ph¸t triÓn m¹nh, gãp phÇn gi¶i quyÕt n¹n thÊt nghiÖp cho nh÷ng ng­êi d©n lµng M· Ch©u vµ t¹o c«ng ¨n viÖc lµm cho h¬n 300 lao ®éng tõ nh÷ng lµng xung quanh ®Õn ®©y. §ã lµ ch­a kÓ nh÷ng lao ®éng ë c¸c lµng kh¸c ®Õn häc vµ ®em nghÒ dÖt ph¸t t¸n ®i nh÷ng vïng xung quanh. ViÖc ph¸t triÓn lµng nghÒ truyÒn thèng ®· gãp phÇn n©ng cao ®êi sèng vËt chÊt cho ng­êi d©n ë ®©y. §a sè c¸c hé gia ®×nh ë lµng ®· cã nhµ cöa khang trang víi ®Çy ®ñ tiÖn nghi sinh ho¹t nh­: ti vi, tñ l¹nh, qu¹t ®iÖn, xe m¸y... C¶ lµng hiÖn chØ cã 14% hé nghÌo, chñ yÕu lµ nh÷ng hé mÊt søc lao ®éng, leo ®¬n giµ c¶, ®«ng con vµ nh÷ng hé lµm n«ng nghiÖp. NghÒ dÖt còng gãp phÇn ng¨n chÆn nh÷ng tÖ n¹n x· héi ®ang theo "c¬ chÕ thÞ tr­êng" len lái vµo kh¾p n¬i nh­: cê b¹c, nghiÖn hót, m¹i d©m... Do ®Æc ®iÓm cña nghÒ dÖt cã thÓ tËn dông nguån lao ®éng trÎ, nhµn rçi (ë lµng ng­êi ta häc nghÒ vµ biÕt dÖt tõ khi 13 -14 tuæi ). Nªn giíi thanh niªn ë ®©y cã c«ng ¨n viÖc lµm tõ rÊt sím dÉn ®Õn h¹n chÕ ®­îc nh÷ng tiªu cùc x· héi (tuy nhiªn còng ph¶i kÓ ®Õn nh÷ng ¶nh h­ëng cña sù gi¸o dôc trong gia ®×nh, hä hµng vµ céng ®ång lµng xãm thÓ hiÖn qua nh÷ng Quy ­íc v¨n ho¸, Téc ­íc v¨n ho¸... cña lµng). ChÝnh v× nghÒ dÖt ®· ¨n s©u vµo ®êi sèng cña ng­êi d©n n¬i ®©y. "§· mang lÊy c¸i th©n t»m. Kh«ng v­¬ng t¬ n÷a còng n»m trong t¬" nªn qua bao th¨ng trÇm lÞch sö, lµng nghÒ M· Ch©u nãi riªng vµ nghÒ dÖt trªn toµn vïng Duy Xuyªn- Qu¶ng Nam nãi chung vÉn tån t¹i vµ ph¸t triÓn. GS TrÇn Quèc V­îng ®· tiªn ®o¸n: Trong t­¬ng lai Nam Trung Bé lµ vïng b«ng ®Æc s¶n cña c¶ n­íc, còng nh­ vïng d©u t»m ven s«ng Thu Bån cò sÏ thÞnh v­îng nh­ x­a vµ h¬n x­a [37.429]. Ch­¬ng 3: §«i nÐt vÒ tÝn ng­ìng, t«n gi¸o vµ phong tôc tËp qu¸n cña c­ d©n M· Ch©u Ng­êi ViÖt ®Õn vïng ®Êt míi ®· giao l­u vµ tiÕp thu nh÷ng yÕu tè v¨n ho¸ cña ng­êi Ch¨m. §ång thêi trong qu¸ tr×nh giao l­u bu«n b¸n, ng­êi ViÖt còng ®· tiÕp thu mét sè yÕu tè v¨n ho¸ cña ng­êi Hoa ®Ó tõ ®ã t¹o nªn mét b¶n s¾c v¨n ho¸ riªng, ®Æc s¾c, gãp phÇn h×nh thµnh nªn diÖn m¹o cña xø Qu¶ng - Qu¶ng Nam. 3.1. Sù thê cóng. 3.1.1. Thê TiÒn HiÒn khai canh. H¬i kh¸c víi nh÷ng lµng ViÖt ë miÒn B¾c, ®×nh lµng ë M· Ch©u (vµ miÒn Trung nãi chung) dïng ®Ó thê TiÒn hiÒn, HËu hiÒn - nh÷ng ng­êi cã c«ng ®Õn khai canh, khai c­ thµnh lËp lµng. Theo håi cè cña c¸c cô giµ trong lµng th× tr­íc ®©y ë bèn th«n (§«ng - Thµnh - T©y - Th­îng) mçi n¬i cã mét ng«i ®×nh thê TiÒn hiÒn riªng vµ ng«i ®×nh (TiÒn hiÒn Tø M·) th× ë trong khu«n viªn cña HTX ­¬m dÖt Nam Ph­íc hiÖn nay. Trong chiÕn tranh tÊt c¶ c¸c ng«i ®×nh ®· bÞ tµn ph¸ vµ c¸c ®å vËt trong ®×nh còng ®· bÞ thÊt l¹c hÕt. Ng«i ®×nh TiÒn hiÒn Tø M· hiÖn nay ®­îc lµm míi vµo n¨m 2001. §×nh ®­îc x©y theo kiÓu nhµ ngang, c¸c cét vµ trªn nãc ®×nh cã trang trÝ rång, ph­îng. PhÝa ngoµi, tr­íc cöa ®×nh qua mét kho¶n s©n cã mét bøc b×nh phong, mét gãp s©n cã bµn thê thæ ®Þa vµ phÝa ngoµi cïng lµ cæng tam quan. C¸ch bµi trÝ ë trong ®×nh: cã n¨m bµn thê, ë gi÷a thê TiÒn hiÒn M· Ch©u; bµn thê hai bªn t¶ h÷u thê HËu hiÒn vµ tæ nghÒ dÖt; hai bµn thê ë ngoµi cïng, mét bªn thê nh÷ng ng­êi ®ç ®¹t thêi phong kiÕn vµ mét bªn thê nh÷ng anh hïng, liÖt sü - con em cña lµng M· Ch©u cã c«ng víi n­íc; PhÝa trªn bµn thê, ë gian gi÷a treo bøc hoµnh phi ®Ò bèn ch÷ "TuÊn m· hoa l­u" (Hoa L­u : lµ tªn mét con ngùa trong sè t¸m con ngùa tèt cña Chu Môc v­¬ng). Hµng n¨m ®Õn ngµy mïng 10/3 ¢m lÞch d©n lµng tæ chøc cóng tÕ. Tr­íc ngµy ®ã d©n lµng häp l¹i vµ bÇu ra ban trÞ sù lo viÖc chung (®ã lµ nh÷ng cô giµ cao tuæi, giµu kinh nghiÖm) vµ mét ban tÕ (mét sè cô giµ cao tuæi nhÊt hoÆc cã kinh nghiÖm nhÊt vµ thÇy cóng). S¸ng ngµy 10/3 lÔ tÕ ®­îc tiÕn hµnh, ng­êi ta bÇy biÖn toµn bé c¸c lÔ vËt lªn bµn gåm: H­¬ng ®¨ng, hoa qu¶, giÊy tiÒn, vµng m·, heo gµ... Ban tÕ mÆc kh¨n ®ãng ¸o dµi, chñ tÕ mÆc ¸o ®á, hai ng­êi båi tÕ mÆc ¸o xanh. Tr­íc khi tÕ ng­êi ta kiÓm tra l¹i lÔ vËt lÇn cuèi, sau ®ã c¸c thµnh viªn trong ban tÕ ®øng vµo vÞ trÝ ®Ó lµm lÔ. Qu¸ tr×nh hµnh lÔ tiÕn hµnh theo mÖnh lÖnh cña ng­êi néi x­íng (ng­êi ®äc c¸c qu¸ tr×nh lµm lÔ). LÔ tÕ ®­îc tiÕn hµnh theo tr×nh tù: - §¸nh ba håi trèng, ba håi chiªng vµ cö nh¹c lÔ. - Chñ tÕ tiÕn lªn d©ng h­¬ng. - Chñ tÕ vµ båi b¸i l¹y bèn l¹y. - Chñ tÕ d©ng r­îu. - §äc v¨n tÕ. - Chñ tÕ d©ng r­îu lÇn hai, sau ®ã lui ra ®Ó d©n lµng vµo lÔ. - T¹i lÔ, ban lÔ l¹y bèn l¹y vµ næi chiªng trèng kÕt thóc qu¸ tr×nh tÕ lÔ. - §èt vµng m·. Trong v¨n tÕ TiÒn hiÒn M· Ch©u cã ®o¹n: "Nh©n tïng b¾c ®Þa, tr¹ch thö nam thiªn, quy d©n lËp x·, thÊt thæ khai ®iÒn, dò nh©n d©n chi l¹c lîi, thuú ®øc h¹nh di diªn niªn: T­ nh©n kþ nhËt, kÝnh dâng (dòng) h­¬ng yªn, th­îng kú gi¸n gi¸m..." . (T¹m dÞch: Ng­êi tõ ®Êt B¾c, ®Õn ë phÝa Nam, quy d©n lËp x·, vì ®Êt lµm réng, lµm lîi cho nh©n d©n, ®Ó ®øc h¹nh mu«n ®êi: Ngµy kþ h«m nay, kÝnh d©ng nÐn h­¬ng, mong ë trªn chøng gi¸m...). Sau khi tÕ mäi ng­êi cïng ra §×nh ngåi ¨n uèng. Thø tù ë ®×nh, gian gi÷a dµnh cho ban tÕ vµ c¸c cô giµ, cßn hai bªn lµ d©n ®inh trong lµng. V× lµ lÔ lín cho c¶ lµng nªn phô n÷ còng ph¶i ra ®×nh lµm cç, nh­ng hä chØ ®­îc ë nhµ sau ®Ó chuÈn bÞ cç bµn. LÔ tÕ TiÒn hiÒn M· Ch©u lµ mét dÞp ®Ó t­ëng nhí c«ng ¬n cña nh÷ng ng­êi ®i tr­íc, thÓ hiÖn ®¹o nghÜa "uèng n­íc nhí nguån" cña nh÷ng ng­êi d©n ë ®©y vµ còng lµ dÞp ®Ó mäi ng­êi trong lµng gÆp gì, th¨m hái nhau vµ cñng cè thªm sù cè kÕt trong céng ®ång. 3.1.2. Thê tæ tiªn trong c¸c dßng hä. Lµng M· Ch©u cã h¬n 20 dßng hä víi 16 nhµ thê hä. Tuy nhiªn trong chiÕn tranh nh÷ng nhµ thê hä cò ®· bÞ ph¸ huû, nh÷ng nhµ thê hä hiÖn nay míi ®­îc x©y dùng l¹i tõ n¨m 1992. C¸c nhµ thê hä hiÖn nay cã kiÕn tróc gièng nhau, nhµ x©y theo kiÓu ba gian hai m¸i, lîp ngãi, cã trang trÝ rång ph­îng, l©n... ë c¸c cét nhµ vµ trªn m¸i nhµ. PhÝa ngoµi s©n lµ bøc b×nh phong lµ mét c©y h­¬ng ë gãc s©n ®Ó thê thæ ®Þa. Bªn trong nhµ thê hä th­êng cã ba gian thê: gian gi÷a thê «ng tæ dßng hä; hai gian bªn thê cóng c¸c chi téc vµ nh÷ng ng­êi ®ç ®¹t hoÆc anh hïng liÖt sÜ - ng­êi cña dßng hä. PhÝa trªn, gian gi÷a th­êng treo mét bøc hoµnh phi vµ hai bªn bµn thê treo (nay lµ viÕt) c¸c c©u ®èi. Trªn bµn thê chÝnh gi÷a cã ®Æt phó ý (gia ph¶) cña dßng hä. Tuy nhiªn ë M· Ch©u chØ cßn dßng hä TrÞnh vµ hä Ph¹m cßn gi÷ ®­îc b¶n gia ph¶ tõ tr­íc n¨m 1945. Trong ®ã chØ cã gia ph¶ cña hä TrÞnh cßn ghi chÐp ®Çy ®ñ vµ cã ghi n¨m lËp gia ph¶ lµ vµo niªn hiÖu B¶o §¹i thø 6. ë ®©y viÖc x©y dùng nhµ thê hä kh«ng c©u nÖ, kh«ng nhÊt thiÕt ng­êi ®øng ra x©y dùng nhµ thê hä ph¶i lµ ng­êi con tr­ëng mµ ng­êi ë trong hä nÕu ai cã ®iÒu kiÖn th× ®øng ra x©y dùng (tÊt nhiªn ph¶i th«ng qua viÖc häp hä vµ ®­îc c¶ hä nhÊt trÝ) vµ nhµ thê hä ph¶i ®­îc x©y dùng ë chç thuËn lîi cho viÖc häp hä. Nhµ thê hä nh×n chung ®­îc x©y dùng ®Ó ®¸p øng yÕu tè t©m linh. Lµ n¬i ®Ó con ch¸u tô häp vµ t­ëng nhí tæ tiªn th«ng qua c«ng viÖc giç ch¹p, tÕ lÔ trong hä, tõ ®©y tinh thÇn cè kÕt cña dßng hä ®­îc cñng cè vµ n©ng cao. §ång thêi c­ d©n ë ®©y vèn mang trong m×nh t©m lý hoµi cæ cña nh÷ng ng­êi d©n ®i "khai hoang lËp nghiÖp" tr­íc kia vµ nhµ thê hä lµ mét trong nh÷ng minh chøng râ nÐt nhÊt cho ®iÒu ®ã. HiÖn nay viÖc x©y dùng nhµ thê cña hä cßn ®¸p øng mét nhu cÇu kh¸c - h¬i tiªu cùc - ®ã lµ "thi ®ua" víi c¸c dßng hä kh¸c trong lµng. ViÖc thê cóng ë nhµ thê cña c¸c hä trong lµng t­¬ng ®èi gièng víi viÖc thê cóng ë §×nh TiÒn hiÒn M· Ch©u. Cã lÏ lóc ®Çu, ®×nh TiÒn hiÒn mang ý nghÜa lµ nhµ thê hä chung cña c¶ lµng, lµ n¬i thê nh÷ng tæ hä, nh÷ng ng­êi ®Çu tiªn cã c«ng khai c­ lËp lµng M· Ch©u. Bëi khi míi vµo ®©y, do nhiÒu lý do nªn nh÷ng ng­êi ®Çu tiªn ®Õn khai canh, khai c­ kh«ng cã ®iÒu kiÖn ghi chÐp l¹i tªn hä nªn nh÷ng thÕ hÖ sau kh«ng nhí râ hä tªn cña nh÷ng ng­êi tæ hä Khi t«i ®i t×m hiÓu vÒ c¸c dßng hä ë lµng M· Ch©u th× thÊy r»ng nh÷ng dßng hä l©u ®êi nhÊt ë lµng hiÖn nay ë ®©y ®­îc 17 ®êi, nh­ng lu«n lu«n kh«ng râ hä tªn cña kho¶ng bèn ®Õn n¨m thÕ hÖ ®Çu tiªn cña c¸c dßng hä. . V× vËy nh÷ng ng­êi d©n lµng lËp nªn nhµ thê hä chung nµy vµ nã còng ®¸p øng nguyÖn väng, t©m lý uèng n­íc nhí nguån cña nh÷ng ng­êi d©n ë ®©y. Nh­ng qua thêi gian, cïng sù ph¸t triÓn cña lµng, ®×nh TiÒn hiÒn trë l¹i víi ®óng nghÜa cña nã lµ trung t©m cña lµng, lµ n¬i héi häp, sinh ho¹t vµ thÓ hiÖn mèi céng c¶m chung cña c­ d©n lµng M· Ch©u. 3.1.3. Thê Thµnh Hoµng. Tôc thê thÇn Thµnh Hoµng ë B¾c Bé, khi vµo ®©y ®­îc tÝch hîp víi nh÷ng yÕu tè Ch¨m vµ thê Thµnh Hoµng lµ Cao C¸c - Nam H¶i ®¹i v­¬ng (thê c¸ «ng, c¸ voi). §©y lµ mét tÝn ng­ìng phæ biÕn cña c­ d©n ®i biÓn ë vïng ven biÓn miÒn Trung. Ng­êi ViÖt khi tíi "vïng ®Êt míi" ®· tiÕp thu nghÒ ®i biÓn cña ng­êi Ch¨m. Khi ®i biÓn, hä th­êng xuyªn ph¶i ®èi mÆt víi sãng giã mµ kh«ng cã c¸ch g× ®Ó chèng chäi l¹i víi hiÓm nguy v× vËy lßng tin vµo c¸c thÕ lùc siªu nhiªn cµng m¹nh, nhiÒu l¨ng ¤ng, l¨ng Bµ ®­îc dùng lªn ®Ó cÇu mong sù b×nh yªn. C¸ voi ®­îc xem lµ mét vÞ thÇn cøu m¹ng cña c­ d©n, do vËy cã tôc thê c¸ ¤ng ë vïng ven biÓn. Hµng n¨m c­ d©n ®Òu tæ chøc cóng b¸i, t¹ ¬n th¸nh thÇn vµ t­ëng nhí nh÷ng ng­êi ®· bá m×nh trªn biÓn. C¸c C¸c - Nam H¶i ®¹i v­¬ng ®­îc thê ë miÕu Thµnh hoµng, trong chiÕn tranh miÕu nµy bÞ tµn ph¸, hiÖn nay chØ x¸c ®Þnh ®­îc miÕu n»m trong khu«n viªn tr­êng cÊp II Sµo Nam. Tr­íc ®©y tÕ ë miÕu vµo 10/3 ¢m lÞch, khi miÐu mÊt, viÖc tÕ lÔ còng kh«ng cßn. NÕu nh­ thÇn Thµnh Hoµng lµ vÞ thÇn quan träng nhÊt ë c¸c lµng B¾c Bé th× ë M· Ch©u vµ më réng ra vïng Duy Xuyªn - Qu¶ng Nam nãi chung viÖc thê TiÒn HiÒn khai canh chiÕm vÞ trÝ chñ ®¹o, nã chi phèi rÊt m¹nh mÏ ®Õn ®êi sèng t©m lý cña c­ d©n n¬i ®©y. TÝn ng­ìng Thµnh Hoµng ë M· Ch©u vÉn ®­îc l­u gi÷ nh­ng ®· lui xuèng hµng thø yÕu, ®ång thêi l¹i hoµ nhËp vµo víi yÕu tè tÝn ng­ìng Ch¨m. Nã thÓ hiÖn ë viÖc thê Thµnh hoµng Cao C¸c ë miÕu thê cña lµng M· Ch©u. 3.1.4. MiÕu thê. MiÕu thê ë B¾c Bé cã chøc n¨ng chÝnh lµ n¬i thê thæ ®Þa, lµ n¬i thê cóng cña tõng xãm [38.34]. Nh­ng ë M· Ch©u vµ vïng Duy Xuyªn nãi chung, miÕu thê Ngò ®øc hay Ngò hµnh tiªn n­¬ng, mét tÝn ng­ìng phæ biÕn ë vïng nµy. Ngò hµnh tiªn n­¬ng gåm: - Kim ®øc th¸nh phi t«n thÇn. - Méc ®øc th¸nh phi t«n thÇn. - Thuû ®øc th¸nh phi t«n thÇn. - Ho¶ ®øc th¸nh phi t«n thÇn. - Thæ ®øc th¸nh phi t«n thÇn. Tuy nhiªn khi gi¶i thÝch vÒ viÖc thê ë miÕu th× ng­êi lµng M· Ch©u nãi r»ng tr­íc kia ë vïng nµy thiªn tai, n¹n ho¶ hoµnh hµnh nªn ng­êi ta ph¶i thê cóng nh÷ng hiÖn t­îng g©y tai ho¹ vµ gäi chung lµ thê Nh­¬ng bµ. ë M· Ch©u cã chÝn miÕu cña chÝn xãm lµ tø B×nh, tø Phó vµ Hîp Thµnh. tr­íc kia cßn cã miÕu Nhá nh­ng nay ®· bÞ ph¸ huû vµ chØ cßn l¹i nÒn g¹ch ë phÝa ®Çu lµng. MiÕu ë ®©y kiÕn tróc kh¸ gièng nhau vµ rÊt ®¬n gi¶n, ®­îc x©y dùng ë khu ®Êt nhá h×nh ch÷ nhËt ë ®Çu hoÆc ë cuèi xãm. Trong miÕu cã mét b¸t h­¬ng ë chÝnh gi÷a thê Nh­¬ng bµ vµ hai b¸t h­¬ng ë hai bªn, thÊp h¬n ®Ó thê ch­ thÇn. PhÝa ngoµi lµ bøc b×nh phong, bªn c¹nh lµ c©y h­¬ng thê thæ thÇn. LÔ thøc ë c¸c miÕu t­¬ng ®èi gièng nhau, th­êng cóng vµo mång 5 ®Õn mång 7 th¸ng Giªng ©m lÞch. LÔ vËt do c¶ th«n cïng ®ãng gãp. Xãm c¾t hai nhµ trong th«n (gäi lµ «ng Trïm) cã tr¸ch nhiÖm lo lÔ vËt, chuÈn bÞ lÔ cóng vµ ngµy R»m, mïng mét ph¶i ra miÕu th¾p h­¬ng. LÔ vËt gåm n¨m m©m, mét m©m ®Ó ë gi÷a miÕu cóng Nh­¬ng bµ, hai m©m ë hai bªn t¶ h÷u ®Ó cóng ch­ thÇn, mét m©m cóng thæ ®Þa vµ mét m©m ®Æt tr­íc tÊm b×nh phong mêi "b»ng h÷u" - thÇn ë nh÷ng vïng xung quanh. Ng­êi cóng lµ ng­êi giµ nhÊt xãm vµ ®­îc mäi ng­êi träng väng. Khi cóng mÆc ¸o the, kh¨n xÕp. Qu¸ tr×nh cóng tÕ nh×n chung còng gièng nh­ lÔ tÕ ë ®×nh lµng vµ møc ®é to nhá tuú thuéc vµo kh¶ n¨ng kinh tÕ cña tõng xãm. Néi dung cña v¨n tÕ th­êng nh­ sau: "Kim ng©n, h­¬ng ®¨ng, thanh ch­íc thø phÈm chi nghi cÈn c¸o vu... Th­îng giíi b¹ch hæ kim tinh thÇn n÷ t«n thÇn, s¾c phong nh©n huyÒn dùc b¶o trung ng­ng t«n thÇn. TËp bé h¹ thÇn ®¼ng chñng ®ång lai thô h­ëng. ViÕt cung di t«n thÇn. Ngò s¾c hÒ th­îng b¹ch, ngò hµnh hÒ thuéc kim... MiÕu tiÒn thiÕt tÕ, th­îng kú lai h­ëng nh­ lai h©m. V« nhøt tiªu phong n¹n ho¶, tai qu¸i chi tr­ng bÊt t¸c hùu nhÊt Êp d©n kh­¬ng dËt phô" (V¨n tÕ ë miÕu B×nh Hoµ). (T¹m dÞch: Kim ng©n, h­¬ng ®¨ng, thanh tr­íc vËt phÈm ®· bÇy. KÝnh b¸o... Th­îng giíi b¹ch hæ kim tinh thÇn n÷ t«n thÇn. S¾c phong nh©n huyÒn dùc b¶o trung ng­ng t«n thÇn. Cïng ch­ thÇn bé h¹ cïng ®Õn thô h­ëng. KÝnh viÕt: T«n thÇn. Trong ngò s¾c lµ mµu tr¾ng, trong ngò hµnh thuéc kim... Tr­íc miÕu tÕ lÔ, ë trªn tíi h­ëng, kh«ng g©y tiªu phong n¹n ho¶, kh«ng t¸c oai t¸c qu¸i ®Ó d©n trong Êp ®­îc b×nh yªn.) Sau khi lÔ t¹, mäi ng­êi kÐo ®Õn nhµ «ng Trïm ¨n uèng, tæng kÕt c«ng viÖc trong n¨m vµ c¾t cö c«ng viÖc cho n¨m tíi. Trong viÖc tÕ ë miÕu nµy, ng­êi phô n÷ chØ chuÈn bÞ ®å tÕ lÔ ë nhµ cßn ra miÕu lµ ®µn «ng ë xãm. ViÖc tÕ lÔ ë miÕu cña mçi xãm cã vai trß rÊt quan träng trong ®êi sèng cña c­ d©n ë ®©y. Nã t¹o nªn mét sù “céng c¶m”, “céng mÖnh”, cñng cè tinh thÇn ®oµn kÕt, gióp ®ì lÉn nhau cña mäi ng­êi trong th«n xãm, t¹o ®iÒu kiÖn cho mäi ng­êi gÆp gì vµ vui ch¬i ®Ó tõ ®ã hä cã thÓ hiÓu nhau h¬n. 3.1.5. Thê PhËt. Chïa Ba Phong (Hoa Phong tù - tiÕng miÒn Trung ®äc Hoa thµnh Ba) n»m ë phÝa T©y Nam cña lµng, phÝa gÇn bê s«ng. Chïa do nh©n d©n M· Ch©u x©y dùng ®· nhiÒu lÇn bÞ h­ háng ph¶i tu söa, thËm chÝ ph¶i lµm l¹i hoµn toµn. Chïa cò kh«ng râ ®­îc dùng tõ bao giê, n¨m 1930 bÞ ®æ vµ ®­îc nh©n d©n x©y dùng l¹i b»ng nhµ tranh tre. N¨m 1945 bÞ ®æ, ®Õn n¨m 1960 chïa ®­îc khëi c«ng x©y dùng b»ng g¹ch, lîp ngãi. Trong kh¸ng chiÕn chèng Mü l¹i bÞ sËp. N¨m 1989 chïa ®­îc lµm l¹i nh­ hiÖn nay, do ng­êi d©n lµm nghÒ dÖt ë M· Ch©u quyªn gãp mµ x©y dùng lªn. Trong chïa, gian ngoµi chÝnh gi÷a thê t­îng PhËt ThÝch Ca, phÝa h÷u (tõ ngoµi vµo) thê Bå T¸t §Þa T¹ng, phÝa t¶ thê Quan ¢m Nam H¶i. Gian trong thê TiÒn HiÒn M· Ch©u (do tr­íc ®©y khi ®×nh cò sËp, ng­êi ta ®­a bµi vÞ TiÒn HiÒn vµo chïa thê, ®Õn khi dùng ®×nh míi, ng­êi ta vÉn ®Ó ch©n nhang ë chïa), Bå §Ò §¹t Ma vµ lµ n¬i ®Ó hËu cña c¸c phËt tö. Mçi th¸ng vµo ngµy r»m, mïng mét nhµ chïa lµm lÔ, c¸c PhËt tö, ®¹o h÷u ®Õn lÔ chïa. B×nh th­êng vµo buæi tèi, phËt tö vµ c¸c cô giµ th­êng ®i tông kinh niÖm phËt. Ng­êi d©n ë ®©y ®i chïa v× nhiÒu lý do nh­ng chñ yÕu lµ ®i chïa ®Ó cÇu an, cÇu phóc... Ngµy PhËt §¶n (lÔ Vu Lan Bån ngµy 15/7 ¢m lÞch) lµ ngµy lÔ lín nhÊt cña chïa. Chïa lµm lÔ rÊt lín ®Ó cóng c¸c vong hån kh«ng siªu tho¸t ®­îc. Ngµy nµy PhËt tö c¸c n¬i vÒ lµm lÔ rÊt ®«ng. Kh¸c víi chïa chiÒn ë miÒn B¾c ®­îc bè chÝ theo kiÓu thê cóng "tiÒn PhËt, hËu Th¸nh" víi mét hÖ thèng c¸c ban thê kh¸ "phøc t¹p" nh­ Ban thê MÉu, Ban thê §øc ¤ng ë trong chïa. Chïa Ba Phong vµ chïa ë vïng Duy Xuyªn - Qu¶ng Nam, nh×n chung lµ chØ thê PhËt (c¸c ch©n nhang cña TiÒn HiÒn Tø M· còng míi ®­îc ®­a vµo chïa thê), kh«ng cã Ban thê MÉu vµ ban thê §øc ¤ng. Chïa chiÒn ë ®©y kh¸ "thuÇn nhÊt" chø kh«ng cã sù thê cóng "phøc t¹p" nh­ ë miÒn B¾c. 3.1.6. Thê Thæ ®Þa. ThÇn Thæ ®Þa lµ mét vÞ thÇn quan träng trong ®êi sèng t©m linh cña c­ d©n lµng M· Ch©u. ViÖc thê thÇn cã ë kh¾p mäi n¬i tuy r»ng vÒ mÆt kiÕn tróc th× n¬i thê thÇn rÊt ®¬n gi¶n, chØ lµ mét c©y h­¬ng ®Æt ë gãc s©n ®×nh, chïa, nhµ thê hä, gãc v­ên cña gia ®×nh, còng cã khi lµ b¸t h­¬ng ë cæng ngâ mçi nhµ, thËm trÝ ng­êi ta cßn c¾m h­¬ng vµo gèc c©y hay/vµ c¾m th¼ng h­¬ng xuèng ®Êt... ViÖc th¾p h­¬ng cho thÇn ngâ (thÇn Thæ ®Þa) vµo ngµy R»m, mïng mét vµo lóc ®Çu tèi, sau khi th¾p h­¬ng cho tæ tiªn ë bµn thê trong nhµ. Thê Thæ c«ng lµ mét tÝn ng­ìng chung, phæ biÕn cña ng­êi ViÖt víi quan niÖm "®Êt cã Thæ c«ng, s«ng cã Hµ B¸". Thæ c«ng lµ vÞ thÇn tr«ng coi nhµ, ®Þnh phóc ho¹ vµ coi gi÷ kh«ng cho ma quû ®Õn quÊy nhiÔu gia ®×nh tÝn chñ [30.78]. ë vïng nµy tÝn ng­ìng thê Thæ c«ng, thæ ®Þa ph¸t triÓn m¹nh h¬n. Nã liªn quan ®Õn viÖc tr­íc ®©y ng­êi ViÖt coi vïng nµy lµ vïng "ma thiªng n­íc ®éc". 3.1.7. Thê ThÇn N«ng. Liªn quan ®Õn tôc thê ThÇn N«ng cã hai LÔ chÝnh lµ lÔ C¬m míi vµ lÔ H¹ ®ång. - LÔ C¬m míi: hµng n¨m vµo th¸ng 10, sau khi thu ho¹ch mïa vô, nh÷ng ng­êi lµm n«ng nghiÖp trong lµng cïng ®ãng gãp ®Ó lµm lÔ cóng ThÇn N«ng ë bµn Môc §ång. Trªn m©m lÔ, ng­êi ta lÊy nh÷ng h¹t lóa ®Çu mïa lµm c¬m cóng thÇn cïng víi gµ hoÆc thñ lîn, h­¬ng ®Ìn, trÇu r­îu, hoa qu¶... môc ®Ých ®Ó c¶m t¹ ThÇn N«ng ®· phï hé cho mïa mµng t­¬i tèt vµ cÇu mong vô sau ®­îc "m­a thuËn giã hoµ" ®Ó mïa mµng ®­îc "phong ®¨ng hoµ cèc". Bµn Môc §ång n»m ë phÝa ngoµi ®ång, gÇn chïa Ba Phong, ®­îc x©y dùng ®¬n gi¶n trªn mét m« ®Êt cao h¬n mÆt ruéng kho¶ng 2m. Trong chiÕn tranh, bµn Môc §ång ®· bÞ tµn ph¸ nh­ng ®· ®­îc x©y dùng l¹i ngay sau ®ã. - LÔ H¹ ®ång: cóng vµo th¸ng riªng theo tõng c¸nh ®ång. LÔ vËt gåm h­¬ng ®¨ng, hoa qu¶, x«i gµ... xÕp thµnh ba m©m ph©n chia theo thø tù trªn d­íi, ®­îc ®Æt ë ven c¸nh ®ång. LÔ chung cho c¶ c¸nh ®ång th× do mét ng­êi ®øng ra lµm chñ lÔ, sau ®ã c¸c gia ®×nh ®i lµm lÔ ë ruéng cña m×nh, môc ®Ých còng lµ cÇu cho mïa mµng t­¬i tèt. 3.2. Phong tôc tËp qu¸n. 3.2.1. Héi lµng. Héi lµng diÔn ra vµo ngµy 10/3 ¢m lÞch. Tr­íc ®©y, khi ch­a bÞ chiÕn tranh tµn ph¸ th× ®×nh TiÒn hiÒn M· Ch©u vµ miÕu Thµnh Hoµng n»m ë trªn mét khu ®Êt (mµ nay lµ khu«n viªn tr­êng cÊp II Sµo Nam vµ HTX ­¬m dÖt thÞ trÊn Nam Ph­íc). Sau khi tÕ lÔ ë ®×nh, miÕu ng­êi d©n M· Ch©u tæ chøc nh÷ng trß ch¬i nh­: h¸t béi, h¸t bµi chßi, hß khoan ®èi ®¸p, thi b¬i thuyÒn trªn s«ng Bµ RÐn... Sau khi ®×nh TiÒn vµ miÕu Thµnh Hoµng bÞ ph¸ th× héi lµng còng mÊt ®i. HiÖn nay ®×nh TiÒn HiÒn Tø M· ®· ®­îc x©y dùng l¹i, nh­ng míi kh«i phôc l¹i ®­îc phÇn tÕ lÔ cßn phÇn héi th× do nhiÒu nguyªn nh©n (mµ nguyªn nh©n chñ yÕu lµ ng­êi d©n lµng M· Ch©u hiÖn nay qu¸ bËn bÞu víi nghÒ dÖt) nªn ch­a kh«i phôc l¹i ®­îc. ThiÕt nghÜ héi lµng lµ mét h×nh thøc sinh ho¹t v¨n ho¸ rÊt bæ Ých, mong r»ng chÝnh quyÒn c¸c cÊp cïng bµ con th«n Ch©u HiÖp - lµng M· Ch©u (cµng sím cµng tèt) cã kÕ ho¹ch kh«i phôc l¹i nÐt ®Ñp v¨n ho¸ nµy, nhÊt lµ hiÖn nay, khi M· Ch©u võa lµm lÔ ra m¾t lµng nghÒ truyÒn thèng vµ trë thµnh mét ®iÓm trong "Tua" du lÞch cña huyÖn Duy Xuyªn vµ më réng ra lµ Qu¶ng Nam. 3.2.2. TÕt Nguyªn §¸n. TÕt Nguyªn §¸n lµ tiÕt lÔ ®Çu tiªn cña n¨m, b¾t ®Çu tõ lóc giao thõa, tøc lµ lóc chuyÓn giao gi÷a n¨m cò vµ n¨m míi. Nh­ng thùc ra lÔ tÕt ®· b¾t ®Çu tõ tr­íc ®ã nhiÒu ngµy víi nh÷ng lÔ: - LÔ cóng «ng C«ng, «ng T¸o ngµy 23 th¸ng Ch¹p. - LÔ dùng nªu: Ng­êi ta quan niÖm nh÷ng ngµy cuèi n¨m, «ng C«ng, «ng T¸o ®i v¾ng ma quû th­êng ®Õn quÊy nhiÔu vµ v× n¬i ®©y x­a kia lµ vïng ®Êt cña ma lai, ma hêi, lµ n¬i "rõng thiªng, n­íc ®éc". V× vËy ph¶i dùng nªu ®Ó chèng quû d÷. C©y nªu lµ mét c©y tre, cßn ®Ó phÇn l¸ trªn ngän, ®­îc trång ë tr­íc nhµ, trªn ngän tre cã tÊm phªn ®an bèn thanh däc, n¨m thanh ngang biÓu thÞ cho l¸ bïa ®Ó xua ®uæi quû d÷. TÝn ng­ìng vÒ "ma lai, ma hêi" ë M· Ch©u ®­îc thÓ hiÖn rÊt râ qua c¸ch "®i ®ång" cña c­ d©n n¬i ®©y. Tr­íc ®©y (ch­a l©u l¾m), khi muèn "gi¶i quyÕt" ng­êi ta th­êng ®i ra ®ång. Xong viÖc, ng­êi ta c¾m mét c¸i que lªn trªn ®èng “s¶n phÈm” cña m×nh. Ng­êi ta gi¶i thÝch lµ lµm nh­ vËy ®Ó cho ma lai, ma hêi thÊy m×nh "®¸nh dÊu" råi th× nã kh«ng d¸m ¨n vµ nh­ vËy, nã kh«ng g©y ®­îc tai ho¹, bÖnh tËt cho con ng­êi. Sau nµy, tr­íc khi cã hè xÝ tù ho¹i, ng­êi d©n ë ®©y lµm nhµ xÝ rÊt ®¬n gi¶n. Hä ®µo mét c¸i hè ë gãc v­ên, trªn hè ®an mét c¸i phªn tre ®Ëy lªn vµ bèn xung quanh ®­îc che t¹m b»ng phªn, l¸ hoÆc nil«ng... Khi th¶i ®Çy hè, ng­êi ta l¹i ®µo mét c¸i hè míi vµ lÊp c¸i hè cò ®i chø kh«ng dïng lo¹i ph©n ®ã cho s¶n xuÊt. Hä lý gi¶i nÕu ®em bãn ph©n cho c©y th× khi con ng­êi ¨n ph¶i sÏ bÞ bÖnh tËt. §iÒu nµy liªn quan tíi tÝn ng­ìng, cña nh÷ng ng­êi ViÖt tr­íc ®©y khi míi vµo vïng ®Êt nµy khai hoang lËp lµng. - B÷a c¬m tÊt niªn: ngµy 30 tÕt ng­êi ta th­êng ®i th¨m mé tæ tiªn vµ mêi tæ tiªn vÒ ¨n tÕt víi gia ®×nh. Sau ®ã hä vÒ dän dÑp nhµ cöa vµ lµm c¬m tÊt niªn. Ng­êi ta lµm hai m©m c¬m cóng: mét m©m ®Æt ë trªn bµn thê tæ tiªn; mét m©m ®Æt ë ngoµi s©n ®Ó cïng nh÷ng ©m hån kh«ng n¬i n­¬ng tùa. M©m ë ngoµi s©n ph¶i cã muèi, g¹o khi cóng xong th× v·i ra ®Êt gäi lµ "ph¸t chÈn". M©m c¬m cóng «ng bµ tæ tiªn nhÊt thiÕt ph¶i cã b¸nh tr¸ng (b¸nh ®a) phñ lªn trªn m©m c¬m. TruyÒn miÖng nãi r»ng tr­íc ®©y vïng ®Êt nµy lµ ®Êt cña ma lai, ma hêi sinh sèng, ng­êi ViÖt vµo khai hoang, ®¸nh ®uæi nã ®i, lµm chóng kh«ng cã chç n­¬ng th©n, chÕt ®ãi, chÕt kh¸t, khi thÊy m©m c¬m cóng tæ tiªn, nã ®Þnh ®Õn c­íp nh­ng nh×n thÊy b¸nh tr¸ng th× nã sî mµ bá ch¹y. - Cóng giao thõa: Sau b÷a c¬m tÊt niªn, ng­êi ta chuÈn bÞ cho viÖc cóng giao thõa (tiÔn n¨m cò, ®ãn n¨m míi). Bµn thê ®­îc ®¨t ë gi÷a s©n, cã mét ®Ønh trÇm hoÆc mét b¸t h­¬ng, hai bªn lµ hai ngän ®Ìn dÇu hoÆc hai ngän nÕn. LÔ vËt gåm: mét con gµ trèng giß, b¸nh tæ (b¸nh tr­ng), b¸nh kÑo, hoa qu¶, trÇu cau, r­îu, n­íc, vµng m·... Sau khi cóng giao thõa, ng­êi ta kÐo nhau ®i lÔ ë c¸c ®×nh, chïa, miÕu ®Ó cÇu mong thÇn phËt phï hé cho b¶n th©n vµ gia ®×nh. Nh©n dÞp nµy ng­êi ta xin quÎ ®Çu n¨m, xin léc ë c¸c ®Òn, chïa, miÕu... víi hy väng gÆp may m¾n vµ lµm ¨n ph¸t ®¹t quanh n¨m. Trong ngµy tÕt cã rÊt nhiÒu tôc lÖ: - Chän ng­êi x«ng nhµ. - §i chóc tÕt «ng bµ, cha mÑ vµ hµng xãm l¸ng giÒng. - Chän h­íng xuÊt hµnh. - Mõng tuæi (th­êng lµ l× x× cho trÎ em)... - LÔ H¹ nªu: tõ mïng 5 ®Õn mïng 7 th¸ng Giªng ng­êi ta lµm lÔ h¹ nªn. Mäi c«ng viÖc hµng ngµy, ng­êi ta chØ b¾t ®Çu sau lÔ nµy. Trong ngµy tÕt ë ®©y nhÊt ®Þnh ph¶i cã b¸nh tæ (b¸nh tr­ng), b¸nh tÐt (B¸nh lµm b»ng g¹o nÕp, ®­îc gãi b»ng l¸ chuèi hay l¸ dong, h×nh trßn vµ ë gi÷a cã nh©n ®Ëu xanh), b¸nh in (lµm tõ g¹o nÕp ®­îc xay thµnh bét vµ nhµo víi ®­êng c¸m, ®em in vµo khu«n sau ®ã cho vµo lß hay cho lªn bÕp sÊy kh«). 3.2.2. H«n lÔ. H«n nh©n lµ mét trong nh÷ng viÖc quan träng nhÊt cña ®êi ng­êi (TËu tr©u, lÊy vî, lµm nhµ). §ã kh«ng ph¶i chØ lµ chuyÖn riªng t­ cña ®«i løa, mµ cßn lµ chuyÖn cña hai bªn cha mÑ, hä hµng n÷a. LÊy vî xem t«ng, lÊy chång xem gièng lµ nguyªn t¾c kh«ng thÓ thiÕu. Ng­êi ta rÊt coi träng viÖc dùng vî, g¶ chång cho con c¸i. ë M· Ch©u, trong viÖc c­íi xin th× cã tôc cha mÑ ®Æt ®©u, con ngåi ®Êy. Nh­ng tr­íc khi “®Æt”, cha mÑ cã tham kh¶o ý kiÕn cña con c¸i chø kh«ng ¸p ®Æt, b¾t con c¸i ph¶i tu©n theo. ViÖc h«n nh©n ®­îc tiÕn hµnh theo tr×nh tù, ®Çu tiªn khi nhµ trai chän ®­îc mét c« g¸i nµo ®ã, hä nhê «ng mai ®Õn dß hái ý kiÕn cña nhµ g¸i, tøc lµ nhµ trai nhê ng­êi (th«ng th­êng lµ ng­êi hµng xãm, cã quen th©n víi c¶ hai gia ®×nh) ®Õn nhµ g¸i ®Æt vÊn ®Ò cho ®«i trÎ tù do ®i l¹i t×m hiÓu nhau. - LÔ ®Ýnh h«n (¡n hái): nhµ trai vµ nhµ g¸i chän ngµy lµnh th¸ng tèt ®Ó nhµ trai ®Õn nhµ g¸i ¨n hái. LÔ vËt ph¶i cã s¸u qu¶, bªn trong ®ùng hoa qu¶, b¸nh tr¸i, trÇu cau, thuèc... - LÔ thØnh kú: hai nhµ bµn b¹c chi tiÕt vÒ ngµy c­íi ®· ®­îc tho¶ thuËn tõ tr­íc vµ tiÕn hµnh chuÈn bÞ lÔ c­íi. - LÔ c­íi (lÔ Thµnh h«n): th­êng ®­îc tæ chøc ë nhµ g¸i tr­íc, sau ®ã ®­a d©u vÒ nhµ trai vµ ®Õn l­ît nhµ trai tæ chøc. Hä nhµ trai ®i ®ãn d©u, tr­íc khi ®Õn cã cö mét ng­êi ®¹i diÖn b­ng khay trÇu r­îu ®i tr­íc ®Ó b¸o tin. §oµn ®ãn d©u cña nhµ trai võa tíi th× nhµ g¸i næ ph¸o nghªnh tiÕp. LÔ vËt cña nhµ trai ®­îc ®Æt lªn trªn bµn thê nhµ g¸i. Sau ®ã c« d©u chó rÓ, d­íi sù h­íng dÉn cña ng­êi chñ h«n, tíi lÔ gia tiªn vµ cha mÑ ®«i bªn. LÔ xong, ®«i bªn cha mÑ, hä hµng lÇn l­ît tíi tÆng quµ c­íi vµ chóc ®«i trÎ h¹nh phóc. Sau khi xong tiÖc ë nhµ g¸i, nhµ trai xin ®ãn d©u vÒ. T¹i nhµ trai, c« d©u chó rÓ còng ph¶i lµm nh÷ng lÔ thøc nh­ ®· tiÕn hµnh ë bªn nhµ g¸i. Tr­êng hîp lÊy vî, lÊy chång ë ngoµi lµng th× nhµ trai, nhµ g¸i ph¶i nép cho lµng mét kho¶n lÔ nhá ®Ó lµm lÔ b¸o. Tr­íc ®©y gäi lµ nép cheo. §¸m c­íi tæ chøc to, nhá tuú theo ®iÒu kiÖn vµ hoµn c¶nh cña tõng gia ®×nh nh­ng tr­íc ®©y nh×n chung th­êng tæ chøc linh ®×nh, tèn kÐm. HiÖn nay thùc hiÖn theo nÕp sèng v¨n ho¸ míi, nhiÒu lÔ nghi r­êm rµ ®­îc xo¸ bá vµ thay vµo ®ã lµ nh÷ng tôc lÖ ®¬n gi¶n, Ýt tèn kÐm h¬n nh­ng vÉn gi÷ ®­îc nh÷ng tËp tôc vèn cã cña nã. 3.2.4. Tang lÔ. Ng­êi ViÖt Nam nãi chung, cho r»ng ng­êi chÕt ®i chØ lµ phÇn thÓ x¸c cßn phÇn linh hån vÉn sèng m·i. Nªn khi gia ®×nh cã ng­êi qua ®êi, c«ng viÖc chuÈn bÞ cho ng­êi chÕt hÕt søc chu ®¸o. §©y còng thÓ hiÖn lßng kÝnh träng cña gia ®×nh ®èi víi ng­êi ®· khuÊt. Khi trong nhµ cã ng­êi qua ®êi th× gia chñ ph¶i ®i th«ng b¸o cho hä hµng, lµng xãm biÕt ®Ó mäi ng­êi tíi gióp ®ì. Gia ®×nh tang chñ ph¶i phã th¸c hÕt c«ng viÖc tang ma cho bµ con hµng xãm vµ kh«ng ai trong gia ®×nh ®­îc ®éng vµo ng­êi chÕt. Th«ng th­êng khi gia ®×nh cã ng­êi chÕt, ng­êi ta kh«ng tù lo liÖu ®­îc c«ng viÖc tang ma do ®au buån, th­¬ng xãt, sî kh«ng ®ñ s¸ng suèt ®Ó lo liÖu nhiÒu c«ng viÖc trong cïng mét lóc nªn ph¶i nhê cËy hµng xãm l¸ng giÒng. Tr­íc giê kh©m niÖm, ng­êi ta t¾m röa, thay quÇn ¸o vµ ®Æt vµo miÖng ng­êi chÕt 3 h¹t g¹o, 3 ®ång tiÒn kÏm. Sau ®ã ng­êi ta buéc hai ngãn ch©n c¸i cña ng­êi chÕt l¹i víi nhau vµ ®Æt thi hµi vµo trong quan tµi. Linh c÷u ng­êi chÕt ®­îc ®Æt ë gi÷a nhµ, ®Çu quay vµo trong, ch©n h­íng ra cöa. PhÝa tr­íc linh c÷u ng­êi ta lËp mét h­¬ng ¸n lµm chç ®Ó thê vµ ®Ó mäi ng­êi ®Õn viÕng d©ng h­¬ng. Bªn c¹nh bµn thê cheo mét khæ giÊy mµu ®á ghi tªn, tuæi, quª qu¸n cña ng­êi chÕt, gäi lµ TriÖu. Th«ng th­êng ng­êi ta ®Ó quan tµi trong nhµ 2 ®Õn 3 ngµy, sau ®ã ®em ch«n. Tuy nhiªn cã tr­êng hîp gÆp ngµy hung th× ng­êi ta ®Ó quan tµi trong nhµ cã khi ®Õn 5 - 6 ngµy, còng cã khi ng­êi ta ®µo hai huyÖt khi ch«n ng­êi chÕt, ng­êi ta ®Æt linh c÷u vµo mét huyÖt råi chuyÓn sang huyÖt thø hai råi ch«n chø kh«ng ®Ó l©u ngµy trong nhµ. - LÔ thµnh phôc (bÞt kh¨n): Sau khi kh©m liÖm ng­êi chÕt, gia ®×nh tang chñ b¾t ®Çu lµm lÔ ®eo kh¨n tang. §Ó cã mét n¬i yªn nghØ tèt ®Ñp cho ng­êi ®· khuÊt, gia chñ mêi mét vÞ thÇy ®Þa lý ®Õn chän ®Êt. Khi chän ®­îc ®Êt, gia chñ ph¶i lµm m©m c¬m yÕt c¸o víi thæ thÇn n¬i ®ã ®Ó xin phÐp ®µo huyÖt. Ng­êi chÕt ®­îc ch«n ë b·i tha ma cña lµng, trªn nh÷ng gß c¸t, ®Çu h­íng lªn ®Ønh gß, ch©n phÝa d­íi ruéng vµ bia mé th­êng ®­îc ®Æt ë d­íi ch©n mé. Nh÷ng gia ®×nh kh¸ gi¶ th­êng thuª «ng Tæng. ¤ng Tæng lµ ng­êi chØ huy, ®iÒu khiÓn vµ s¾p xÕp mäi viÖc trong gia ®×nh ng­êi chÕt, tõ viÖc kh©m liÖm ®Õn viÖc ®iÒu khiÓn, chØ huy ®¸m tang ®­a ng­êi chÕt vÒ nêi an nghØ cuèi cïng. ¤ng Tæng thay mÆt gia ®×nh tiÕp ®ãn nh÷ng ng­êi ®Õn viÕng, gióp gia ®×nh kÓ lÓ sù xãt th­¬ng cña th©n quyÕn trong gia ®×nh ®ã víi ng­êi ®· khuÊt mµ tù hä kh«ng thÓ bµy tá ®­îc. NÕu «ng Tæng lµ ng­êi giái th× cã thÓ lµm gi¶m nhÑ nçi ®au cña gia ®×nh cã ng­êi ®· khuÊt. Lóc h¹ huyÖt, mäi ng­êi tiÕn ®­a ng­êi qu¸ cè b»ng mét n¾m ®Êt vøt nhÑ xuèng quan tµi. ë ®©y mé t¸ng mét lÇn, kh«ng c¶i t¸ng. - LÔ më cöa m¶: Sau ba ngµy, ng­êi ta lµm lÔ më cöa m¶. LÔ gåm hai phÇn: Cóng t¹ thæ thÇn n¬i mé ®­îc ch«n cÊt vµ söa sang l¹i ng«i mé. Sau ®ã ng­êi ta cóng c¬m t¹i gia ®×nh vµ mêi bµ con hµng xãm - nh÷ng ng­êi ®· tËn t×nh gióp ®ì gia ®×nh trong lóc tang lÔ ®Õn ®Ó c¶m ¬n. Ng­êi ta cóng v× quan niÖm linh hån ng­êi chÕt, ®Õn tr­íc lÔ më cöa m¶ vÉn ch­a sang ®­îc thÕ giíi bªn kia, v× vËy cø ®Õn b÷a ph¶i cóng c¬m trªn bµn thê ng­êi chÕt. Liªn quan ®Õn ng­êi chÕt cßn cã mét sè tôc lÖ nh­ tôc: CÇu hån, son m«i... - Tôc cÇu hån: Gia ®×nh ng­êi chÕt sau mét thêi gian hä mêi mét thÇy cóng ®Õn gäi hån ng­êi chÕt vÒ ®Ó hái xem ë thÕ giíi bªn kia ng­êi chÕt cã ®­îc yªn æn kh«ng vµ cã cÇn g× kh«ng ®Ó gia ®×nh göi cho. Cã tôc lÖ nµy lµ v× ng­êi ta vÉn quan niÖm cã thÕ giíi bªn kia vµ thÇy cóng lµ ng­êi cã thÓ giao tiÕp ®­îc víi nh÷ng ng­êi ®· khuÊt. - Tôc son m«i: Ng­êi ta quan niÖm ng­êi chÕt " ng· n­íc" (chÕt ®uèi trªn s«ng, trªn biÓn) th× linh hån kh«ng ®­îc siªu tho¸t vµ kh«ng ®Õn ®­îc thÕ giíi bªn kia. V× vËy ng­êi ta lµm lÔ ®Ó cÇu cho linh hån ng­êi ®ã ®­îc siªu tho¸t. HiÖn nay, viÖc tang ma cã nhiÒu thay ®æi. Tang lÔ lµm gän nhÑ, ®¬n gi¶n h¬n nh­ng vÉn gi÷ ®­îc sù trang nghiªm. Nh÷ng hñ tôc nh­ cÇu hån, son m«i, ®Ó ng­êi chÕt trong nhµ nhiÒu ngµy... ®· bÞ b·i bá. ViÖc c¸m ¬n hµng xãm l¸ng giÒng ®­îc lµm nhá chø kh«ng kÌm theo ¨n uèng ån µo nh­ tr­íc. KÕt luËn M· ch©u lµ vïng ®Êt cã mét qu¸ tr×nh lÞch sö l©u ®êi. N¬i ®©y ®· in ®Ëm dÊu Ên cña c­ d©n v¨n ho¸ Sa Huúnh, råi v¨n ho¸ Ch¨mpa dï r»ng tªn lµng M· Ch©u nh­ hiÖn nay míi chØ xuÊt hiÖn sím nhÊt, vµo gi÷a thÕ kû XVI khi ®oµn ng­êi ViÖt "B¾c ®Þa tïng v­¬ng" theo chóa Tiªn NguyÔn Hoµng vµo ®©y khai c¬ lËp nghiÖp. Lµng M· Ch©u ®­îc thµnh lËp trªn vÞ trÝ ®Þa lý tù nhiªn thuËn lîi, n»m ë phÝa ®Ønh tam gi¸c ch©u cña ®ång b»ng Duy Xuyªn mµ s«ng Thu Bån vµ s«ng Bµ RÐn lµ hai c¹nh cña tam gi¸c ®ã. M· Ch©u l¹i ®­îc bao bäc bëi s«ng Bµ RÐn, nhê vËy M· Ch©u lu«n ®­îc phï sa båi ®¾p, ®ång ruéng chñ ®éng ®­îc n­íc t­íi, c¸c b·i båi thuËn lîi cho viÖc ph¸t triÓn nghÒ trång d©u nu«i t»m, ®­êng s«ng thuËn lîi cho viÖc giao th­¬ng bu«n b¸n... Lµng M· Ch©u ®­îc thµnh lËp do nh÷ng c­ d©n ng­êi ViÖt tõ nhiÒu vïng quª kh¸c nhau ë B¾c vµ B¾c Trung Bé, mµ ®«ng ®¶o nhÊt lµ c­ d©n ng­êi vïng Thanh - NghÖ - TÜnh vµo ®©y khai hoang lËp nghiÖp. C­ d©n M· Ch©u ®· mang trong m×nh nh÷ng gi¸ trÞ v¨n ho¸ ®Æc s¾c cña mçi lµng quª vµ cïng nhau b¾t tay ®Ó x©y dùng vïng quª míi. §ång thêi, tíi vïng ®Êt míi c­ d©n M· Ch©u Ýt bÞ rµng buéc bëi "lÖ lµng, phÐp n­íc", c¸i ®· gi÷ trÆt lÊy nh÷ng ng­êi n«ng d©n ë ®ång b»ng ch©u thæ B¾c Bé. Hä sèng cëi më h¬n, phãng kho¸ng h¬n. Nh÷ng lÔ gi¸o phong kiÕn cò vÉn ®­îc hä gi÷ g×n nh­ng hä l¹i kh«ng bÞ bã buéc vµ Ýt bÞ lÖ thuéc vµo nã. V× vËy ®· t¹o ra nh÷ng nÐt v¨n ho¸ riªng, ®Æc s¾c cña nh÷ng c­ d©n n¬i ®©y. Trong qu¸ tr×nh "Nam tiÕn" cña m×nh, ng­êi ViÖt khi tíi ®©y d· cïng chung sèng hoµ b×nh víi c­ d©n b¶n ®Þa, hä tiÕp nhËn nhiÒu yÕu tè v¨n ho¸ ®Æc s¾c cña ng­êi Ch¨m, cïng ng­êi ch¨m x©y dùng lµng xãm vµ t¹o nªn gi¸ trÞ v¨n ho¸ rÊt ®Æc tr­ng gãp phÇn lµm phong phó thªm b¶n s¾c v¨n ho¸ cña xø Qu¶ng - Qu¶ng Nam nãi chung. Lµng M· Ch©u c¨n b¶n lµ lµng ViÖt ®­îc ra ®êi, ph¸t triÓn trªn c¬ tÇng lµng m¹c Ch¨m. YÕu tè v¨n ho¸ Ch¨m tiÒm Èn, ®an xen trong ®êi sèng vËt chÊt vµ sinh ho¹t tinh thÇn cña céng ®ång c­ d©n míi, tËp hîp, dung hoµ tõ nhiÒu miÒn quª l¹i. NghÒ dÖt ë M· Ch©u lµ mét nghÒ thñ c«ng cã bÒ dµy lÞch sö tõ l©u ®êi. Nh÷ng chøng tÝch cña nghÒ dÖt ®· ®­îc t×m thÊy tõ nÒn v¨n ho¸ Sa Huúnh thêi ®¹i kim khÝ víi nh÷ng däi xe chØ. Nh÷ng ghi chÐp trong th­ tÞch cæ vÒ Ch¨mpa. NghÒ dÖt cµng ph¸t triÓn rùc rì h¬n vµ ®­îc "d©n biÕt mÆt, n­íc biÕt tªn" tõ khi ng­êi ViÖt vµo tiÕp thu nghÒ dÖt tõ ng­êi Ch¨m cïng víi nh÷ng kü thuËt trong nghÒ dÖt cña ng­êi ViÖt, ®· ®­a M· Ch©u trë thµnh vïng "thªu dÖt tinh khoÐ, sa trõu kh«ng kÐm g× Qu¶ng §«ng ". HiÖn nay d­íi t¸c ®éng cña nÒn kinh tÕ thÞ tr­êng vµ sù nghiÖp CNH-H§H ®Êt n­íc ®· vµ ®ang lµm thay ®æi diÖn m¹o lµng nghÒ M· Ch©u mét c¸ch nhanh chãng. C¬ héi ®­îc më ra cho sù ph¸t triÓn cña nghÒ dÖt ë ®©y: sù giao th­¬ng, bu«n b¸n víi c¸c vïng kh¸c trong c¶ n­íc t¹o cho mÆt hµng t¬ lôa cña M· Ch©u cã mét thÞ tr­êng réng lín, ë trong n­íc lµ Hµ Néi, Sµi Gßn... ë ngoµi n­íc lµ Lµo, Campuchia, Th¸i Lan... Nh÷ng chÝnh s¸ch b¶o tån vµ ph¸t triÓn lµng nghÒ truyÒn thèng cña nhµ n­íc; sù ®æi míi c«ng nghÖ dÉn tíi sù n©ng cao chÊt l­îng s¶n phÈm... M· Ch©u l¹i n»m trªn tuyÕn ®­êng s«ng víi "tua" du lÞch Héi An - Trµ KiÖu - Mü S¬n, trong ®ã M· Ch©u ®­îc x©y dùng thµnh lµng nghÒ truyÒn thèng, mét n¬i dõng ch©n cho kh¸ch du lÞch tham quan (vµ viÖc ra m¾t lµng nghÒ ngµy 30.3.2003 võa qua lµ b­íc khëi ®Çu). Trong t­¬ng lai ngµnh du lÞch, dÞch vô ph¸t triÓn ë ®©y sÏ t¹o ra ë ®©y mét nguån lîi kh«ng nhá. ThuËn lîi nhiÒu nh­ng khã kh¨n, thËm chÝ lµ th¸ch thøc còng kh«ng Ýt. Khã kh¨n cña nghÒ dÖt lµ s¶n phÈm lµm ra ph¶i cã ®­îc søc c¹ch tranh trªn thÞ tr­êng; sù tiÕp nhËn, sù thay ®æi c«ng nghÖ; ®æi ngò qu¶n lý s¶n xuÊt trong m«i tr­êng míi; n¨ng lùc qu¶n lý doanh nghiÖp; nguån vèn... §ång thêi viÖc kÕt hîp sao cho cã hiÖu qu¶ gi÷a hai xu h­íng ph¸t triÓn cña lµng nghÒ cña M· Ch©u; lµng nghÒ M· Ch©u truyÒn thèng n»m trong "tua" du lÞch Mü S¬n - Trµ KiÖu - Héi An, víi nh÷ng s¶n phÈm ®­îc lµm theo ph­¬ng ph¸p thñ c«ng vµ nh÷ng ng­êi kh¸ch ®Õn ®©y víi môc ®Ých nghØ ng¬i, gi¶i trÝ vµ ®­îc tËn m¾t ng¾m nh×n mét lµng dÖt truyÒn thèng; víi mét lµng nghÒ M· Ch©u ®ang trªn b­íc ®­êng CNH - H§H ph¶i lu«n lu«n tiÕp nhËn nh÷ng c«ng nghÖ míi, kü thuËt míi, tiªn tiÕn, kh«ng ngõng n©ng cao chÊt l­îng, s¶n l­îng s¶n phÈm ®Ó phôc vô c¸c thÞ tr­êng trong n­íc vµ quèc tÕ... Tµi liÖu tham kh¶o Dù th¶o téc ­íc lµng M· Ch©u. 8-2000 D­¬ng B¸ Ph­îng: B¶o tån vµ ph¸t triÓn c¸c lµng nghÒ trong qu¸ tr×nh c«ng nghiÖp ho¸. Nxb KHXH, H.2001 §¹i ViÖt sö ký toµn th­ (tËp 2). Nxb KHXH, H.1995 §Ëu ThÞ Hoa: Mét sè lÔ héi cña ng­êi ViÖt ë Duy Xuyªn - Qu¶ng Nam. Kho¸ luËn n¨m thø 3, Khoa LÞch sö - §¹i häc HuÕ, HuÕ 7-2001 §ång Kh¸nh ®Þa d­ chÝ (TØnh Qu¶ng Nam). B¶n dÞch cña TrÇn Lª H÷u, l­u t¹i Khoa LÞch sö - §H KHXH&NV Hµ Néi. (Ký hiÖu VT.522) Hµ V¨n Th­ – TrÇn Hång §øc: Tãm t¾t niªn biÓu lÞch sö ViÖt Nam. Nxb VH-TT, H.1999 L©m B¸ Nam: NghÒ dÖt cæ truyÒn ë ®ång b»ng B¾c Bé ViÖt Nam. LuËn ¸n Phã TiÕn sÜ Khoa häc LÞch sö, §H TH Hµ Néi.1995 Lª Quý §«n: Phñ Biªn t¹p lôc. B¶n dÞch cña Ng« LËp Chi. Th­ viÖn Khoa Sö - §H KHXH&NV HN (B¶n ®¸nh m¸y n¨m 1959) LÞch §¹o Nguyªn: Thuû kinh chó (B¶n dÞch cña TrÇn Huy TiÖp). §H TH HN 1961 NhiÒu t¸c gi¶: Bµ chóa Tµm tang xø Qu¶ng. Nxb §µ N½ng 2002 LÞch sö vµ di tÝch tiÒn nh©n Ngò x· Trµ KiÖu. Ch­ téc Ngò x· so¹n n¨m 1982 Ng« V¨n Doanh: V¨n ho¸ Ch¨mpa. Nxb VH-TT, H.1994 N«ng th«n ViÖt Nam trong lÞch sö. ViÖn sö häc, H.1978 NguyÔn ThÞ TuyÕt: B­íc ®Çu nghiªn cøu v¨n ho¸ Sa Huúnh ë huyÖn Duy Xuyªn. Khoa luËn §¹i häc V¨n ho¸ Hµ Néi, Duy Xuyªn 5-2001 NguyÔn ThÞ TuyÕt: ¤ng Cöu DiÔn ng­êi ®Çu tiªn du nhËp kü thuËt dÖt míi vµo ®Êt Duy Xuyªn. T­ liÖu phßng V¨n ho¸ huyÖn Duy Xuyªn. Phan Huy Chó: LÞch triÒu hiÕn ch­¬ng lo¹i chÝ (tËp 1).Nxb Sö häc H.1960 Phan Ngäc: V¨n ho¸ ViÖt Nam vµ c¸ch tiÕp cËn míi. Nxb VH-TT, H.1994 Phan §¹i Do·n: Lµng x· ViÖt Nam mét sè vÊn ®Ò kinh tÕ v¨n ho¸ x· héi. Nxb VH-XH, H.2001 Quèc sö qu¸n triÒu NguyÔn: §¹i Nam nhÊt thèng chÝ. Nxb ThuËn Ho¸, HuÕ.1992 Quy ­íc v¨n ho¸ th«n Ch©u HiÖp - thÞ trÊn nam Ph­íc. 8-2002 Së VH-TT Qu¶ng Nam: Danh x­ng Qu¶ng Nam. Kû yÕu héi th¶o, Tam Kú 9-2001 Së VH-TT Qu¶ng nam: V¨n ho¸ Qu¶ng Nam nh÷ng ®Æc tr­ng gi¸ trÞ. Kû yÕu héi th¶o.2001 Së VH-TT Qu¶ng Nam: Vai trß lÞch sö dinh trÊn Qu¶ng Nam. Kû yÕu héi th¶o, 8-2002 T¹p chÝ V¨n ho¸ nghÖ thuËt, sè th¸ng 8-1998 T/c V¨n ho¸ Qu¶ng Nam, sè 18 th¸ng 12-1999 T/c V¨n ho¸ Qu¶ng Nam, sè 20 n¨m 2000 T/c V¨n ho¸ Qu¶ng Nam, sè 29 th¸ng 9,10-2001 T/c V¨n ho¸ Qu¶ng Nam, sè 36 th¸ng 11,12-2002 Toan ¸nh: NÕp cò tÝn ng­ìng ViÖt Nam. Nxb Tp HCM.1997 Toan ¸nh: Phong tôc thê cóng trong gia ®×nh ViÖt Nam. Nxb VHDT, H.1996 Toan ¸nh: Trong hä ngoµi lµng. Nxb Mòi Cµ Mau.1993 Tãm t¾t l­îc sö c¸c ch­ ph¸i téc lµng M· Ch©u. 8-2002 TrÇn Hµ H¶i: LÔ Héi lÖ bµ Thu Bån - B« B« phu nh©n ë Qu¶ng Nam. khoa luËn tèt nghiÖp Khoa Sö -§H KHXH&NV HN,2000 TrÇn Träng Kim: ViÖt Nam sö l­îc. Nxb T©n ViÖt, H.1951 TrÇn Quèc V­îng (chñ biªn): C¬ së v¨n ho¸ ViÖt Nam. Nxb GD.1998 TrÇn Quèc V­îng: V¨n ho¸ ViÖt Nam t×m tßi vµ suy ngÉm. Nxb VHDT, H.2000 TrÇn Quèc V­îng: ViÖt Nam c¸i nh×n ®Þa v¨n ho¸. Nxb VHDT, H.1998 TrÇn Tõ: C¬ cÊu tæ chøc cña lµng ViÖt cæ truyÒn ë B¾c Bé. Nxb KHXH, H.1984 Tr­¬ng H÷u Quýnh (chñ biªn): §¹i c­¬ng lÞch sö ViÖt Nam (tËp 1). Nxb GD.1999 UBND huyÖn Duy Xuyªn: Duy Xuyªn tiÒm n¨ng v¨n ho¸ vµ du lÞch. Duy Xuyªn. 8-2002 ViÖn nghiªn cøu kiÕn tróc: KiÕn tróc nhµ d©n dông cæ truyÒn ë Duy Xuyªn - Qu¶ng Nam (B¶n vÏ). L­u ë phßng v¨n ho¸ huyÖn Duy Xuyªn Vâ ThÞ Lý: T×m hiÓu phong tôc tËp qu¸n cña ng­êi ViÖt ë huyÖn Duy Xuyªn - Qu¶ng Nam. Kho¸ luËn n¨m thø 3 Khoa Sö - §H HuÕ 7-2001 Vò Ngäc Phan: Tôc ng÷, ca dao, d©n ca ViÖt Nam. Nxb KHXH. 1998

Các file đính kèm theo tài liệu này:

  • docLàng dệt Mã Châu - xưa và nay.DOC
Luận văn liên quan