Nghiên cứu thành phần nhện hại, biện pháp phòng trừ loài nhện hại chủ yếu hoa hồng vụ Xuân hè 2006 tại Hà Nội và vùng phụ cận

Mục lục Trang Lời cam đoan i Lời cảm ơn ii Mục lục iii 1. Mở đầu 1.1. Đặt vấn đề 1 1.2. Mục đích và yêu cầu của đề tài 3 2. Tổng quan tài liệu 2.1. Thành phần nhện hại cây trồng nói chung và hoa hồng nói riêng 4 2.2. Hình thái học và triệu chứng gây hại của một số loài nhện hại chủ yếu trên hoa hồng 6 2.3. Đặc điểm sinh học và sinh thái học của một số loài nhện hại chủ yếu trên hoa hồng 9 2.4. Các biện pháp phòng chống nhện hại hoa hồng 11 3. Đối t−ợng, địa điểm, nội dung và ph−ơng pháp nghiên cứu 3.1. Đối t−ợng, địa điểm nghiên cứu 15 3.2. Nội dung và ph−ơng pháp nghiên cứu 15 3.3. Xử lý số liệu 23 4. Kết quả nghiên cứu và thảo luận 4.1. Tình hình trồng và chăm sóc hoa hồng tại địa bàn nghiên cứu 24 4.2. Thành phần nhện hại và nhện bắt mồi trên hoa hồng vụ Xuân hè 2006 (tháng 2/2003 – tháng 5/2006) 26 4.3. Biến động mật độ của Tetranychus urticae trên hoa hồng tại Mê Linh (Vĩnh Phúc) 33 4.4. Đặc điểm sinh học của Tetranychus urticae 35 4.5. Sức tăng quần thể thực tế của Tetranychus urticae 43 4.6. Thử nghiệm các biện pháp phòng chống nhện hai chấm hại hoa hồng T. urticae 45 4.7. Khả năng phòng chống T. urticae của một số loại thuốc BVTV 49 5. Kết luận và đề xuất 5.1. Kết luận 52 5.2. Đề xuất 53 6. Tài liệu tham khảo 54 Phụ lục 60 1. Mở đầu 1.1. Đặt vấn đề Trong khoảng 10 năm trở lại đây ở Việt Nam, nghề trồng hoa đang ngày càng được chú trọng phát triển. Diện tích trồng hoa không chỉ tập trung ở các vùng trồng hoa truyền thống (như làng hoa Ngọc Hà - Hà Nội, Đà Lạt .) mà đã mở rộng phát triển ở nhiều địa phương khác. Miền Bắc hiện nay có hai vùng trồng hoa lớn là Tây Tựu (Từ Liêm - Hà Nội) và Mê Linh (Vĩnh Phúc). Tây Tựu đã phát triển nghề trồng hoa từ năm 1995, với trên 300 ha đất canh tác của toàn xã đã chuyển đổi hoàn toàn thành vùng chuyên canh hoa. Mê Linh cũng có tới 270 ha trong tổng số 400 ha đất nông nghiệp chuyên canh hoa. Có thể nói, ở Việt Nam, loài hoa được trồng nhiều nhất và cho hiệu quả kinh tế cao chính là hoa hồng. Ngoài giá trị làm đẹp, hoa hồng còn là một trong những nguồn dược liệu quý được đông y sử dụng làm thuốc chữa trị mụn nhọt, các bệnh về đường ruột, hô hấp. Đây cũng là loài hoa có hương thơm dịu dàng, quý phái và được rất nhiều người ưu thích, vì vậy, người ta còn sử dụng hoa hồng để chưng cất tinh dầu thơm. Quan trọng hơn nữa là hoa hồng có giá trị xuất khẩu cao, nên trồng hoa hồng không chỉ phục vụ cho tiêu dùng nội địa mà còn để xuất khẩu. Tuy nhiên muốn xuất khẩu hoa hồng có lợi nhuận cao và mang tính bền vững, đòi hỏi phải có một quy trình trồng và chăm sóc cây hoa hồng rất chặt chẽ sao cho những bông hồng xuất khẩu phải to và đẹp, cành hoa phải chắc khoẻ và lá phải xanh bóng. Hoa hồng là cây không mẫn cảm với chu kỳ ánh sáng nên có thể sản xuất quanh năm, còn nếu nhiệt độ quá thấp (<80 C) hoặc quá cao (>320 C kéo dài liên tục), hoa hồng thường rơi vào trạng thái ngủ nghỉ và bán ngủ nghỉ. Với khí hậu có 4 mùa rõ rệt như ở Việt Nam, thực sự là yếu tố thuận lợi giúp cho người trồng hoa có sự lựa chọn thích hợp thời vụ trồng hoa hồng theo từng điều kiện của địa phương. Tuy nhiên vấn đề khó khăn là, những thời vụ thích hợp để trồng hoa hồng mang lại hiệu quả kinh tế cao (hoa hồng −a nhiệt độ ban ngày là 23-280 C, ban đêm là 14-180 C) lại có điều kiện sinh thái thích hợp cho nhiều loài nhện nhỏ hại hoa hồng phát sinh gây hại. Chúng chích hút nhựa cây hoa hồng qua việc chích hút biểu bì lá làm cho lá mất đi màu xanh bóng, kéo theo hoa phát triển còi cọc, thậm chí không ra hoa nếu như nhện hại quá nặng làm rụng hết lá. Việc phòng chống dịch hại, đặc biệt là nhện hại nhằm đảm bảo cho hoa hồng sinh trưởng, phát triển với năng suất và phẩm chất cao là vô cùng quan trọng. Điều đáng nói ở đây là, những nghiên cứu về nhện hại trên cây trồng nói chung và trên hoa hồng nói riêng không có nhiều khiến cho những người trồng hoa, nhất là ở những địa phương mới chuyển đổi sang trồng hoa, gặp nhiều khó khăn trong việc sử dụng các biện pháp phòng trừ. Thường thì họ phụ thuộc hoàn toàn vào thuốc hóa học để đối phó với nhện hại và sử dụng với tần suất cao, khiến cho chi phí bảo vệ thực vật tăng lên mà hiệu quả phòng trừ vẫn không cao do cơ chế chống thuốc của dịch hại cùng với những tác động xấu của thuốc tới các loài thiên địch, Hoa hồng cũng không vì thế mà đẹp hơn bởi tác động của hóa chất có thể gây cháy lá hoặc thui chột mầm hoa. Từ những vấn đề đặt ra trên đây, cộng với mong muốn được góp phần làm cơ sở cho những nghiên cứu chuyên sâu về nhện hại hoa hồng, chúng tôi tiến hành: “Nghiên cứu thành phần nhện hại, biện pháp phòng trừ loài nhện hại chủ yếu hoa hồng vụ Xuân hè 2006 tại Hà Nội và vùng phụ cận”

pdf73 trang | Chia sẻ: lvcdongnoi | Ngày: 24/01/2013 | Lượt xem: 1895 | Lượt tải: 2download
Bạn đang xem nội dung tài liệu Nghiên cứu thành phần nhện hại, biện pháp phòng trừ loài nhện hại chủ yếu hoa hồng vụ Xuân hè 2006 tại Hà Nội và vùng phụ cận, để tải tài liệu về máy bạn click vào nút DOWNLOAD ở trên
bé gi¸o dôc vµ ®µo t¹o Tr−êng ®¹i häc n«ng nghiÖp I ******* ******* §Æng NguyÔn Hång Ph−¬ng Nghiªn cøu thµnh phÇn nhÖn h¹i, biÖn ph¸p phßng trõ loµi nhÖn h¹i chñ yÕu hoa hång vô Xu©n hÌ - 2006 t¹i Hµ Néi vµ vïng phô cËn LuËn v¨n Th¹c sü n«ng nghiÖp Hµ Néi - 2006 bé gi¸o dôc vµ ®µo t¹o Tr−êng ®¹i häc n«ng nghiÖp I ******* ******* §Æng NguyÔn Hång Ph−¬ng Nghiªn cøu thµnh phÇn nhÖn h¹i, biÖn ph¸p phßng trõ loµi nhÖn h¹i chñ yÕu hoa hång vô Xu©n hÌ - 2006 t¹i Hµ Néi vµ vïng phô cËn LuËn v¨n Th¹c sü n«ng nghiÖp Chuyªn ngµnh: B¶o vÖ thùc vËt M· sè: 60.62.10 H−íng dÉn khoa häc: PGS. TS. NguyÔn V¨n §Ünh Hµ Néi - 2006 LuËn v¨n Th¹c sü §Æng NguyÔn Hång Ph−¬ng i Lêi cam ®oan - T«i xin cam ®oan r»ng, sè liÖu vµ kÕt qu¶ nghiªn cøu trong luËn v¨n nµy lµ trung thùc vµ ch−a hÒ ®−îc sö dông ®Ó b¶o vÖ mét häc vÞ nµo. - T«i xin cam ®oan r»ng, mäi sù gióp ®ì cho viÖc thùc hiÖn luËn v¨n nµy ®· ®−îc c¶m ¬n vµ c¸c th«ng tin trÝch dÉn trong luËn v¨n ®Òu ®· ®−îc chØ râ nguån gèc. T¸c gi¶ §Æng NguyÔn Hång Ph−¬ng LuËn v¨n Th¹c sü §Æng NguyÔn Hång Ph−¬ng ii Lêi c¶m ¬n Nh©n dÞp hoµn thµnh luËn v¨n kÕt thóc khãa häc, b»ng tÊt c¶ tÊm lßng thµnh kÝnh nhÊt, t«i muèn bµy tá sù biÕt ¬n s©u s¾c tíi: ThÇy gi¸o PGS.TS NguyÔn V¨n §Ünh - ng−êi ®· trùc tiÕp h−íng dÉn vµ gióp ®ì t«i trong toµn bé qu¸ tr×nh thùc hiÖn ®Ò tµi. Qua ®©y, t«i còng muèn göi lêi c¶m ¬n ch©n thµnh nhÊt tíi tËp thÓ c¸c ThÇy, C« gi¸o khoa N«ng häc, ®Æc biÖt lµ bé m«n C«n trïng, cïng khoa Sau §¹i häc ®· hÕt søc ©n cÇn chØ b¶o, h−íng dÉn tËn t×nh, gióp ®ì vµ hç trî t«i trong suèt c¶ khãa häc. Còng nh©n dÞp nµy, cho phÐp t«i göi lêi c¶m ¬n ®Õn Bé m«n C©y ¨n qu¶ vµ Trung t©m VAC (tr−êng §¹i häc N«ng nghiÖp 1), nh÷ng hé gia ®×nh trång hoa hång t¹i x· Mª Linh (Mª Linh, VÜnh Phóc), x· T©y Tùu (Tõ Liªm, Hµ Néi) ®· t¹o ®iÒu kiÖn thuËn lîi cho t«i thùc hiÖn c¸c thÝ nghiÖm trong ®Ò tµi nghiªn cøu nµy. Cuèi cïng, t«i muèn nãi lêi c¶m ¬n tíi gia ®×nh th©n yªu, b¹n bÌ, ng−êi th©n vµ c¸c em sinh viªn K47, nh÷ng ng−êi ®· lu«n bªn t«i, ®éng viªn khÝch lÖ tinh thÇn còng nh− ñng hé vÒ mÆt vËt chÊt gióp t«i hoµn thµnh khãa häc vµ thùc hiÖn thµnh c«ng ®Ò tµi. Xin tr©n träng c¶m ¬n ! Hµ néi, ngµy 20 th¸ng 09 n¨m 2006 T¸c gi¶ §Æng NguyÔn Hång Ph−¬ng LuËn v¨n Th¹c sü §Æng NguyÔn Hång Ph−¬ng iii Môc lôc Trang Lêi cam ®oan i Lêi c¶m ¬n ii Môc lôc iii 1. Më ®Çu 1.1. §Æt vÊn ®Ò 1 1.2. Môc ®Ých vµ yªu cÇu cña ®Ò tµi 3 2. Tæng quan tµi liÖu 2.1. Thµnh phÇn nhÖn h¹i c©y trång nãi chung vµ hoa hång nãi riªng 4 2.2. H×nh th¸i häc vµ triÖu chøng g©y h¹i cña mét sè loµi nhÖn h¹i chñ yÕu trªn hoa hång 6 2.3. §Æc ®iÓm sinh häc vµ sinh th¸i häc cña mét sè loµi nhÖn h¹i chñ yÕu trªn hoa hång 9 2.4. C¸c biÖn ph¸p phßng chèng nhÖn h¹i hoa hång 11 3. §èi t−îng, ®Þa ®iÓm, néi dung vµ ph−¬ng ph¸p nghiªn cøu 3.1. §èi t−îng, ®Þa ®iÓm nghiªn cøu 15 3.2. Néi dung vµ ph−¬ng ph¸p nghiªn cøu 15 3.3. Xö lý sè liÖu 23 4. KÕt qu¶ nghiªn cøu vµ th¶o luËn 4.1. T×nh h×nh trång vµ ch¨m sãc hoa hång t¹i ®Þa bµn nghiªn cøu 24 4.2. Thµnh phÇn nhÖn h¹i vµ nhÖn b¾t måi trªn hoa hång vô Xu©n hÌ 2006 (th¸ng 2/2003 – th¸ng 5/2006) 26 4.3. BiÕn ®éng mËt ®é cña Tetranychus urticae trªn hoa hång t¹i Mª Linh (VÜnh Phóc) 33 4.4. §Æc ®iÓm sinh häc cña Tetranychus urticae 35 4.5. Søc t¨ng quÇn thÓ thùc tÕ cña Tetranychus urticae 43 4.6. Thö nghiÖm c¸c biÖn ph¸p phßng chèng nhÖn hai chÊm h¹i hoa hång T. urticae 45 4.7. Kh¶ n¨ng phßng chèng T. urticae cña mét sè lo¹i thuèc BVTV 49 5. KÕt luËn vµ ®Ò xuÊt 5.1. KÕt luËn 52 5.2. §Ò xuÊt 53 6. Tµi liÖu tham kh¶o 54 Phô lôc 60 LuËn v¨n Th¹c sü §Æng NguyÔn Hång Ph−¬ng 1 1. Më ®Çu 1.1. §Æt vÊn ®Ò Trong kho¶ng 10 n¨m trë l¹i ®©y ë ViÖt Nam, nghÒ trång hoa ®ang ngµy cµng ®−îc chó träng ph¸t triÓn. DiÖn tÝch trång hoa kh«ng chØ tËp trung ë c¸c vïng trång hoa truyÒn thèng (nh− lµng hoa Ngäc Hµ - Hµ Néi, §µ L¹t...) mµ ®· më réng ph¸t triÓn ë nhiÒu ®Þa ph−¬ng kh¸c. MiÒn B¾c hiÖn nay cã hai vïng trång hoa lín lµ T©y Tùu (Tõ Liªm - Hµ Néi) vµ Mª Linh (VÜnh Phóc). T©y Tùu ®· ph¸t triÓn nghÒ trång hoa tõ n¨m 1995, víi trªn 300 ha ®Êt canh t¸c cña toµn x· ®· chuyÓn ®æi hoµn toµn thµnh vïng chuyªn canh hoa. Mª Linh còng cã tíi 270 ha trong tæng sè 400 ha ®Êt n«ng nghiÖp chuyªn canh hoa. Cã thÓ nãi, ë ViÖt Nam, loµi hoa ®−îc trång nhiÒu nhÊt vµ cho hiÖu qu¶ kinh tÕ cao chÝnh lµ hoa hång. Ngoµi gi¸ trÞ lµm ®Ñp, hoa hång cßn lµ mét trong nh÷ng nguån d−îc liÖu quý ®−îc ®«ng y sö dông lµm thuèc ch÷a trÞ môn nhät, c¸c bÖnh vÒ ®−êng ruét, h« hÊp. §©y còng lµ loµi hoa cã h−¬ng th¬m dÞu dµng, quý ph¸i vµ ®−îc rÊt nhiÒu ng−êi −u thÝch, v× vËy, ng−êi ta cßn sö dông hoa hång ®Ó ch−ng cÊt tinh dÇu th¬m. Quan träng h¬n n÷a lµ hoa hång cã gi¸ trÞ xuÊt khÈu cao, nªn trång hoa hång kh«ng chØ phôc vô cho tiªu dïng néi ®Þa mµ cßn ®Ó xuÊt khÈu. Tuy nhiªn muèn xuÊt khÈu hoa hång cã lîi nhuËn cao vµ mang tÝnh bÒn v÷ng, ®ßi hái ph¶i cã mét quy tr×nh trång vµ ch¨m sãc c©y hoa hång rÊt chÆt chÏ sao cho nh÷ng b«ng hång xuÊt khÈu ph¶i to vµ ®Ñp, cµnh hoa ph¶i ch¾c khoÎ vµ l¸ ph¶i xanh bãng. Hoa hång lµ c©y kh«ng mÉn c¶m víi chu kú ¸nh s¸ng nªn cã thÓ s¶n xuÊt quanh n¨m, cßn nÕu nhiÖt ®é qu¸ thÊp (320C kÐo dµi liªn tôc), hoa hång th−êng LuËn v¨n Th¹c sü §Æng NguyÔn Hång Ph−¬ng 2 r¬i vµo tr¹ng th¸i ngñ nghØ vµ b¸n ngñ nghØ. Víi khÝ hËu cã 4 mïa râ rÖt nh− ë ViÖt Nam, thùc sù lµ yÕu tè thuËn lîi gióp cho ng−êi trång hoa cã sù lùa chän thÝch hîp thêi vô trång hoa hång theo tõng ®iÒu kiÖn cña ®Þa ph−¬ng. Tuy nhiªn vÊn ®Ò khã kh¨n lµ, nh÷ng thêi vô thÝch hîp ®Ó trång hoa hång mang l¹i hiÖu qu¶ kinh tÕ cao (hoa hång −a nhiÖt ®é ban ngµy lµ 23-280C, ban ®ªm lµ 14-180C) l¹i cã ®iÒu kiÖn sinh th¸i thÝch hîp cho nhiÒu loµi nhÖn nhá h¹i hoa hång ph¸t sinh g©y h¹i. Chóng chÝch hót nhùa c©y hoa hång qua viÖc chÝch hót biÓu b× l¸ lµm cho l¸ mÊt ®i mµu xanh bãng, kÐo theo hoa ph¸t triÓn cßi cäc, thËm chÝ kh«ng ra hoa nÕu nh− nhÖn h¹i qu¸ nÆng lµm rông hÕt l¸. ViÖc phßng chèng dÞch h¹i, ®Æc biÖt lµ nhÖn h¹i nh»m ®¶m b¶o cho hoa hång sinh tr−ëng, ph¸t triÓn víi n¨ng suÊt vµ phÈm chÊt cao lµ v« cïng quan träng. §iÒu ®¸ng nãi ë ®©y lµ, nh÷ng nghiªn cøu vÒ nhÖn h¹i trªn c©y trång nãi chung vµ trªn hoa hång nãi riªng kh«ng cã nhiÒu khiÕn cho nh÷ng ng−êi trång hoa, nhÊt lµ ë nh÷ng ®Þa ph−¬ng míi chuyÓn ®æi sang trång hoa, gÆp nhiÒu khã kh¨n trong viÖc sö dông c¸c biÖn ph¸p phßng trõ. Th−êng th× hä phô thuéc hoµn toµn vµo thuèc hãa häc ®Ó ®èi phã víi nhÖn h¹i vµ sö dông víi tÇn suÊt cao, khiÕn cho chi phÝ b¶o vÖ thùc vËt t¨ng lªn mµ hiÖu qu¶ phßng trõ vÉn kh«ng cao do c¬ chÕ chèng thuèc cña dÞch h¹i cïng víi nh÷ng t¸c ®éng xÊu cña thuèc tíi c¸c loµi thiªn ®Þch, Hoa hång còng kh«ng v× thÕ mµ ®Ñp h¬n bëi t¸c ®éng cña hãa chÊt cã thÓ g©y ch¸y l¸ hoÆc thui chét mÇm hoa. Tõ nh÷ng vÊn ®Ò ®Æt ra trªn ®©y, céng víi mong muèn ®−îc gãp phÇn lµm c¬ së cho nh÷ng nghiªn cøu chuyªn s©u vÒ nhÖn h¹i hoa hång, chóng t«i tiÕn hµnh: “Nghiªn cøu thµnh phÇn nhÖn h¹i, biÖn ph¸p phßng trõ loµi nhÖn h¹i chñ yÕu hoa hång vô Xu©n hÌ 2006 t¹i Hµ Néi vµ vïng phô cËn” LuËn v¨n Th¹c sü §Æng NguyÔn Hång Ph−¬ng 3 1.2. Môc ®Ých vµ yªu cÇu cña ®Ò tµi 1.2.1. Môc ®Ých X¸c ®Þnh thµnh phÇn nhÖn h¹i hoa hång, biÕn ®éng mËt ®é cña loµi nhÖn h¹i chñ yÕu vµ thö nghiÖm biÖn ph¸p phßng chèng ®èi víi loµi nhÖn h¹i chñ yÕu trªn c©y hoa hång vô Xu©n hÌ n¨m 2006. 1.2.2. Yªu cÇu - §iÒu tra thµnh phÇn nhÖn h¹i vµ nhÖn b¾t måi trªn hoa hång t¹i Hµ Néi vµ vïng phô cËn - §iÒu tra diÔn biÕn mËt ®é cña loµi nhÖn h¹i chñ yÕu trªn hoa hång - Kh¶o nghiÖm mét sè lo¹i thuèc b¶o vÖ thùc vËt (hãa häc, sinh häc), mét sè biÖn ph¸p kh¸c trong viÖc phßng chèng nhÖn h¹i hoa hång. LuËn v¨n Th¹c sü §Æng NguyÔn Hång Ph−¬ng 4 2. Tæng quan tµi liÖu Ng−êi ta cho r»ng lÞch sö ph¸t triÓn cña gièng hoa hång cã tõ c¸ch ®©y 3,5-7 triÖu n¨m, lµ kÕt qu¶ biÕn ®æi cña tÇm xu©n d−íi t¸c ®éng cña tù nhiªn vµ sù chän läc cña con ng−êi. Cïng víi sù ph¸t triÓn cña loµi ng−êi, hoa hång ngµy cµng trë nªn g¾n bã víi cuéc sèng, vµ cho ®Õn nay, ë hÇu kh¾p c¸c n−íc trªn thÕ giíi ®Òu cã trång hoa hång. LÏ tÊt nhiªn khi ®· trë thµnh mét lo¹i c©y trång th× còng b¾t ®Çu xuÊt hiÖn s©u bÖnh h¹i, v× thÕ ®ßi hái ng−êi trång hoa hång ph¶i quan t©m ®Õn viÖc phßng trõ c¸c loµi s©u bÖnh h¹i ®ã. Nh÷ng biÕn ®æi cña tù nhiªn song song víi sù ph¸t triÓn cña khoa häc kü thuËt n«ng nghiÖp ®· cã t¸c ®éng rÊt lín ®Õn thµnh phÇn dÞch h¹i c©y trång nãi chung vµ hoa hång nãi riªng. Bªn c¹nh nh÷ng loµi s©u h¹i quen thuéc vµ phæ biÕn nh− rÖp, bä trÜ, s©u xanh, s©u khoang, s©u x¸m..., sù xuÊt hiÖn nhãm nhÖn nhá h¹i hoa hång kh«ng chØ lµ mèi quan t©m cña c¸c nhµ trång hoa mµ cßn lµ ®èi t−îng nghiªn cøu cña nhiÒu nhµ c«n trïng häc trªn thÕ giíi vµ c¶ ë ViÖt Nam. 2.1. Thµnh phÇn nhÖn h¹i c©y trång nãi chung vµ hoa hång nãi riªng Thµnh phÇn nhÖn nãi chung vµ nhÖn nhá bé Ve bÐt nãi riªng lµ kh¸ ®a d¹ng, chóng ph©n bè ë kh¾p n¬i trªn thÕ giíi, tõ trong nhµ, ngoµi ®ång, trong rõng cho ®Õn c¸c bôi c©y vµ c¸c vïng ®åi nói cã ®é cao thÊp kh¸c nhau, trong ®ã bao gåm c¶ cã Ých vµ cã h¹i (Ehara, S., 1977) [27]. Tuy v©y, sù ph©n bè c¸c loµi nhÖn ë c¸c khu vùc kh¸c nhau trªn thÕ giíi lµ kh¸c nhau, cã nh÷ng hä chØ cã ë vïng «n ®íi mµ kh«ng cã ë vïng nhiÖt ®íi, trong khi ®ã nh÷ng loµi chØ −a khÝ hËu nãng Èm cña vïng nhiÖt ®íi... VÝ nh− hä Atypidae vµ hä Paratopidae chØ cã ë vïng ®ång b¾ng s«ng Amazon, hai nh− hä Migidae chØ cã ë Nam Phi vµ trªn ®¶o Madagasca, LuËn v¨n Th¹c sü §Æng NguyÔn Hång Ph−¬ng 5 Milan [34]. ViÖc nghiªn cøu thµnh phÇn nhÖn h¹i lµ c¬ së ®Çu tiªn cho viÖc nghiªn cøu chuyªn s©u vÒ tõng ®èi t−îng nhÖn nhá g©y h¹i. Trªn thÕ giíi, nhÖn nhá h¹i c©y trång lµ ®èi t−îng g©y h¹i phæ biÕn nªn cã rÊt nhiÒu nghiªn cøu vµ nh÷ng chuyªn kh¶o vÒ nhÖn h¹i. Tõ n¨m 1955 ®· cã c«ng tr×nh cña Prichard & Baker nghiªn cøu vÒ thµnh phÇn nhÖn h¹i thuéc hä Tetranychidae [43]; tiÕp ®Õn lµ Tuttle & Baker (1968) víi nh÷ng nghiªn cøu vÒ nhÖn nhá h¹i c©y trång vïng T©y Nam Mü [49], ®ång thêi thèng kª l¹i thµnh phÇn nhÖn h¹i thuéc hä Tetranychidae; Jeppson & at al (1975) ®· cã nh÷ng m« t¶ chi tiÕt vÒ tõng loµi nhÖn nhá h¹i c©y trång kinh tÕ, tõ ®Æc ®iÓm h×nh th¸i ®Õn c¸c biÖn ph¸p phßng chèng [34]; Baker (1975) ®· c«ng bè 90 loµi nhÖn t×m thÊy ë §«ng Nam ¸ vµ NhËt B¶n, trong ®ã cã 61 loµi míi t×m thÊy ë Th¸i Lan [19]; vµ Mever (1981) cã c«ng tr×nh nghiªn cøu vÒ nhÖn nhá h¹i c©y trång ë Nam Phi [38]. VÒ nghiªn cøu thµnh phÇn nhÖn h¹i trªn hoa hång, Eric Day (2003) cho biÕt cã tíi h¬n 180 lo¹i hoa lµ ký chñ cña nhÖn nhá h¹i nh− anh th¶o, thôc quú, tróc ®µo, violet... trong ®ã cã hoa hång. Nh÷ng loµi nhÖn h¹i hoa hång chñ yÕu ®Òu thuéc hä Tetranychidae gåm nhÖn hai chÊm (Tetranychus urticae Koch), nhÖn ®á ch©u ¢u (Panonychus ulmi Koch), nhÖn ®á phu¬ng Nam (Oligonychus ilicis McGregor), nhÖn nhá h¹i gç hoµng d−¬ng (Eurytetranychus buxi Gaman), nhÖn nhá h¹i gç såi (O. bicorlor Banks), vµ nhiÒu loµi kh¸c n÷a, trong ®ã loµi g©y h¹i quan trong nhÊt lµ Tetranychus urticae [29]. Trong sè nh÷ng loµi nhÖn h¹i hoa hång, cã nh÷ng loµi kh«ng g©y h¹i trùc tiÕp nh−ng l¹i lµ m«i giíi truyÒn mét sè bÖnh cho c©y hoa hång. Nh÷ng loµi nhÖn nµy chñ yÕu thuéc hä Eriophydae vµ lµ nhãm ®èi t−îng LuËn v¨n Th¹c sü §Æng NguyÔn Hång Ph−¬ng 6 ®−îc quan t©m nghiªn cøu thø hai sau Tetranychus urticae. Khi nghiªn cøu vÒ bÖnh ®èm sao h¹i hoa hång, George L. Philley ®· ph¸t hiÖn ra loµi nhÖn Phyllocoptes fructiphilus cã kÝch th−íc rÊt nhá, c¬ thÓ phñ mét líp l«ng mÞn, tuy kh«ng g©y h¹i trùc tiÕp cho c©y hoa hång nh−ng l¹i lµ m«i giíi truyÒn bÖnh nãi trªn: nh÷ng vÕt th−¬ng trªn l¸ do P. fructiphilus g©y ra chÝnh lµ ®iÒu kiÖn thuËn lîi cho virus g©y bÖnh ®èm sao hoa hång x©m nhËp vµ l©y bÖnh [30]. Theo mét sè nghiªn cøu trong n−íc, trªn hoa hång ®−îc trång ë c¸c vïng ngo¹i thµnh Hµ Néi, cã hai loµi nhÖn h¹i lµ Tetranychus cinnabarinus vµ Panonychus citri [12, 15]. 2.2. H×nh th¸i häc vµ triÖu chøng g©y h¹i cña mét sè loµi nhÖn h¹i chñ yÕu trªn hoa hång Tæng hîp c¸c tµi liÖu n−íc ngoµi cho thÊy, loµi Tetranychus urticae lµ loµi nhÖn h¹i hoa hång ®−îc quan t©m nghiªn cøu nhiÒu nhÊt. Kh«ng thÊy nhiÒu tµi liÖu nãi vÒ c¸c loµi nhÖn kh¸c h¹i hoa hång. Do ®ã, phÇn lín c¸c tµi liÖu nghiªn cøu vÒ nhÖn h¹i hoa hång chñ yÕu lµ m« t¶ ®Æc ®iÓm h×nh th¸i, vµ triÖu chøng g©y h¹i chñ yÕu lµ ®èi víi loµi Tetranychus urticae. Tetranychus urticae lµ loµi nhÖn ch¨ng t¬, cã phæ ký chñ réng, cã mÆt trªn rÊt nhiÒu lo¹i c©y trång, ®Æc biÖt lµ nh÷ng c©y thùc phÈm ®−îc trång trong nhµ kÝnh nh− cµ chua, d−a chuét, tiªu hay hoa cóc, hoa lan; c¸c c©y ¨n qu¶ nh− t¸o, ®µo, nho; c©y c«ng nghiÖp nh− b«ng, ®Ëu t−¬ng... Ngoµi ra, chóng còng cã thÓ sèng trªn c¸c c©y kh«ng ph¶i lµ ký chñ ®Ó tÝch lòy sè l−îng. LuËn v¨n Th¹c sü §Æng NguyÔn Hång Ph−¬ng 7 Tetranychus urticae tÊn c«ng g©y h¹i b»ng c¸ch dïng miÖng k×m chäc thñng biÓu b× l¸ vµ hót dÞch tÕ bµo. VÕt h¹i ®Ó l¹i trªn l¸ lµ nh÷ng chÊm nhá li ti mµu tr¾ng hoÆc t¸i xanh do bÞ mÊt diÖp lôc. L¸ bÞ h¹i n¨ng, c¸c chÊm nhá li ti kÕt thµnh ®¸m mµu vµng råi chuyÓn dÇn sang mµu ®ång. GÆp thêi tiÕt kh« nãng, l¸ trë nªn gißn vµ dÔ bÞ rông Trªn c¸c c©y ký chñ kh¸c nh− b«ng [21], cµ chua [40], t¸o vµ ®µo [39], d©u t©y [45] ®Òu cã dÊu hiÖu t−¬ng tù. Khi nghiªn cøu ¶nh h−ëng cña mËt ®é nhÖn hai chÊm Tetranychus urticae ®Õn phÈm chÊt hoa hång trong nhµ kÝnh, Landeros et al (2004) ®· kh¼ng ®Þnh, sù biÕn ®éng mËt ®é nhÖn hai chÊm lµm ¶nh h−ëng ®Õn kh¶ n¨ng ®ång hãa CO2, sù tho¸t h¬i n−íc vµ sù ®ãng më khÝ khæng cña l¸ hoa hång. §©y lµ nh÷ng yÕu tè ¶nh h−ëng trùc tiÕp ®Õn qu¸ tr×nh tÝch lòy chÊt dinh d−ìng h÷u c¬ trong c©y nªn hÖ qu¶ lµ ¶nh h−ëng ®Õn ®−êng kÝnh vµ chiÒu dµi th©n cµnh, chÊt l−îng nô hoa vµ sù ra hoa cña c©y. C¸c t¸c gi¶ kÕt luËn, khi mËt ®é nhÖn ®á kho¶ng 10-50 con/l¸, chiÒu dµi cµnh hoa cã thÓ gi¶m tíi 17-26% so víi nh÷ng c©y kh«ng cã nhÖn hai chÊm ph¸ h¹i [36]. H×nh d¹ng cña Tetranychus urticae ®−îc m« t¶ qua rÊt nhiÒu tµi liÖu kh¸c nhau ®· ®−îc CAB International tæng hîp. Trøng cã ®−êng kÝnh kho¶ng 0,13 mm, h×nh cÇu vµ cã mµu trong mê; nhÖn non tuæi 1 cã mµu xanh x¸m, cã s¸u ch©n; sang tuæi 2, tuæi 3, trªn c¬ thÓ cã nh÷ng ®iÓm tèi vµ cã t¸m ch©n. Tr−ëng thµnh c¸i dµi kho¶ng 0,6 mm, c¬ thÓ mµu xanh t¸i hoÆc xanh vµng víi hai chÊm râ rÖt trªn l−ng, h×nh ovan vµ cã nhiÒu l«ng dµi. Con c¸i qua ®«ng cã mµu ®á cam, con ®ùc cã c¬ thÓ nhá h¬n, phÇn th©n sau dµi vµ nhän h¬n con c¸i [23]. Nh−ng theo David (1992), vµo mïa hÌ tr−ëng thµnh vµ nhÖn non cã mµu tr¾ng víi hai chÊm mµu xanh ®en, ®Õn mïa ®«ng cã mµu ®á cam rÊt dÔ nhÇm lÉn víi mét sè loµi kh¸c. LuËn v¨n Th¹c sü §Æng NguyÔn Hång Ph−¬ng 8 NhÖn ®á son Tetranichus cinnabarinus ®−îc xem lµ loµi nhÖn h¹i quan träng trªn ®Ëu ®ç vµ mét sè c©y rau kh¸c, tuy nhiªn hoa hång còng lµ mét c©y ký chñ cña chóng. Tr−ëng thµnh cã mµu ®á hoÆc ®á h¬i vµng víi vÖt ®á sÉm vµ hai ®èm trªn l−ng, l−ng cã nhiÒu l«ng. Trøng h×nh cÇu mµu vµng nh¹t, nhÖn non tuæi mét cã h×nh bÇu dôc, mµu tr¾ng ngµ, cã ba ®«i ch©n vµ trªn th©n cã nhiÒu l«ng dµi ; nhÖn non tuæi hai cã 4 ®«i ch©n, c¬ thÓ mµu vµng nh¹t ; nhÖn non tuæi ba gÇn gièng tr−ëng thµnh, mµu vµng r¬m hoÆc vµng ®Ëm, b¾t ®©u xuÊt hiÖn hai ®èm mµu n©u nh¹t trªn c¬ thÓ. Tetranychus cinnabarinus sèng ë mÆt d−íi l¸, gÇn g©n chÝnh, nh¶ t¬ t¹o mµng t¬ phñ ch»ng chÞt. Chóng dïng k×m chÝch vµo m« l¸ c¹nh g©n chÝnh t¹o nªn c¸c vÕt nhá li ti kh«ng cã h×nh d¹ng nhÊt ®Þnh, mµu tr¾ng nh¹t sau chuyÓn mµu tr¾ng vµng. Khi bÞ h¹i nÆng, c¸c vÕt chÝch liªn kÕt víi nhau t¹o nªn c¸c m¶ng l¸ mµu tr¾ng vµng dÉn ®Õn m« l¸ bÞ chÕt. NÕu gÆp m−a giã, c¸c m¶ng l¸ nµy bÞ thñng hoÆc c©y bÞ rông l¸. V× nhÖn ®á son Tetranychus cinnabarinus cã ®Æc ®iÓm h×nh th¸i kh¸ gièng víi Tetranychus urticae nªn cã rÊt nhiÒu nghiªn cøu so s¸nh vµ ph©n biÖt hai loµi nµy. Enohara, Armano (1996) thÊy sù gièng nhau vÒ mµu s¾c vµ ®Æc ®iÓm h×nh th¸i tíi møc khã ph©n biÖt gi÷a 6 loµi Tetranychus ë NhËt B¶n, trong ®ã cã Tetranychus cinnabarinus vµ Tetranychus urticae. V× thÕ, c¸c t¸c gi¶ nµy ®· lÊy mÉu c¸c alloenzyme cña enzym esteraza cã trong c¬ thÓ c¸c loµi nhÖn nµy ®Ó ph©n tÝch vµ nhê ®ã cã thÓ ph©n biÖt ®−îc c¸c loµi víi nhau [28]. §Õn n¨m 1997, Goka vµ Takafuji tiÕp tôc nghiªn cøu sö dông c¸c enzym PGI vµ MDH m· hãa ®Ó ph©n biÖt c¸c loµi nhÖn thuéc hä Tetranychidae b»ng ph−¬ng ph¸p ®iÖn di [31]. LuËn v¨n Th¹c sü §Æng NguyÔn Hång Ph−¬ng 9 2.3. §Æc ®iÓm sinh häc vµ sinh th¸i häc cña mét sè loµi nhÖn h¹i chñ yÕu trªn hoa hång Tr−ëng thµnh c¸i cña Tetranychus urticae cã thÓ ë tr¹ng th¸i ngñ nghØ trong nh÷ng ®iÒu kiÖn m«i tr−êng vµ thøc ¨n kh«ng thuËn lîi (th−êng lµ vµo mïa ®«ng). Khi ®ã, chóng di chuyÓn ®Õn c¸c khe, c¸c ®iÓm nøt g·y trong ®Êt, trong c¸c th©n c©y, c¸c bê t−êng vµ ngõng ¨n còng nh− ngõng ®Î trøng. Sang xu©n chóng l¹i phôc håi mäi ho¹t ®éng nh− b×nh th−êng. Theo tæng hîp cña CAB International (2004), Tetranychus urticae cã tèc ®é ph¸t triÓn rÊt nhanh, nhÊt lµ trong ®iÒu kiÖn nhiÖt ®é cao. Víi ng−ìng nhiÖt ®é thÝch hîp lµ 30-320C, pha trøng kÐo dµi 3-5 ngµy, pha nhÖn non còng chØ mÊt 4-5 ngµy, pha tr−ëng thµnh ®Õn khi ®Î trøng chØ cã 1-2 ngµy. Nh− vËy, vßng ®êi cña loµi nhÖn nµy chØ diÔn ra trong vßng 8-12 ngµy, vµ trong suèt mét ®êi (kho¶ng 30 ngµy) mçi con c¸i cã thÓ ®Î trung b×nh 90-110 qu¶ trøng. §iÒu nµy gi¶i thÝch v× sao mµ nhÖn hai chÊm ph¸t sinh rÊt nhanh vµo mïa hÌ vµ trong c¸c nhµ kÝnh. Nh÷ng n¨m gÇn ®©y ë ViÖt Nam, loµi Tetranychus urticae b¾t ®Çu ph¸t triÓn m¹nh mÏ trªn nhiÒu lo¹i c©y trång kh¸c nhau kh«ng chØ riªng hoa hång. B×nh qu©n mét tr−ëng thµnh c¸i cã thÓ ®Î tíi 200 trøng trong suèt thêi gian sèng vµ tû lÖ trøng në cã thÓ ®¹t tíi 90% [9]. Loµi tiÕp theo ®−îc kÓ ®Õn lµ Tetranychus cinnabarinus. Loµi nµy Ýt ®−îc nghiªn cøu h¬n v× nã cã ®Æc ®iÓm gÇn gièng víi Tetranychus urticae, vµ rÊt nhiÒu t¸c gi¶ cho r»ng chóng lµ cïng mét loµi n»m trong phøc hîp gåm 59 tªn trïng g©y h¹i trªn hoa hång nãi riªng vµ h¬n 150 c©y trång kh¸c nãi chung [34]. Theo Smith & Baker (1968), Tetranychus urticae vµ T. cinnabarinus rÊt gièng nhau vÒ mÆt h×nh th¸i, nh−ng nÕu chóng giao LuËn v¨n Th¹c sü §Æng NguyÔn Hång Ph−¬ng 10 phèi lÉn nhau th× kh«ng cho kÕt qu¶. V× vËy, c¸c t¸c gi¶ nµy ®· ®Ò xuÊt t¸ch ra thµnh 2 loµi kh¸c biÖt [47]. T¸c h¹i cña T. cinnabarinus th−êng b¾t ®Çu tõ mÆt d−íi cña l¸ giµ, vÕt h¹i lóc ®Çu lµ nh÷ng chÊm vµng tr¾ng hoÆc vµng ®ång c¹nh g©n l¸, khi bÞ h¹i nÆng toµn bé l¸ biÕn vµng hoÆc vµng ®ång vµ rông, t¬ nhÖn ch¨ng kh¾p c©y vµ c©y chÕt [34, 37, 38]. NhiÖt ®é thÝch hîp cho nhÖn ®á son ph¸t triÓn lµ 320C. §é Èm cao lµm kÐo dµi giai ®o¹n lét x¸c cña c¸c tuæi nhÖn. Theo Mever (1981), nhiÖt ®é ph¸t triÓn thÝch hîp cña chóng lµ 290C - 320C víi ®é Èm t−¬ng ®èi thÊp. Vßng ®êi kho¶ng 10 - 14 ngµy, cã kh¶ n¨ng ®Î tõ 10 - 150 trøng trong vßng 20 -. 30 ngµy. NguyÔn V¨n §Ünh (1994) ®· cã nh÷ng nghiªn cøu ®Çy ®ñ vÒ ®Æc ®iÓm sinh häc cña loµi T. cinnabarinus ë ViÖt Nam, nh−ng kh«ng ph¶i g©y h¹i trªn hoa hång mµ lµ g©y h¹i trªn s¾n vµ rau ®ay ®á. Chóng cã vßng ®êi ng¾n (trung b×nh trªn s¾n lµ 9,8 ngµy ; trªn rau ®ay ®á lµ 8,8 ngµy), tû lÖ t¨ng tù nhiªn cao (0,24 vµ 0,308) [7]. NguyÔn ThÞ Kim Oanh (2003) ghi nhËn Tetranychus cinnabarinus h¹i trªn hoa hång vïng Hµ Néi, ph¸t sinh g©y h¹i m¹nh vµo th¸ng 3 vµ th¸ng 4 [12]. Theo b¸o c¸o cña NguyÔn Tïng (2005) [15], loµi nhÖn ®á h¹i cam chanh Panonichus citri còng xuÊt hiÖn g©y h¹i trªn hoa hång. Nhện trưởng thành cái có thể đẻ từ 20 đến 56 trứng trong 11 đến 15 ngày. Trứng thường được đẻ ở mặt dưới của lá. Ở điều kiện nhiệt độ 25oC độ ẩm 80% thời gian trứng nở là khoảng 6 ngày, nhện non tuổi 1 hoạt động chậm chạp sau khoảng 2,4 ngày lột xác chuyển sang tuổi 2. Từ tuổi 2 trở đi nhện non hoạt động nhanh nhẹn, thời gian chuyển tuổi cũng nhanh LuËn v¨n Th¹c sü §Æng NguyÔn Hång Ph−¬ng 11 hơn (thời gian chuyển từ tuổi 2 sang 3 là 1,5 ngày và từ tuổi 3 chuyển sang trưởng thành là 1,1 ngày). Nh÷ng nghiªn cøu vÒ ®Æc ®iÓm sinh th¸i vµ ®Æc ®iÓm sinh häc cña Panonichus citri cã rÊt nhiÒu. Helle et al (1985) ®· quan s¸t thÊy trøng nhÖn qua ®«ng ë c¸c vïng l¹nh cña NhËt B¶n [33]. Jeppson et al (1975) cho biÕt loµi nhÖn nµy ph¸t triÓn g©y h¹i quanh n¨m ë hÇu hÕt c¸c vïng. Ngoµi g©y h¹i trªn cam chanh, chóng còng cã nhiÒu ký chñ kh¸c, trong ®ã cã hoa hång. Thêi tiÕt nãng trªn 400C hay mét sè ngµy nãng trªn 320C vµ cã giã sÏ lµm P. citri chÕt nhiÒu. Trong ®iÒu kiÖn nhiÖt ®é 260C- 270C vßng ®êi cña chóng lµ 14 ngµy. NhiÖt ®é cµng thÊp, thêi gian ph¸t triÓn cµng kÐo dµi, ë 100C thêi gian ph¸t triÓn cña chóng kÐo dµi gÊp 9 lÇn so víi ng−ìng nhiÖt ®é trªn [34]. 2.4. C¸c biÖn ph¸p phßng chèng nhÖn h¹i hoa hång Xu h−íng cña c¸c nhµ b¶o vÖ thùc vËt trªn thÕ giíi hiÖn nay lµ sö dông c¸c biÖn ph¸p sinh häc vµ IPM ®Ó phßng chèng c¸c loµi nhÖn h¹i hoa hång nãi riªng vµ c¸c loµi dÞch h¹i nãi chung. Nh×n chung, thµnh phÇn kÎ thï tù nhiªn cña nhÖn h¹i rÊt phong phó. Chóng gåm c¸c nhãm chÝnh lµ vi sinh vËt, c«n trïng vµ nhÖn b¾t måi. Nhãm nhÖn b¾t måi thuéc Bé Ve bÐt gi÷ vai trß quan träng trong viÖc khèng chÕ nhÖn h¹i, cã 3 Hä chñ yÕu lµ Phytoseiidae, Stigmaeidae vµ Anystidae. Trong ®ã, nhãm nhÖn b¾t måi thuéc hä Phytoseiidae ®−îc xem lµ khèng chÕ nhÖn Tetranychus urticae hiÖu qu¶ nhÊt.C¸c loµi nhÖn b¾t måi trong sè nµy cã Amblyseius sp., Euseius sp., Neoseiulus sp. vµ Phytoseiulus sp. ®· gãp phÇn kh«ng nhá vµo viÖc ®iÒu hßa sè l−îng nhÖn Tetranychus urticae h¹i trªn hoa hång vµ nh÷ng c©y trång kh¸c. LuËn v¨n Th¹c sü §Æng NguyÔn Hång Ph−¬ng 12 Tõ nöa cuèi thÕ kû XX, ng−êi ta thùc sù quan t©m ®Õn vai rtrß cña nhÖn b¾t måi. Trong vßng 15 n¨m (1970-1985) ®· cã tíi 500 c«ng tr×nh nghiªn cøu vÒ phßng trõ sinh häc b»ng nhÖn b¾t måi ®−îc c«ng bè. C¸c nhµ nghiªn cøu ®· ®−a ra tiªu chuÈn cho mét loµi nhÖn b¾t måi hiÖu qu¶ nh−; vßng ®êi ng¾n, søc sinh s¶n cao, kh¶ n¨ng ¨n måi lín, kh¶ n¨ng t×m kiÕm vËt måi vµ kh¶ n¨ng sèng sãt cao khi nguån thøc ¨n bÞ h¹n chÕ, cã c¸c ®iÒu kiÖn vÒ ký chñ vµ sinh th¸i t−¬ng øng víi vËt måi, cã kh¶ n¨ng chèng chÞu víi c¸c lo¹i thuèc trõ dÞch h¹i. Phytoseiulus persimilis thuéc hä Phytoseiidae lµ loµi ®¹t ®−îc t−¬ng ®èi ®Çy ®ñ c¸c tiªu chuÈn trªn, cã tÝnh chuyªn hãa cao [24] nªn cã kh¶ n¨ng khèng chÕ thµnh c«ng nhªn h¹i trong nhµ kÝnh. V× vËy, loµi nµy ®· ®−îc nh©n th¶ réng r·i ngoµi s¶n xuÊt víi sè l−îng lín. Ngoµi ra cßn cã 6 loµi kh¸c thuéc hä nµy (®Òu lµ gièng Amblyseius) còng cã kh¶ n¨ng k×m h·m nhÖn h¹i rÊt tèt, ngay c¶ khi mËt ®é nhÖn b¾t måi chØ cã 1-3 con/l¸. Bªn c¹nh nhãm nhÖn b¾t måi, cßn cã rÊt nhiÒu kÎ thï tù nhiªn kh¸c trong c¸c bé c«n trïng nh− bä rïa Stethorus sp., loµi c¸nh céc Oligota, ... C¸c tµi liÖu nghiªn cøu vÒ nhÖn b¾t måi trong n−íc hiÖn nay cã rÊt Ýt, chñ yÕu lµ nh÷ng nghiªn cøu cña NguyÔn V¨n §Ünh [2, 3, 4]. Theo c¸c nghiªn cøu nµy, Amblyseius sp. lµ kÎ thï tù nhiªn kh¸ lý t−ëng víi kh¶ n¨ng thÝch nghi cao, søc tÊn c«ng vµ søc ¨n vËt måi kháe. Mçi ngµy nã cã thÓ ¨n tíi 18 qu¶ trøng nhÖn h¹i. Giai ®o¹n tr−ëng thµnh, nhÖn b¾t måi cã søc ¨n kháe nhÊt. Phytoseiulus persimilis ®· ®−îc nhËp néi vµ nh©n th¶ thµnh c«ng t¹i ViÖt Nam. Nu«i t¹i tr−êng §¹i häc N«ng nghiÖp I - Hµ Néi, loµi nµy cã tû lÖ t¨ng tù nhiªn kh¸ cao (r > 0,3) vµ khèng chÕ nhÖn h¹i rÊt tèt [14]. LuËn v¨n Th¹c sü §Æng NguyÔn Hång Ph−¬ng 13 N¨m 2005, NguyÔn V¨n §Ünh vµ NguyÔn ThÞ Kim Oanh cßn më ra h−íng míi vÒ nh©n nu«i nhÖn b¾t måi trªn c¸c m«i tr−êng thøc ¨n kh¸c nhau, vµ thÊy r»ng nu«i trªn T. cinnabarinus lµ thÝch hîp nhÊt. Khi ®ã, vßng ®êi cña Amblyseius sp. rÊt ng¾n (6,32 ngµy), tû lÖ sèng cao vµ di chuyÓn nhanh nhÑn. Tõ ®ã, c¸c t¸c gi¶ ®· kÕt luËn Amblyseius sp. lµ mét loµi kÎ thï tù nhiªn cã triÓn väng ë n−íc ta [13]. Ngoµi c¸c biÖn ph¸p phßng chèng b»ng ®Êu tranh sinh häc, biÖn ph¸p hãa häc gÇn nh− vÉn kh«ng thÓ thay thÕ ®−îc ®èi víi nh÷ng ng−êi trång hoa, mÆc dï ®· cã nh÷ng khuyÕn c¸o vÒ nh÷ng t¸c h¹i kh«ng mong muèn do hãa chÊt mang l¹i. ThÕ nªn cã kh¸ nhiÒu nghiªn cøu vÒ viÖc sö dông thuèc hãa häc ®Ó phßng trõ nhÖn h¹i hoa hång kh«ng ngoµi môc ®Ých t×m kiÕm nh÷ng lo¹i thuèc cã tÝnh chän läc cao, Ýt ®éc víi thiªn ®Þch vµ m«i tr−êng ®Ó ®−a ra s¶n xuÊt, cè g¾ng h¹n chÕ tèi ®a viÖc l¹m dông thuèc hãa häc. Nhãm t¸c gi¶ nghiªn cøu vÒ ¶nh h−ëng cña thuèc trõ s©u tíi Tetranychus urticae vµ nhÖn thiªn ®Þch Stethorus punctumpicipes cña chóng ®· khuyÕn c¸o, viÖc phun thuèc mlathion kh«ng ¶nh h−ëng ®Õn quÇn thÓ Stethorus, nh−ng c¸c lo¹i thuèc bifenthrin, permethrin l¹i tiªu diÖt quÇn thÓ Stethorus nªn mËt ®é nhÖn hai chÊm l¹i t¨ng lªn. Ph¶i 6 - 7 tuÇn sau khi phun thuèc perrmethrin, mËt ®é Stethorus míi xuÊt hiÖn trë l¹i, phôc håi sè l−îng vµ khèng chÕ gia t¨ng sè l−îng [18]. Khi nghiªn cøu c¸c biÖn ph¸p phßng chèng nhÖn Tetranychus urticae trªn hoa hång trong nhµ kÝnh, Van Labece vµ Blinderman ®· so s¸nh hiÖu qu¶ cña hai ph−¬ng ph¸p víi nhau lµ phun thuèc hãa häc (fenbutatinoxide + hexythiazox) vµ sö dông kÕt hîp hai loµi thiªn ®Þch LuËn v¨n Th¹c sü §Æng NguyÔn Hång Ph−¬ng 14 lµ nhÖn b¾t måi Phytoseiulus persimillis víi 1 loµi thiªn ®Þch trong bé Diptera (Feltiella acarisuga). Theo dâi trong suèt mét n¨m, c¸c t¸c gi¶ ®· kÕt luËn: Thiªn ®Þch chØ ph¸t huy t¸c dông vµo tuÇn thø 39, cßn tr−íc ®ã sù gia t¨ng sè l−îng thiªn ®Þch ch−a ®ñ cÇn thiÕt ®Ó khèng chÕ nhÖn h¹i. V× vËy, viÖc sö dông c¸c thuèc hãa häc cã tÝnh chän läc cao, kh«ng ®éc víi thiªn ®Þch hç trî cho biªn ph¸p sinh häc lµ cÇn thiÕt vµ phï hîp víi IPM (qu¶n lý dÞch h¹i tæng hîp). Baldo Villegas cho biÕt nhÖn hai chÊm Tetranychus urticae lµ mét trong nh÷ng ®èi t−îng g©y h¹i quan träng ë California, vµ mét trong nh÷ng biÖn ph¸p phßng chèng cã hiÖu qu¶ lµ phun n−íc d¹ng s−¬ng mï vµo mÆt d−íi l¸ khi mËt ®é nhÖn hai chÊm cßn thÊp [20]. Xu h−íng sö dông c©y kh¸ng nhÖn h¹i còng ®ang ®−îc quan t©m vµ lµ mét h−íng ®i míi trong t−¬ng lai. Tõ n¨m 1996, Aguliar et al ®· nghiªn cøu t¹o tÝnh kh¸ng Tetranychus urticae b»ng c¸ch kÕt hîp c¸c thµnh phÇn trong h¹t ®Ëu vµ h¹t thãc theo mét tû lÖ nhÊt ®Þnh, sau ®ã nu«i Tetranychus urticae trªn ®Üa l¸ ®Ó ®¸nh gi¸. KÕt qu¶ nu«i trong mét sè kÕt hîp cã sù gi¶m tû lÖ sinh s¶n vµ kh¶ n¨ng sinh s¶n cña Tetranychus urticae so víi khi nu«i ë ®iÒu kiÖn th−êng. Tõ ®ã, c¸c t¸c gi¶ ®· kÕt luËn t¨ng c−êng tÝnh kh¸ng ®èi víi loµi nhÖn Tetranychus urtcae cña c©y trång lµ mét ph−¬ng h−íng cã kh¶ thi. LuËn v¨n Th¹c sü §Æng NguyÔn Hång Ph−¬ng 15 3. §èi t−îng, ®Þa ®iÓm, néi dung vµ ph−¬ng ph¸p nghiªn cøu 3.1. §èi t−îng, ®Þa ®iÓm nghiªn cøu 3.1.1. §èi t−îng nghiªn cøu - Thµnh phÇn nhÖn h¹i hoa hång vµ thiªn ®Þch cña chóng. - C¸c biÖn ph¸p phßng chèng loµi nhÖn h¹i hoa hång chñ yÕu. 3.1.2. §Þa ®iÓm nghiªn cøu - §iÒu tra thµnh phÇn nhÖn h¹i hoa hång vµ thiªn ®Þch cña chóng t¹i: Tr−êng §¹i häc N«ng nghiÖp I - Hµ Néi; X· T©y Tùu - HuyÖn Tõ Liªm - Hµ Néi; vµ X· Mª Linh - HuyÖn Mª Linh - TØnh VÜnh Phóc - §iÒu tra diÔn biÕn mËt ®é cña loµi nhÖn h¹i chñ yÕu, kÕt hîp víi ®iÒu tra t×nh h×nh s¶n xuÊt ®−îc thùc hiÖn t¹i X· Mª Linh - HuyÖn Mª Linh - VÜnh Phóc - TiÕn hµnh c¸c thÝ nghiÖm nghiªn cøu ®Æc ®iÓm h×nh th¸i, sinh häc vµ mét sè biÖn ph¸p phßng trõ loµi nhÖn h¹i chñ yÕu ®−îc thùc hiÖn t¹i Tr−êng §¹i häc N«ng nghiÖp I - Hµ Néi 3.2. Néi dung vµ ph−¬ng ph¸p nghiªn cøu 3.2.1. Pháng vÊn vµ sö dông phiÕu ®iÒu tra * Pháng vÊn nhãm hé gåm 10 - 12 thµnh viªn ®Ó x¸c ®Þnh : - Nh÷ng loµi s©u, nhÖn h¹i quan träng trong trång vµ ch¨m sãc hoa hång - C¸c biÖn ph¸p b¶o vÖ thùc vËt th−êng dïng vµ hiÖu qu¶ cña chóng - Nh÷ng khã kh¨n trë ng¹i trong viÖc b¶o vÖ c©y hoa hång - C¸c ®Ò nghÞ cña nhãm hé vÒ gi¶i ph¸p b¶o vÖ c©y hoa hång * Sö dông phiÕu ®iÒu tra pháng vÊn 30 hé n«ng d©n vÒ thùc tr¹ng trång vµ ch¨m sãc ®Ó n¾m b¾t t×nh h×nh b¶o vÖ thùc vËt ®èi víi c©y hoa hång dùa trªn nh÷ng hiÓu biÕt cña ng−êi n«ng d©n vÒ ch¨m sãc vµ b¶o vÖ c©y hoa hång (Phô lôc 1). LuËn v¨n Th¹c sü §Æng NguyÔn Hång Ph−¬ng 16 3.2.2. §iÒu tra trªn ®ång ruéng * §iÒu tra x¸c ®Þnh thµnh phÇn nhÖn h¹i hoa hång vµ thiªn ®Þch cña chóng theo ph−¬ng ph¸p ®iÒu tra tù do, sè ®iÓm ®iÒu tra cµng nhiÒu cµng tèt. §iÒu tra ®Þnh kú 1 tuÇn/lÇn. Thu mÉu b»ng c¸ch ng¾t c¸c l¸ kÐp ngÉu nhiªn ë c¸c vÞ trÝ kh¸c nhau trªn c©y, cho vµo tói nilon vµ mang vÒ soi d−íi kÝnh ®Ó gi¸m ®Þnh. Møc ®é phæ biÕn ®−îc l−îng hãa theo c«ng thøc: Σ ®iÓm b¾t gÆp A(%) = ---------------------- x 100 Σ ®iÓm ®iÒu tra Trong ®ã: - A < 5% : rÊt Ýt ( - ) - 5% < A < 20% : Ýt ( + ) - 20% < A < 50% : trung b×nh ( ++ ) - A > 50% : nhiÒu ( +++ ) * §iÒu tra diÔn biÕn mËt ®é loµi nhÖn h¹i chñ yÕu, 1 tuÇn/lÇn, theo ph−¬ng ph¸p 5 ®iÓm chÐo gãc, mçi ®iÓm 3 c©y, ®iÒu tra 3 tÇng, mçi tÇng 3 l¸. C¸c mÉu l¸ ®−îc cho vµo c¸c tói nilon ®· ®−îc ®¸nh sè t−¬ng øng víi c¸c ®iÓm ®iÒu tra. TÝnh mËt ®é theo c«ng thøc: Tæng sè nhÖn ®iÒu tra MËt ®é nhÖn (con/l¸ kÐp) = --------------------------------- Tæng sè l¸ ®iÒu tra Qu¸ tr×nh ®iÒu tra diÔn biÕn mËt ®é loµi nhÖn h¹i chñ yÕu ®−îc thùc hiÖn trªn c¸c gièng hång kh¸c nhau, c¸c tuæi c©y kh¸c nhau cña cïng mét gièng, vµ c¸c tuæi l¸ kh¸c nhau trªn cïng mét c©y. Tõ ®ã, so s¸nh ®−îc: - Møc ®é g©y h¹i cña nhÖn h¹i trªn c¸c gièng hoa hång kh¸c nhau - Møc ®é g©y h¹i cña nhÖn h¹i theo tuæi c©y - MËt ®é nhÖn h¹i ë c¸c tuæi l¸ kh¸c nhau trªn cïng mét c©y LuËn v¨n Th¹c sü §Æng NguyÔn Hång Ph−¬ng 17 3.2.3. Nu«i sinh häc ®èi víi loµi nhÖn h¹i hoa hång chñ yÕu TiÕn hµnh nu«i c¸ thÓ ®èi víi loµi nhÖn h¹i chñ yÕu trong ®iÒu kiÖn nhiÖt ®é b×nh th−êng cña phßng thÝ nghiÖm, theo dâi vßng ®êi vµ ®Æc ®iÓm sinh häc cña chóng. C¸c b−íc nh− sau: - ThiÕt kÕ khay nu«i nhÖn gåm 1 khay nhùa cã thµnh cao kho¶ng 5 cm, bªn trªn ®Æt mét miÕng xèp cã kÝch th−íc võa víi khay nhùa, miÕng xèp nµy ®−îc khoÐt c¸c lç th«ng hai mÆt cã ®−êng kÝnh kho¶ng 5 mm, ®Æt vµo c¸c lç th«ng ®ã nh÷ng èng nhùa cã kÝch th−íc t−¬ng øng ®Ó c¾m l¸ hoa hång. Môc ®Ých cña viÖc lµm nµy lµ gi÷ Èm cho l¸ hoa hång ®Ó nhÖn h¹i cã thÓ sèng vµ hoµn thµnh vßng ®êi trªn l¸. - L¸ hoa hång ®−îc sö dông lµ l¸ ®¬n, ®−îc tØa nhá bít (®−êng kÝnh l¸ tØa kho¶ng 2,5 cm). Dïng bót l«ng chuyÓn 10 nhÖn c¸i tr−ëng thµnh lªn mçi l¸, chê nhÖn ®Î trøng kho¶ng 3 giê, sau ®ã chuyÓn toµn bé c¸c giai ®o¹n cña nhÖn ra ngoµi, chØ gi÷ l¹i mçi l¸ mét qu¶ trøng. Mçi ngµy theo dâi 2 lÇn qu¸ tr×nh lét x¸c ®Ó x¸c ®Þnh tuæi cña nhÖn h¹i vµ vßng ®êi cña nã. Trong qu¸ tr×nh theo dâi, ®ång thêi rót bá khái khay xèp nh÷ng l¸ cã nhÖn tr−ëng thµnh ®ùc vµ nh÷ng l¸ cã nhÖn bÞ chÕt. C¸c khay l¸ th−êng xuyªn ®−îc thay ®Ó ®¶m b¶o l¸ t−¬i cho nhÖn ph¸t triÓn thuËn lîi nhÊt. - Sau khi nhÖn h¹i lét x¸c hãa tr−ëng thµnh, cho ghÐp ®«i giao phèi ®Õn khi nhÖn ®Î qu¶ trøng ®Çu tiªn, theo dâi 1 lÇn/ngµy cho ®Õn khi nhÖn chÕt sinh lý ®Ó x¸c ®Þnh tuæi ®êi cña chóng. TÊt c¶ sè trøng ®Î ra trong c¸c ngµy tiÕp theo ®−îc chuyÓn ra ngoµi ®Ó ®¶m b¶o trªn mçi l¸ hång lu«n chØ 1 cÆp nhÖn h¹i. LuËn v¨n Th¹c sü §Æng NguyÔn Hång Ph−¬ng 18 3.2.4. §¸nh gi¸ tû lÖ trøng në, tû lÖ ®ùc c¸i cña loµi nhÖn h¹i chñ yÕu Trong sè trøng ®−îc chuyÓn ra ngoµi tõ thÝ nghiÖm trªn, gi÷ l¹i c¸c trøng ®−îc ®Î trong c¸c ngµy thø 3, 6, 9, 12 vµ chuyÓn vµo c¸c khay l¸ hång míi, 4 - 5 ngµy sau ®em soi d−íi kÝnh ®Ó ®¸nh gi¸ tû lÖ në trøng. Tû lÖ trøng në ®−îc tÝnh theo c«ng thøc: Tæng sè vá trøng Tû lÖ trøng në (%)= -------------------------------------------- x 100 Tæng sè vá trøng + tæng sè trøng ung NhÖn non në ra, tiÕp tôc chuyÓn sang c¸c khay l¸ míi, nu«i ®Õn khi hãa tr−ëng thµnh ®Ó tÝnh tû lÖ ®ùc, c¸i theo c«ng thøc: Tæng sè c¸ thÓ c¸i thu ®−îc Tû lÖ nhÖn c¸i (%) = ------------------------------------- x 100 Tæng sè c¸ thÓ Tû lÖ nhÖn ®ùc (%) = 100 - tû lÖ nhÖn c¸i 3.2.5. C¸c chØ tiªu sinh häc c¬ b¶n cña loµi nhÖn h¹i chñ yÕu Kh¶ n¨ng ph¸t triÓn quÇn thÓ cña mét loµi ®−îc ®¸nh gi¸ qua mét chØ tiªu sinh th¸i häc gäi lµ chØ sè hoÆc tû lÖ t¨ng tù nhiªn (lµ thÕ n¨ng sinh häc tæng hîp cña tèc ®é sinh s¶n, tèc ®é ph¸t triÓn, tû lÖ giíi tÝnh vµ tû lÖ sèng tù nhiªn). ChØ sè nµy cßn ®−îc gäi lµ tiÒm n¨ng sinh häc hay chØ sè m«i tr−êng, ký hiÖu lµ r trong ph−¬ng tr×nh: rN dt dN = Trong ®ã: dN - sè l−îng chñng quÇn gia t¨ng trong thêi gian dt N - sè l−îng chñng quÇn ban ®Çu Tû lÖ t¨ng tù nhiªn còng chÝnh lµ tû lÖ sinh trõ tû lÖ chÕt: r = b – d (1) LuËn v¨n Th¹c sü §Æng NguyÔn Hång Ph−¬ng 19 HoÆc d−íi d¹ng tÝch ph©n: Nt = N0 . e-rt (2) Víi e - lµ c¬ sè logarit tù nhiªn. Nt - sè l−îng chñng quÇn ë thêi ®iÓm t N0 - sè l−îng chñng quÇn ë thêi ®iÓm ban ®Çu Hay Σ lx.mx.e-rx = 1 (3) (Theo NguyÔn V¨n §Ünh, 1994) §Ó tÝnh ®−îc c«ng thøc nµy cÇn x¸c ®Þnh mét sè chØ tiªu gåm : tû lÖ sèng (lx) vµ søc sinh s¶n (mx) qua c¸c tuæi (x). + Tû lÖ sèng (lx) lµ x¸c suÊt sèng sãt cña c¸c thÓ c¸i ë tuæi x víi l0 = 100% + Søc sinh s¶n (mx) lµ sè con c¸i sèng sãt trung b×nh cña mét c¸ thÓ mÑ ë tuæi x, ®Î ra trong mét ®¬n vÞ thêi gian. Tæng sè con c¸i sinh ra sèng sãt trong mét thÕ hÖ (do mét mÑ ®Î ra) ®−îc gäi lµ hÖ sè nh©n cña mét thÕ hÖ (R0) : R0 = Σ lx.mx (4) Thêi gian cña mét thÕ hÖ ®−îc ®o b»ng hai gi¸ trÞ lµ TC vµ T (tuæi trung b×nh cña c¸ thÓ mÑ khi ®Î con). 0 .. R mxlxx TC ∑= (5) hay (tÝnh T theo con míi sinh) ∑ −= rxemxlxT .. (6) Tõ (3) tÝnh ®−îc tû lÖ t¨ng tù nhiªn r, b»ng c¸ch nh©n c¶ 2 vÕ víi trÞ sè e7, ta cã: Σ e7-rx. lx.mx = e7 = 1096,7 (7) LuËn v¨n Th¹c sü §Æng NguyÔn Hång Ph−¬ng 20 Do vÕ tr¸i Ýt khi ®óng víi e7, v× thÕ cÇn ph¶i t×m 2 gi¸ trÞ gÇn ®óng trªn vµ d−íi cña r, råi b»ng ph−¬ng ph¸p ®å thÞ cã thÓ t×m ®−îc r ®óng. Ngoµi ra, lÊy logarit nghÞch c¬ sè e cña r ta tÝnh ®−îc gi¸ trÞ G (chØ sè giíi h¹n t¨ng tù nhiªn), nã cho biÕt sè lÇn chñng quÇn t¨ng lªn trong mét ®¬n vÞ thêi gian : G = er (Baddi vµ McMurtry, 1984; Laing, 1968) 3.2.6. Sù ph¸t triÓn quÇn thÓ cña loµi nhÖn h¹i chñ yÕu trªn hoa hång. ThÝ nghiÖm ®−îc bè trÝ víi 3 c«ng thøc vµ 3 lÇn nh¾c l¹i, mçi c«ng thøc cã kÝch th−íc 1 m2. C«ng thøc I: Th¶ 2 cÆp nhÖn h¹i tr−ëng thµnh/1 l¸ kÐp C«ng thøc II: Th¶ 4 cÆp nhÖn h¹i tr−ëng thµnh/1 l¸ kÐp C«ng thøc III: Th¶ 6 cÆp nhÖn h¹i tr−ëng thµnh/ 1 l¸ kÐp Sau 7 ngµy b¾t ®Çu tiÕn hµnh ®iÒu tra mËt ®é nhÖn trªn l¸ víi tÇn suÊt 7 ngµy/lÇn, t¹i mçi c«ng thøc h¸i 3 l¸ kÐp cho vµo tói nilon, ®em vÒ phßng thÝ nghiÖm soi d−íi kÝnh ®Ó ®Õm sè l−îng (c¶ pha trøng vµ pha di ®éng). Tõ ®ã x¸c ®Þnh ®−îc sù ph¸t triÓn quÇn thÓ lµm c¬ së ®¸nh gi¸ s¬ bé søc t¨ng quÇn thÓ cña loµi nhÖn h¹i x¸c ®Þnh. 3.2.7. Kh¶ n¨ng khèng chÕ cña nhÖn b¾t måi Amblyseius sp. ®èi víi loµi nhÖn h¹i chñ yÕu trªn hoa hång ThÝ nghiÖm ®−îc bè trÝ víi 4 c«ng thøc vµ 3 lÇn nh¾c l¹i, mçi c«ng thøc cã kÝch th−íc 1 m2 . C«ng thøc I: Th¶ 1 cÆp nhÖn b¾t måi/1 l¸ kÐp C«ng thøc II: Th¶ 2 cÆp nhÖn b¾t måi/1 l¸ kÐp C«ng thøc III: Th¶ 3 cÆp nhÖn b¾t måi/1 l¸ kÐp C«ng thøc IV: Kh«ng th¶ nhÖn b¾t måi (c«ng thøc ®èi chøng) LuËn v¨n Th¹c sü §Æng NguyÔn Hång Ph−¬ng 21 Tr−íc hÕt, trªn mçi l¸ kÐp th¶ 2 cÆp nhÖn h¹i tr−ëng thµnh. Kho¶ng 14 ngµy sau, khi quÇn thÓ nhÖn h¹i ®−îc x¸c lËp, kiÓm tra mËt ®é nhÖn h¹i. TiÕp theo, tiÕn hµnh th¶ nhÖn b¾t måi lªn c¸c l¸ kÐp theo c¸c c«ng thøc trªn vµ theo dâi biÕn ®éng sè l−îng cña c¶ nhÖn b¾t måi vµ nhÖn h¹i sau 7, 14, 21, 28 ngµy. Ph−¬ng ph¸p ®iÒu tra lµ lÊy ngÉu nhiªn 3 l¸ kÐp ë mçi c«ng thøc cho vµo tói nilon, ®em vÒ phßng thÝ nghiÖm ®Õm d−íi kÝnh. Tõ thÝ nghiÖm nµy x¸c ®Þnh kh¶ n¨ng khèng chÕ sinh häc cña loµi nhÖn b¾t måi Amblyseius sp. ®èi víi loµi nhÖn h¹i. 3.2.8. Kh¶o s¸t hiÖu lùc cña mét sè lo¹i thuèc BVTV ®èi víi loµi nhÖn h¹i chñ yÕu trªn hoa hång 3.2.8.1. Trong phßng thÝ nghiÖm C¸c lo¹i thuèc BVTV ®−îc sö dông gåm cã: Soka 24,5EC; Nissorun 5EC; Comite 73EC; Pegasus 500SC; TËp kú 1,8EC; TP thÇn tèc; Kinalux 25EC; vµ Selecron 500EC. Nh− vËy sÏ cã 8 c«ng thøc, mçi c«ng thøc 3 lÇn nh¾c l¹i. - B−íc 1: Dïng trøng ®−îc chuyÓn ra ngoµi cña thÝ nghiÖm 3.2.4, nu«i ®Õn khi hãa tr−ëng thµnh vµ cho ghÐp ®«i, sau 2-3 ngµy, chuyÓn tr−ëng thµnh c¸i ra c¸c l¸ cã ®−êng kÝnh 2,5 cm, mçi l¸ 10 con. - B−íc 2: Dïng panh g¾p c¸c l¸ cã chøa nhÖn h¹i nhóng vµo dung dÞch thuèc trong thêi gian 5 gi©y, chuyÓn ra ®Æt lªn giÊy thÊm kho¶ng 15 phót cho bay h¬i n−íc. - B−íc 3: C¾m l¸ lªn khay xèp, sau 48 giê ®Õm sè nhÖn cßn sèng. Thao t¸c ®Õm ®−îc thùc hiÖn d−íi kÝnh lóp. Nh÷ng con nhÖn kh«ng ph¶n øng khi ch¹m vµo ®−îc gäi lµ chÕt (NguyÔn V¨n §Ünh, 1994). LuËn v¨n Th¹c sü §Æng NguyÔn Hång Ph−¬ng 22 §é h÷u hiÖu (K%) cña thuèc ®−îc tÝnh theo c«ng thøc Abbott: 100% ×−= C TCK Trong ®ã: C - sè nhÖn sèng ë c«ng thøc ®èi chøng T - sè nhÖn sèng ë c«ng thøc xö lý thuèc 3.2.8.2. Ngoµi phßng thÝ nghiÖm Tõ kÕt qu¶ ë thÝ nghiÖm 3.2.8.1, chän 3 lo¹i thuèc cã nguån gèc kh¸c nhau vµ hiÖu lùc cã sù sai kh¸c, ®−a ra kh¶o s¸t ®Ó ®¸nh gi¸ hiÖu lùc trõ nhÖn ngoµi phßng thÝ nghiÖm. ThÝ nghiÖm ®−îc bè trÝ theo khèi ngÉu nhiÔn hoµn chØnh (RCB) víi 4 c«ng thøc vµ 3 lÇn nh¾c l¹i, mçi c«ng thøc cã kÝch th−íc 1 m2. L©y th¶ nhÖn h¹i víi mËt ®é 2 cÆp/ l¸ kÐp, sau 14 ngµy, khi quÇn thÓ nhÖn h¹i ®−îc x¸c lËp, tiÕn hµnh phun thuèc. §iÒu tra mËt ®é nhÖn h¹i tr−íc khi phun thuèc, tiÕp tôc theo dâi biÕn ®éng sè l−îng nhÖn h¹i sau khi phun thuèc 7 ngµy, 14 ngµy b»ng c¸ch h¸i ngÉu nhiªn 3 l¸ kÐp t¹i mçi thêi ®iÓm ®iÒu tra, cho vµo tói nilon ®em vÒ phßng thÝ nghiÖm, soi d−íi kÝnh ®Õm sè l−îng nhÖn h¹i cßn sèng. HiÖu lùc (%) cña thuèc ®−îc tÝnh theo c«ng thøc Henderson - Tilton: 100 . .1% ×⎟⎟⎠ ⎞ ⎜⎜⎝ ⎛ −= ba ba TC CTH Trong ®ã: Ta - sè nhÖn sèng ë c«ng thøc thÝ nghiÖm sau khi xö lý thuèc Tb - sè nhÖn sèng ë c«ng thøc thÝ nghiÖm tr−íc khi xö lý thuèc Ca - sè nhÖn sèng ë c«ng thøc ®èi chøng sau khi xö lý thuèc Cb - sè nhÖn sèng ë c«ng thøc ®èi chøng tr−íc khi xö lý thuèc LuËn v¨n Th¹c sü §Æng NguyÔn Hång Ph−¬ng 23 3.2.9. HiÖu qu¶ cña biÖn ph¸p t−íi phun trong phßng trõ loµi nhÖn h¹i chñ yÕu ThÝ nghiÖm ®−îc bè trÝ víi 3 c«ng thøc vµ 3 lÇn nh¾c l¹i, mçi c«ng thøc cã kÝch th−íc 1 m2 C«ng thøc I: T−íi ®Ém n−íc lªn l¸ mét lÇn C«ng thøc 2: T−íi ®Ém n−íc lªn l¸ hai ngµy liªn tiÕp (1 lÇn/ngµy) C«ng thøc 3: T−íi gèc (®èi chøng) Trªn mçi l¸ kÐp th¶ 2 cÆp nhÖn h¹i tr−ëng thµnh. 14 ngµy sau khi mËt ®é nhÖn h¹i ®−îc x¸c lËp, tiÕn hµnh thÝ nghiÖm theo c¸c c«ng thøc nªu trªn. T¹i mçi c«ng thøc thÝ nghiÖm sau khi t−íi n−íc 7 ngµy, 14 ngµy, h¸i ngÉu nhiªn 3 l¸ kÐp, cho vµo tói nilon ®em vÒ soi d−íi kÝnh ®Ó ®Õm sè nhÖn cßn sèng. 3.3. Xö lý sè liÖu Toµn bé sè liÖu ®−îc xö lý theo ph−¬ng ph¸p thèng kª th−êng vµ thèng kª so s¸nh IRRISTAT. LuËn v¨n Th¹c sü §Æng NguyÔn Hång Ph−¬ng 24 4. KÕt qu¶ Nghiªn cøu vµ th¶o luËn 4.1. T×nh h×nh trång vµ ch¨m sãc hoa hång t¹i ®Þa bµn nghiªn cøu Nh»m thuËn lîi cho qu¸ tr×nh ®iÒu tra t×nh h×nh s¶n xuÊt, chóng t«i ®· lùa chän x· Mª Linh - huyÖn Mª Linh - VÜnh Phóc, lµ mét trong hai m« h×nh trång hoa hång ®−îc xem lµ lín nhÊt hiÖn nay ë n−íc ta ®Ó thùc hiÖn pháng vÊn ®iÒu tra. Tõ 0,5 ha diÖn tÝch ®Êt trång hoa hång vµo n¨m 1993, ®Õn nay diÖn tÝch ®ã ®· lµ 240 ha, x· Mª Linh hiÖn ®ang lµ mét trong nh÷ng ®Þa ph−¬ng cã m« h×nh chuyÓn ®æi c¬ cÊu c©y trång hiÖu qu¶ nhÊt hiÖn nay víi hiÖu qu¶ kinh tÕ thu ®−îc tõ trång hoa hång gÊp tíi 5 - 10 lÇn so víi trång lóa n−íc. Chóng t«i ®· ph¸t phiÕu ®iÒu tra t×nh h×nh s¶n xuÊt cho 30 hé trång hoa hång nh»m n¾m b¾t thùc tr¹ng s¶n xuÊt cña x· Mª Linh. KÕt qu¶ cho thÊy: Gièng hång ®−îc trång chñ yÕu lµ hång ®á Ph¸p, c¸c gièng hång kh¸c nh− hång ý, hång phÊn, hång vµng, vµng viÒn, hång ®u ®ñ, hång tr¾ng, tØ muéi... ®Òu cã nh−ng diÖn tÝch nhá h¬n vµ kh«ng ph¶i hé nµo còng trång, mét sè rÊt Ýt hé chØ trång c©y gèc ghÐp (tÇm xu©n). B¶ng 4.1: T×nh h×nh sö dông gièng hoa hång t¹i x· Mª Linh Gièng Sè hé Tû lÖ (%) Hång ®á Ph¸p Hång ®á ý Hång phÊn Hång vµng Hång tr¾ng TiÓu muéi TÇm xu©n C¸c gièng kh¸c 29 4 12 7 8 4 2 6 96,67 13,33 40,00 23,33 26,67 13,33 6,67 20,00 LuËn v¨n Th¹c sü §Æng NguyÔn Hång Ph−¬ng 25 B×nh qu©n 1 n¨m cã thÓ cho thu h¸i tõ 2 - 5 v¹n b«ng/sµo (t−¬ng ®−¬ng kho¶ng 50-140 b«ng/m2/n¨m), tïy theo gièng vµ ®iÒu kiÖn ch¨m sãc cña mçi hé trång hång. Trong sè ®ã cã kho¶ng 70 - 80% sè b«ng h÷u hiÖu, tøc lµ ®¹t tiªu chuÈn vÒ c¶m quan vµ h×nh d¸ng, mµu s¾c cña hoa, l¸, cµnh. PhÇn lín hoa hång thu h¸i vÒ ®−îc mang ra chî b¸n hoÆc ®ãng hµng göi cho c¸c tØnh trong c¶ n−íc. Ch−a cã hé nµo nghÜ ®Õn viÖc xuÊt khÈu hoa hång ra n−íc ngoµi, mét phÇn v× ch−a t×m ®−îc ®Çu ra, phÇn kh¸c quan träng h¬n lµ ch−a cã mét quy tr×nh chuÈn nµo cho trång, ch¨m sãc vµ thu h¸i hoa hång theo tiªu chuÈn xuÊt khÈu. Còng ch−a cã hé nµo sö dông hoa hång vµo viÖc ch−ng cÊt tinh dÇu th¬m nh− ë nhiÒu n−íc trång hoa hång vÉn lµm: riªng vïng Alpes Maritimes (Ph¸p) cã tíi 20.000 gia ®×nh trång hoa hång ®Ó ch−ng cÊt tinh dÇu th¬m. Theo ý kiÕn cña c¸c hé, c¸c loµi s©u h¹i chñ yÕu trªn hoa hång gåm cã rÊt nhiÒu loµi nh− s©u xanh, s©u khoang, dßi ®ôc l¸, bä trÜ, rÖp xanh, nhÖn ®á, nhÖn tr¾ng, s©u cuèn l¸... Cßn trong giai ®o¹n hiÖn t¹i, loµi g©y h¹i quan träng nhÊt lµ nhÖn ®á, nhÖn tr¾ng. BiÖn ph¸p duy nhÊt ®−îc sö dông ng¨n chÆn sù ph¸ h¹i cña nhÖn h¹i lµ phun thuèc hãa häc. C¸c thuèc ®−îc dïng lµ Comite, Pegasus, Sherpa, Sher-Sµi gßn, TËp Kú. H×nh 4.1. Phun thuèc b¶o vÖ thùc vËt cho hoa hång LuËn v¨n Th¹c sü §Æng NguyÔn Hång Ph−¬ng 26 Kh«ng gièng nh− nh÷ng c©y trång cung cÊp l−¬ng thùc, thùc phÈm ®ßi hái thêi gian c¸ch ly nghiªm ngÆt sau khi phun thuèc b¶o vÖ thùc vËt, hoa hång chØ lµ s¶n phÈm mang tÝnh thÈm mü, v× vËy viÖc phun thuèc trõ dÞch h¹i diÔn ra kh¸ th−êng xuyªn (1 lÇn/tuÇn, thËm chÝ 2 lÇn/tuÇn nÕu nhiÒu s©u bÖnh) vµ gÇn nh− kh«ng cã ai quan t©m ®Õn viÖc cã ®¶m b¶o thêi gian c¸ch ly hay kh«ng. MÆc dï khi ®−îc hái vÒ nh÷ng nguyÖn väng ®èi víi b¶o vÖ thùc vËt trªn hoa hång, phÇn lín bµ con n«ng d©n ®Òu mong muèn mét biÖn ph¸p phßng chèng dÞch h¹i hîp lý h¬n vµ Ýt tèn kÐm so víi phun thuèc. ThÕ nh−ng thùc tÕ, khi tÝnh hiÖu qu¶ kinh tÕ tõ hoa hång mang l¹i, ng−êi ta thÊy r»ng, viÖc t¨ng chi phÝ thuèc b¶o vÖ thùc vËt ®Ó ng¨n chÆn dÞch h¹i ®ång nghÜa víi viÖc t¨ng sè l−îng vµ chÊt l−îng hoa hång (tøc lµ gi¸ thµnh cña hoa cao h¬n), nªn ng−êi trång hoa vÉn cã l·i. Víi nh÷ng lîi Ých gÇn gòi vµ thiÕt thùc nh− vËy, ®Ó cã thÓ thay ®æi suy nghÜ vÒ phßng chèng dÞch h¹i qu¶ thËt lµ khã kh¨n vµ bÊt cËp, nhÊt lµ khi ch−a cã mét ch−¬ng tr×nh IPM nµo vÒ trång vµ ch¨m sãc hoa hång ®−a vÒ phæ biÕn ë ®Þa ph−¬ng (trao ®æi víi Tæ B¶o vÖ thùc vËt x·). 4.2. Thµnh phÇn nhÖn h¹i vµ nhÖn b¾t måi trªn hoa hång vô Xu©n hÌ 2006 (tõ th¸ng 2/2006 ®Õn th¸ng 5/2006) 4.2.1. Thµnh phÇn nhÖn h¹i vµ nhÖn b¾t måi trªn hoa hång ViÖc thu thËp thµnh phÇn nhÖn h¹i hoa hång ®−îc chóng t«i thùc hiÖn chñ yÕu t¹i hai vïng trång hoa hång lín ë miÒn B¾c hiÖn nay lµ T©y Tùu - Tõ Liªm - Hµ Néi, vµ Mª Linh - VÜnh Phóc. Ngoµi ra, chóng t«i cßn më réng ®iÒu tra thµnh phÇn ë nh÷ng n¬i cã trång hoa hång t¹i tr−êng §¹i häc N«ng nghiÖp I vµ mét sè khu vùc d©n c− quanh ®Þa bµn Hµ Néi. KÕt qu¶ thu ®−îc lµ 9 loµi nhÖn h¹i thuéc bé ve bÐt (Acarina) vµ 2 loµi nhÖn b¾t måi thuéc hä Phytoseiidae. Trong sè 9 loµi nhÖn h¹i, hä nhÖn ch¨ng t¬ Tetranychidae nhiÒu nhÊt, cã 6 loµi. Hä Tarsonemidae cã 2 loµi, hä Tenuipalpidae cã 1 loµi vµ hä Eriophyidae cã 1 loµi. Trong sè c¸c loµi nhÖn LuËn v¨n Th¹c sü §Æng NguyÔn Hång Ph−¬ng 27 h¹i cã 3 loµi th−êng xuyªn xuÊt hiÖn vµ møc ®é g©y h¹i lín h¬n c¶ lµ Tetranychus urticae Koch, T. cinnabarinus Boisduval vµ Panonychus citri McGregor ®Òu thuéc hä Tetranychidae. §©y còng lµ c¸c loµi ®· vµ ®ang g©y h¹i ®¸ng kÓ c¸c lo¹i c©y trång kh¸c ë n−íc ta còng nh− trªn thÕ giíi. B¶ng 4.2: Thµnh phÇn nhÖn h¹i vµ nhÖn b¾t måi trªn hoa hång vô Xu©n hÌ 2006 t¹i Hµ Néi vµ vïng phô cËn Loµi nhÖn h¹i STT Tªn th«ng th−êng Tªn khoa häc Hä Møc ®é phæ biÕn 1 NhÖn hai chÊm Tetranychus urticae Koch Tetranychidae +++ 2 NhÖn ®á son Tetranychus cinnabarinus Boisduval Tetranychidae ++ 3 NhÖn ®á h¹i cam chanh Panonychus citri McGregor Tetranychidae ++ 4 NhÖn ®á vµng Tetranychus piercei McGregor Tetranychidae + 5 NhÖn b¸nh xe ®á Oligonychus biharensis Hirst Tetranychidae + 6 NhÖn xanh ®en Eutetranychus orientalis Klein Tetranychidae + 7 NhÖn tr¾ng vµng Steneotarsonemus sp. Tarsonemidae + 8 NhÖn tr¾ng Polyphagotarsonemus latus Banks Tarsonemidae - 9 NhÖn cµ rèt Aceria sp. Eriophyidae - 10 NhÖn dÑt ®á Brevipalpus phoenicis Geijskes Tenuipalpidae - NhÖn b¾t måi 1 NhÖn b¾t måi vµng Amblyseius victoriensis Womersley Phytoseiidae + 2 NhÖn b¾t måi n©u ®á Amblyseius sp. Phytoseiidae - (+++): nhiÒu (++): trung b×nh (+): Ýt (-): rÊt Ýt Trong qu¸ tr×nh ®iÒu tra chóng t«i thÊy r»ng, t¹i khu vùc tr−êng §¹i häc N«ng nghiÖp I - Hµ Néi, thµnh phÇn nhÖn h¹i vµ nhÖn b¾t måi phong phó nhÊt LuËn v¨n Th¹c sü §Æng NguyÔn Hång Ph−¬ng 28 víi ®Çy ®ñ c¸c loµi cã trong B¶ng 4.2. T¹i Mª Linh (VÜnh Phóc), thµnh phÇn nhÖn h¹i Ýt nhÊt (chØ cã 3 loµi) vµ kh«ng t×m ®−îc loµi nhÖn b¾t måi nµo. T¹i T©y Tùu (Tõ Liªm - Hµ Néi) cã 6 loµi nhÖn h¹i vµ 1 loµi nhÖn b¾t måi lµ Amblyseius sp. Loµi nhÖn hai chÊm Tetranychus urticae ®−îc t×m thÊy ë c¶ 3 n¬i ®iÒu tra; nhÖn ®á son Tetranychus cinnabarinus cã tÇn suÊt xuÊt hiÖn nhiÒu nhÊt ë T©y Tùu, sau ®Õn tr−êng §¹i häc N«ng nghiÖp I, kh«ng t×m thÊy loµi nµy ë Mª Linh; cßn nhÖn ®á h¹i cam chanh Panonychus citri l¹i b¾t gÆp nhiÒu ë tr−êng §¹i häc N«ng nghiÖp I, tiÕp ®Õn lµ Mª Linh, ë T©y Tùu còng b¾t gÆp nh−ng rÊt Ýt. Nh− vËy, râ rµng qu¸ tr×nh th©m canh mµ ®Æc biÖt lµ sù sö dông th¸i qu¸ thuèc BVTV ®· lµm gi¶m ®¸ng kÓ thµnh phÇn nhÖn trªn hoa hång. Gi¶m thµnh phÇn nhÖn, trong ®ã cã c¶ nhÖn h¹i, kh«ng nh÷ng kh«ng mang lai kÕt qu¶ tÝch cùc mµ tr¸i l¹i lµm gi¶m ®a d¹ng sinh häc, t¹o ®iÒu kiÖn cho mét vµi loµi nhÖn h¹i ph¸t triÓn vµ trë nªn nguy hiÓm h¬n ®èi víi c©y hoa hång. Vµ thùc tÕ trong qu¸ tr×nh ®iÒu tra cho thÊy, mËt ®é nhÖn 2 chÊm trªn hoa hång t¹i Mª Linh vµ T©y Tùu cao h¬n nhiÒu so víi hoa hång t¹i c¸c v−ên nhá trong ®Þa bµn Hµ Néi. Ngoµi ra ta thÊy thµnh phÇn nhÖn trªn hoa hång t¹i Mª linh Ýt h¬n nhiÒu so víi T©y Tùu, ®iÒu nµy chØ cã thÓ gi¶i thÝch la do tr×nh ®é th©m canh cao h¬n vµ thêi gian th©m canh trong thêi gian dµi h¬n so víi vïng T©y Tùu. Sù kh¸c biÖt râ nhÊt lµ trªn hoa hång ë T©y Tùu cã xuÊt hiÖn loµi nhÖn b¾t måi n©u ®á Amblyseius sp. Trªn c¸c l¸ hoa hång ®−îc thu thËp vÒ, c¸c l¸ cã sù xuÊt hiÖn cña nhÖn hai chÊm Tetranychus urticae bÞ h¹i nhiÒu nhÊt. C¸ biÖt cã khu ruéng ë Mª Linh, Tetranychus urticae xuÊt hiÖn g©y h¹i nhiÒu ®Õn møc trªn nô vµ hoa còng cã nhÖn, toµn bé l¸ c©y rông gÇn hÕt khiÕn c¶ khu ruéng tr«ng x¬ x¸c. NhÖn ®á son Tetranychus cinnabarinus vµ nhÖn ®á h¹i cam chanh Panonychus citri còng kh¸ phæ biÕn nh−ng kh«ng thÊy cã sù g©y h¹i m¹nh nh− nhÖn hai chÊm. LuËn v¨n Th¹c sü §Æng NguyÔn Hång Ph−¬ng 29 4.2.2. H×nh th¸i vµ triÖu chøng g©y h¹i cña mét sè loµi nhÖn h¹i trªn hoa hång vô xu©n hÌ 2006 - NhÖn hai chÊm Tetranychus urticae: + Tr−ëng thµnh c¸i h×nh ovan, c¬ thÓ cã mµu tr¾ng ®Õn vµng, trªn l−ng cã hai ®èm ®en c©n xøng ë hai bªn l−ng. Tr−ëng thµnh ®ùc nhá h¬n con c¸i, cuèi bông thon nhän, c¬ thÓ mµu vµng. Trøng h×nh cÇu, mµu vµng trong, cã mét chÊm ®á, ®Î r¶i r¸c kh¾p mÆt d−íi l¸. H×nh 4.2: Tr−ëng thµnh, trøng vµ triÖu chøng g©y h¹i cña nhÖn 2 chÊm Tetranychus urticae + Tetranychus urticae sèng ë mÆt d−íi l¸, chñ yÕu lµ l¸ giµ vµ l¸ b¸nh tÎ. Khi mËt ®é cao, chóng di chuyÓn c¶ lªn l¸ non, nô, hoa vµ ®Î trøng trªn ®ã. Chóng chÝch vµo m« l¸ t¹o nªn c¸c vÕt ch©m rÊt nhá mµu tr¾ng, khi mËt ®é cao, c¸c vÕt ch©m liªn kÕt víi nhau. Quan s¸t ë mÆt d−íi, t¹i nh÷ng chç cã nhÖn tËp trung, vÕt h¹i lµ nh÷ng m¶ng kh« mµu n©u vµng, cßn ë mÆt trªn thÊy cã c¸c m¶ng biÕn vµng, l¸ mÊt ®é bãng, dÇn dÇn rông hÕt l¸. LuËn v¨n Th¹c sü §Æng NguyÔn Hång Ph−¬ng 30 - NhÖn ®á h¹i cam chanh Panonychus citri: + Tr−ëng thµnh c¸i h×nh ovan h¬i trßn, mµu ®á ®Õn ®á thÉm, l«ng trªn l−ng rÊt dµi vµ cã u l«ng, kÝch th−íc tõ 0.3 - 0.35 mm. Tr−ëng thµnh ®ùc nhá h¬n, kÝch th−íc kho¶ng 0.2 - 0.25 mm, mµu ®á t−¬i, ch©n rÊt dµi vµ di chuyÓn chËm ch¹p. Trøng h×nh qu¶ quýt, mµu vµng ®Õn ®á t−¬i, trªn cã mét cuèng dµi, tõ trªn cuèng cã nh÷ng sîi t¬ m¶nh kÐo dµi ra xung quanh xuèng bÒ mÆt trøng gièng h×nh nãn. H×nh 4.3: Tr−ëng thµnh c¸i Panonychus citri + Sèng c¶ ë mÆt trªn (mÉu ë §¹i häc N«ng nghiÖp I) vµ mÆt d−íi l¸ giµ vµ l¸ b¸nh tÎ, dïng miÖng chÝch vµo biÓu b× l¸ ®Ó hót dÞch, t¹o nªn c¸c vÕt ch©m nhá li ti mµu tr¾ng. VÒ c¸c pha ph¸t dôc th× tÊt c¶ c¸c loµi nhÖn h¹i c©y trång ®Òu nh− nhau, gåm: trøng, nhÖn non tuæi 1, nhÖn non tuæi 2, nhÖn non tuæi 3 vµ tr−ëng thµnh. - NhÖn ®á son Tetranychus cinnabarinus vµ nhÖn ®á vµng Tetranychus piercei + Cã h×nh th¸i kh¸ gièng nhau: Con c¸i cã h×nh ovan, l−ng h¬i vång lªn, mµu ®á (loµi T. piercei cã mµu nh¹t h¬n), cá hai ®èm ®en trªn l−ng gièng Tetranychus urticae. Con ®ùc nhá h¬n con c¸i, cuèi bông thon nhän vµ cã mµu ®á vµng. Trøng h×nh cÇu tr¬n nh½n, mµu vµng trong gièng trøng cña Tetranychus urticae. LuËn v¨n Th¹c sü §Æng NguyÔn Hång Ph−¬ng 31 + Hai loµi nµy chØ kh¸c nhau ë bé phËn d−¬ng cô cña con ®ùc, loµi T. piercei cã h×nh v¸t nhän, cßn loµi T. cinnabarinus cã h×nh v¸t tï. + §Æc ®iÓm g©y h¹i gièng Tetranychus urticae Theo Jeppson et al. 1975 Theo Gutteries 1976 A B H×nh 4. 3: A - Tr−ëng thµnh vµ d−¬ng cô cña T. cinnabarinus B - Tr−ëng thµnh vµ d−¬ng cô cña T. piercei LuËn v¨n Th¹c sü §Æng NguyÔn Hång Ph−¬ng 32 H×nh 4.4

Các file đính kèm theo tài liệu này:

  • pdfNghiên cứu thành phần nhện hại, biện pháp phòng trừ loài nhện hại chủ yếu hoa hồng vụ Xuân hè 2006 tại Hà Nội và vùng phụ cận.pdf