Những nét đặc thù của triết học ấn độ cổ đại - Tư tưởng triết học phật giáo và những giá trị của nó

PHẦN MỞ ĐẦU Nghị quyết Đại hội VIII của Đảng cộng sản Việt nam nêu rõ: “ Đảng làm giàu trí tuệ của mình bằng cách không ngừng nâng cao trình độ lý luận, nắm vững và vận dụng sáng tạo những luận điểm cơ bản và phương pháp luận của chủ nghĩa Mác-Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh, đồng thời phải không ngừng tổng kết kinh nghiệm thực tiễn sinh động, từ phong trào cách mạng của quần chúng”. Đối với Đảng ta, kiên trì, vận dụng sáng tạo và phát triển chủ nghĩa Mác-Lênin có tính nguyên tắc số một. Trung thành với chủ nghĩa Mác-Lênin có nghĩa là nắm vững bản chất cách mạng và khoa học của chủ nghĩa Mác- Lênin, vận dụng một cách đúng đắn, thích hợp với điều kiện nước ta, góp phần phát triển chủ nghĩa Mác- Lênin một cách sáng tạo. Là một trong ba bộ phận cấu thành chủ nghĩa Mác, được Lênin phát triển, Đảng Cộng sản Việt nam vận dụng sáng tạo trên thực tiễn sinh động Việt nam, triết học Mác- Lênin đã tạo ra vũ khí tinh thần sắc bén cho cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc, thống nhất Tổ quốc, xây dựng đất nước tiến lên chủ nghĩa xã hội. Triết học Mác- Lênin là một môn học hết sức quan trọng, nó đã và đang được cán bộ, đảng viên và toàn dân ta tiếp đón nhiệt tình và say mê học tập, nghiên cứu nghiêm túc. Tuy nhiên triết họcMácLênin, mặc dù là một cuộc là một cuộc cách mạng trong lịch sử triết học, nhưng nó là một tất yếu lịch sử, một hiện tượng hợp quy luật. Nó là kết tinh tất cả những tinh hoa, giá trị cao quý của tư duy triết học, văn học, khoa học của lịch sử nhân loại. Có thể nói, sự ra đời của triết học Mác-Lênin vừa là bước ngoặt cách mạng, là đỉnh cao trong sự phát triển lý luận triết học, vừa là sự tiếp thu, kế thừa biện chứng những di sản triết học và khoa học của nhân loại. Do đó chúng ta không thể nắm chắc triết học Mác- Lênin nếu chúng ta không nghiên cứu lịch sử triết học của nhân loại nói chung, triết học Ấn Độ cổ đại nói riêng. Bởi vậy ở bài viết này chúng ta cùng nghiên cứu những nét đặc thù của triết học Ấn Độ cổ đại, tư tưởng triết học Phật giáo, và những giá trị của nó. Cấu trúc của bài viết này bao gồm: Phần mở đầu Chương I: Những đặc thù của triết học Ấn Độ cổ đại 1. Khái quát về lịch sử, địa lý, văn hoá - xã hội Ấn Độ cổ đại 2.Những nét đặc thù của triết học Ấn Độ cổ đại 3. Sự hình thành và phát triển của triết học Ấn Độ cổ đại 4. Những trường phái triết học chính thống 5. Những trường phái triết học không chính thống Chương II: Tư tưởng triết học Phật giáo, và những giá trị của nó 1. Người sáng lập ra đạo Phật 2. Nội dung tư tưởng triết học và triết lý nhân sinh quan, cùng con đường giải thoát “Bể khổ” của Phật giáo 3. Những giá trị của triết học Phật giáo Phần kết luận

doc15 trang | Chia sẻ: lvcdongnoi | Ngày: 31/01/2013 | Lượt xem: 2733 | Lượt tải: 21download
Bạn đang xem nội dung tài liệu Những nét đặc thù của triết học ấn độ cổ đại - Tư tưởng triết học phật giáo và những giá trị của nó, để tải tài liệu về máy bạn click vào nút DOWNLOAD ở trên
PhÇn më ®Çu NghÞ quyÕt §¹i héi VIII cña §¶ng céng s¶n ViÖt nam nªu râ: “ §¶ng lµm giµu trÝ tuÖ cña m×nh b»ng c¸ch kh«ng ngõng n©ng cao tr×nh ®é lý luËn, n¾m v÷ng vµ vËn dông s¸ng t¹o nh÷ng luËn ®iÓm c¬ b¶n vµ ph­¬ng ph¸p luËn cña chñ nghÜa M¸c-Lªnin vµ t­ t­ëng Hå ChÝ Minh, ®ång thêi ph¶i kh«ng ngõng tæng kÕt kinh nghiÖm thùc tiÔn sinh ®éng, tõ phong trµo c¸ch m¹ng cña quÇn chóng”. §èi víi §¶ng ta, kiªn tr×, vËn dông s¸ng t¹o vµ ph¸t triÓn chñ nghÜa M¸c-Lªnin cã tÝnh nguyªn t¾c sè mét. Trung thµnh víi chñ nghÜa M¸c-Lªnin cã nghÜa lµ n¾m v÷ng b¶n chÊt c¸ch m¹ng vµ khoa häc cña chñ nghÜa M¸c- Lªnin, vËn dông mét c¸ch ®óng ®¾n, thÝch hîp víi ®iÒu kiÖn n­íc ta, gãp phÇn ph¸t triÓn chñ nghÜa M¸c- Lªnin mét c¸ch s¸ng t¹o. Lµ mét trong ba bé phËn cÊu thµnh chñ nghÜa M¸c, ®­îc Lªnin ph¸t triÓn, §¶ng Céng s¶n ViÖt nam vËn dông s¸ng t¹o trªn thùc tiÔn sinh ®éng ViÖt nam, triÕt häc M¸c- Lªnin ®· t¹o ra vò khÝ tinh thÇn s¾c bÐn cho cuéc ®Êu tranh gi¶i phãng d©n téc, thèng nhÊt Tæ quèc, x©y dùng ®Êt n­íc tiÕn lªn chñ nghÜa x· héi. TriÕt häc M¸c- Lªnin lµ mét m«n häc hÕt søc quan träng, nã ®· vµ ®ang ®­îc c¸n bé, ®¶ng viªn vµ toµn d©n ta tiÕp ®ãn nhiÖt t×nh vµ say mª häc tËp, nghiªn cøu nghiªm tóc. Tuy nhiªn triÕt häcM¸cLªnin, mÆc dï lµ mét cuéc lµ mét cuéc c¸ch m¹ng trong lÞch sö triÕt häc, nh­ng nã lµ mét tÊt yÕu lÞch sö, mét hiÖn t­îng hîp quy luËt. Nã lµ kÕt tinh tÊt c¶ nh÷ng tinh hoa, gi¸ trÞ cao quý cña t­ duy triÕt häc, v¨n häc, khoa häc cña lÞch sö nh©n lo¹i. Cã thÓ nãi, sù ra ®êi cña triÕt häc M¸c-Lªnin võa lµ b­íc ngoÆt c¸ch m¹ng, lµ ®Ønh cao trong sù ph¸t triÓn lý luËn triÕt häc, võa lµ sù tiÕp thu, kÕ thõa biÖn chøng nh÷ng di s¶n triÕt häc vµ khoa häc cña nh©n lo¹i. Do ®ã chóng ta kh«ng thÓ n¾m ch¾c triÕt häc M¸c- Lªnin nÕu chóng ta kh«ng nghiªn cøu lÞch sö triÕt häc cña nh©n lo¹i nãi chung, triÕt häc Ên ®é cæ ®¹i nãi riªng. Bëi vËy ë bµi viÕt nµy chóng ta cïng nghiªn cøu nh÷ng nÐt ®Æc thï cña triÕt häc Ên ®é cæ ®¹i, t­ t­ëng triÕt häc PhËt gi¸o, vµ nh÷ng gi¸ trÞ cña nã. CÊu tróc cña bµi viÕt nµy bao gåm: PhÇn më ®Çu Ch­¬ng I: Nh÷ng ®Æc thï cña triÕt häc Ên ®é cæ ®¹i 1. Kh¸i qu¸t vÒ lÞch sö, ®Þa lý, v¨n ho¸ - x· héi Ên ®é cæ ®¹i 2.Nh÷ng nÐt ®Æc thï cña triÕt häc Ên ®é cæ ®¹i 3. Sù h×nh thµnh vµ ph¸t triÓn cña triÕt häc Ên ®é cæ ®¹i 4. Nh÷ng tr­êng ph¸i triÕt häc chÝnh thèng 5. Nh÷ng tr­êng ph¸i triÕt häc kh«ng chÝnh thèng Ch­¬ng II: T­ t­ëng triÕt häc PhËt gi¸o, vµ nh÷ng gi¸ trÞ cña nã Ng­êi s¸ng lËp ra ®¹o PhËt Néi dung t­ t­ëng triÕt häc vµ triÕt lý nh©n sinh quan, cïng con ®­êng gi¶i tho¸t “BÓ khæ” cña PhËt gi¸o Nh÷ng gi¸ trÞ cña triÕt häc PhËt gi¸o PhÇn kÕt luËn i. Nh÷ng ®Æc thï cña triÕt häc Ên ®é cæ ®¹i Ên ®é lµ mét trong nh÷ng chiÕc n«i cña nÒn v¨n minh nh©n lo¹i. N¬i ®©y triÕt häc ®· xuÊt hiÖn tõ rÊt sím, t­ t­ëng triÕt häc Ên ®é cæ ®¹i ®­îc h×nh thµnh tõ cuèi thiªn nhiªn kû thø II ®Çu thiªn nhiªn kû I tr­íc CN. Nh÷ng t­ t­ëng triÕt häc cao siªu, nh÷ng triÕt lý t«n gi¸o lín cña §¹o PhËt, §¹o Jaina, §¹o Hindu...®· tõng to¶ s¸ng tíi nhiÒu quèc gia trªn thÕ giíi vµ ®· ®­îc l·nh tô cña nh©n d©n Ên ®é vËn dông trong b­íc ®­êng ®Êu tranh gi¶i phãng d©n téc m×nh. ë §«ng- Nam ¸, trong ®ã cã ViÖt nam, PhËt gi¸o ®· ®­îc truyÒn b¸ s©u réng trong mäi tÇng líp nh©n d©n tõ nh÷ng n¨m ®Çu kû nguyªn vµ sù ¶nh h­ëng cña nã ®èi víi ®êi sèng nh©n d©n ta ngµy nay cßn kh¸ s©u ®Ëm vµ phøc t¹p. V× vËy viÖc nghiªn cøu lÞch sö triÕt häc Ên ®é nãi riªng vµ v¨n minh Ên ®é nãi chung lµ hÕt søc cÇn thiÕt. Suy ngÉm vÒ nÒn triÕt häc l©u ®êi Êy kh«ng chØ ®Ó t×m hiÓu, häc hái trong ®ã nh÷ng nÐt tinh tuý, ®éc ®¸o cña tri thøc ®a d¹ng vÒ tù nhiªn vµ vÒ con ng­êi Ên ®é mµ cßn chÝnh lµ mµi s¾c tu duy, gãp vµo hµnh trang t­ t­ëng cña m×nh tri thøc cã mét kh«ng hai cña nh©n lo¹i, v­¬n tíi ®Ønh cao cña khoa häc, nh­ Anghen ®· tõng nh¾c nhë, gãp phÇn lµm sèng ®éng t×nh h÷u nghÞ hiÓu biÕt lÉn nhau gi÷a c¸c d©n téc trªn thÕ giíi. 1.1 Kh¸i qu¸t vÒ lÞch sö x· héi –v¨n hãa Ên ®é cæ ®¹i a. VÒ hoµn c¶nh ®Þa lý: Ên §é cæ ®¹i lµ mét b¸n ®¶o lín ë nam Ch©u ¸. §iÒu kiÖn tù nhiªn rÊt phøc t¹p, cã s«ng ngßi vµ c¸c vïng ®ång b»ng trï phó, cã nói non trïng ®iÖp, hiÓm trë, cã sa m¹c kh« khan nãng nùc, khÝ hËu cã nh÷ng vïng nãng, Èm, m­a nhiÒu, gi¸ l¹nh kh¸c nhau. ChÝnh sù ®a d¹ng vµ kh¾c nhiÖt cña ®iÒu kiÖn tù nhiªn ®· t¸c ®éng nhiÒu tíi ®êi sèng, ghi ®Ëm nÐt nh÷ng dÊu Ên trong t©m trÝ ng­êi Ên ®é. b. VÒ x· héi: X· héi Ên ®é cæ ®¹i xuÊt hiÖn sù ph©n chia giai cÊp rÊt sím. Tõ thÕ kû thø VI-IV tr­íc CN Nhµ n­íc ®· ®­îc x¸c lËp. Sù c¹nh tranh gi÷a c¸c quèc gia lín nhá vµo thÕ kû VI tr­íc CN ®· dÉn tíi sù th«n tÝnh lÉn nhau, lËp nªn quèc gia réng lín vµo thÕ kû IV tr­íc CN. X· héi Ên ®é cæ ®¹i cã sù giao l­u kinh tÕ víi §Þa Trung H¶i rÊt sím. NÐt ®Æc thï cña x· héi Ên ®é cæ ®¹i lµ sù tån t¹i l©u dµi c«ng x· n«ng th«n víi lao ®éng cña ng­êi d©n c«ng x· lµ chñ yÕu, th× chÕ ®é n« lÖ kiÓu gia tr­ëng vµ nhµ n­íc qu©n chñ chuyªn chÕ trung ­¬ng tËp quyÒn, trong ®ã c¸c ®Õ v­¬ng n¾m quyÒn lùc v« h¹n vÒ së h÷u ruéng ®Êt vµ thÇn d©n ®· ¶nh h­ëng m¹nh mÏ tíi tÝnh chÊt vµ sù ph¸t triÓn cña tù nhiªn vµ chÕ ®é ®¼ng cÊp, thÓ chÕ x· héi lu«n ®Ì nÆng lªn ®êi sèng cña ng­êi d©n Ên ®é Mét nÐt ®Æc thï kh¸c n÷a cña x· héi Ên ®é cæ ®¹i lµ sù ph©n chia ®¼ng cÊp rÊt kh¾c khe vµ nghiÖt ng·, nã kh«ng nh÷ng ®ông ch¹m ®Õn quyÒn lùc cña n«ng d©n, mµ cßn ®ông ch¹m ®Õn c¶ th­¬ng nh©n vµ thî thñ c«ng thµnh thÞ. Nã ng¨n trë con ®­êng ph¸t triÓn cña søc s¶n xuÊt x· héi. Mét lµn sãng ph¶n ®èi sù thèng trÞ cña ®¹o Bµ la m«n vµ chÕ ®é ®¼ng cÊp ®­îc biÖn minh cña luËt lÖ thÇn th¸nh vµ sù b¶o vÖ cña ph¸p luËt thÕ quyÒn ®· lµm rung ®éng c¶ n«ng th«n vµ thµnh thÞ Ên ®é cæ ®¹i. Trong lÜnh vùc t­ t­ëng, cuéc ®Êu tranh gi÷a chñ nghÜa duy vËt, v« thÇn, chñ nghÜa hoµi nghi chèng uy quyÒn cña kinh Vª ®a vµ tÝn ®iÒu t«n gi¸o Bµ la m«n ®· diÔn ra rÊt quyÕt liÖt, thÓ hiÖn râ ë phong trµo tù do t­ t­ëng, ®ßi b×nh ®¼ng x· héi ë Ên ®é cæ ®¹i. Mét nÐt ®Æc thï n÷a cña x· héi Ên ®é cæ ®¹i lµ t«n gi¸o bao trïm toµn bé ®êi sèng x· héi. Trong x· héi Ên ®é cæ ®¹i ng­êi ta thê cóng nhiÒu thÇn th¸nh kh¸c nhau. c. VÒ v¨n ho¸ khoa häc: NÒn v¨n minh s«ng Ên, hay lµ nÒn v¨n minh Indus, hay lµ nÒn v¨n minh Harapapa lµ nÒn v¨n minh thµnh thÞ xuÊt hiÖn rÊt sím tõ kho¶ng 2500 n¨m tr­íc CN. Ngay tõ thêi Vª ®a thiªn v¨n häc Ên ®é ®· b¾t ®Çu xuÊt hiÖn. Ng­êi Ên ®é cæ ®· biÕt s¸ng t¹o ra lÞch ph¸p, pháng ®o¸n tr¸i ®Êt h×nh cÇu vµ tù quay quanh trôc cña nã. Cuèi thÕ kû V tr­íc CN ng­êi Ên ®é ®· gi¶i thÝch ®­îc hiÖn t­îng nhËt thùc, nguyÖt thùc. VÒ to¸n häc hä còng ®· ph¸t minh ra ch÷ sè thËp ph©n, tÝnh ®­îc trÞ sè pi...Ho¸ häc, y häc còng rÊt ph¸t triÓn. TÊt c¶ nh÷ng ®Æc ®iÓm vÒ hoµn c¶nh ®Þa lý, x· héi, v¨n ho¸ vµ khoa häc kü thuËt lµ nh÷ng tiÒn ®Ò lý luËn vµ thùc tiÔn phong phó lµm nÈy sinh nh÷ng t­ t­ëng triÕt häc cña Ên ®é thêi cæ ®¹i. 1.2 Nh÷ng nÐt ®Æc thï cña triÕt häc Ên ®é cæ ®¹i C¸c luËn thuyÕt triÕt häc ®­îc ph¸t sinh tõ t­ t­ëng triÕt häc ®Çu tiªn lµ kinh th¸nh Vª ®a, mét trong nh÷ng bé kinh cæ cña Ên ®é. C¸c luËn thuyÕt triÕt häc sau th­êng dùa vµo c¸c luËn thuyÕt cã tr­íc. C¸c nhµ triÕt häc sau chØ lµ ph¸t triÓn c¸c quan ®iÓm ban ®Çu kh«ng ®¹t môc ®Ých t¹o ra thø triÕt häc míi. §a sè hÖ thèng triÕt häc dùa vµo tri thøc ®· cã trong Vª ®a, møc ®é néi dung cña nã ®· thay ®æi. C¸c luËn thuyÕt triÕt häc Ên ®é cæ ®¹i rÊt chó ý tíi vÊn ®Ò nh©n b¶n, ®ã lµ vÊn ®Ò nh©n sinh quan vµ con ng­êi ®­îc gi¶i tho¸t. HÇu hÕt c¸c tr­êng ph¸i triÕt häc ®Òu bµn tíi cuéc sèng con ng­êi, dï c¸ch tiÕp cËn cña c¸c tr­êng ph¸i triÕt häc kh¸c nhau. Ph¹m trï “tÝnh kh«ng’’ ®­îc chó ý nhiÒu trong mét sè tr­êng ph¸i triÕt häc, ®em ®èi lËp “kh«ng’’ vµ “ h÷u”, qui c¸i “h÷u” vÒ c¸i “kh«ng”. BiÓu hiÖn mét tr×nh ®é t­ duy trõu t­îng kh¸ cao ë triÕt häc Ên ®é cæ ®¹i. Gi÷a triÕt häc vµ t«n gi¸o, duy vËt vµ duy t©m, biÖn chøng vµ siªu h×nh th­êng cã ®an xen vµo nhau, t¹o ra vÎ ®Ñp riªng cña nhiÒu luËn thuyÕt triÕt häc Ên ®é cæ ®¹i. VÒ vÊn ®Ò b¶n thÓ luËn: Quan ®iÓm duy t©m, t«n gi¸o vµ nhÞ nguyªn luËn trong triÕt häc Ên ®é cæ ®¹i ®Òu thõa nhËn: “Tinh thÇn thÕ giíi” Br¸t man s¸ng t¹o vµ chi phèi toµn bé vò trô, linh hån cña con ng­êi (at man) lµ hiÖn th©n cña Br¸t man tån t¹i vÜnh viÔn theo luËt lu©n håi. Môc ®Ých cña linh hån lµ siªu tho¸t, lµ ®iÒu kiÖn ®Ó linh hån c¸ nh©n thèng nhÊt víi “tinh thÇn thÕ giíi”. Muèn vËy, con ng­êi kh«ng tham gia g× biÕt ®æi cuéc sèng trÇn thÕ, coi ®ã lµ cuéc sèng xÊu xa ®Ó thiªn ®Þnh nhê sù linh b¸o cña kinh Vª ®a. Riªng PhËt gi¸o kh«ng thõa nhËn “ tinh thÇn thÕ giíi” hay Th­îng ®Õ , cã nghÜa lµ kh«ng thõa nhËn cã chóa. PhËt gi¸o thõa nhËn nh÷ng nguyªn tè t¹o thµnh vò trô cã tÝnh chÊt vÜnh h»ng. Nh­ng PhËt gi¸o thõa nhËn linh hån (at man) bÊt tö, ®éc lËp víi thÓ x¸c, tr¶i qua nhiÒu kiÕp do NghiÖp qui ®Þnh, PhËt h­íng con ng­êi vµo câi NiÕt bµn vµ ®Ó ®Õn ®­îc NiÕt bµn con ng­êi ph¶i khæ c«ng tu luyÖn, h­íng tíi c¸i t©m. Quan ®iÓm duy vËt trong triÕt häc Ên ®é cæ ®¹i thõa nhËn thÕ giíi lµ vËt chÊt, bao gåm vÊt chÊt Th« vµ Tinh. Kh«ng cã lùc l­îng thÇn th¸nh nµo tham gia, thõa nhËn thÕ giíi vËt chÊt vËn ®éng, kh«ng cã sù tån t¹i cña linh hån phi vËt chÊt, con ng­êi lµ s¶n phÈm cña vËt chÊt. VÒ phÐp biÖn chøng: phÐp biÖn chøng chÊt ph¸t th« s¬ lµ mét gÝa trÞ lín cña triÕt häc Ên ®é cæ ®¹i, thõa nhËn thÕ giíi vËt chÊt vËn ®éng, biÕn ®æi theo luËt nh©n qu¶. ThÊy ®­îc m©u thuÉn cña thÕ giíi vËt chÊt, n»m trong sù thèng nhÊt gi÷a hai mÆt ®èi lËp.ThÕ giíi bao quanh con ng­êi võa vËn ®éng, võa ®øng im. §ã lµ mét m©u thuÉn con ng­êi cÇn ph¶i chÊp nhËn. §Æc biÖt ®¹o PhËt víi nguyªn t¾c c¨n b¶n lµ ®¹o lý duyªn sinh chi phèi vò trô vµ nh©n sinh. Duyªn sinh lµ do nh©n duyªn sinh ra, c¸c hiÖn t­îng vò trô nh©n sinh ®Òu do mèi quan hÖ kÕt hîp víi nhau mµ sinh ra. HiÖn t­îng quan hÖ nµy liªn quan ®Õn quan hÖ kh¸c lµ nh©n duyªn. Sù vËt xuÊt hiÖn lµ nh©n duyªn héi tô, sù vËt tiªu vong lµ do nh©n duyªn ly t¸n. §ã lµ duyªn sinh, duyªn diÖt . V× thÕ mµ v¹n vËt trong vò trô biÕn ho¸ kh«ng ngõng. VÒ vÊn ®Ò ®¹o ®øc: §¹o ®øc lµ mét trong nh÷ng h×nh th¸i ý thøc sím nhÊt cña c¸c h×nh th¸i ý thøc x· héi. MÉu ng­êi lý t­ëng cña x· héi Ên ®é cæ ®¹i lµ con ng­êi ®¹o sü t©m linh, lµ con ng­êi ý thøc vò trô. C¸c nhµ triÕt häc duy t©m, t«n gi¸o chñ tr­¬ng con ng­êi tõ bá cuéc ®êi trÇn tôc xÊu xa, kh«ng tham gia g× vµo cuéc ®êi ®ã, ph¸i thiÒn hoÆc NiÕt bµn, nghÜa lµ chñ tr­¬ng sèng khæ h¹nh. C¸c nhµ duy vËt cho r»ng: §êi ng­êi ph¶i ®­îc h­ëng mäi thó vui cña cuéc sèng, quyÒn ®ã lµ hîp víi tù nhiªn. 1.3. Sù h×nh thµnh vµ ph¸t triÓn cña triÕt häc Ên ®é cæ ®¹i Thêi kú Vª ®a (tõ thÕ kû VII tr­íc CN): §©y lµ thêi kú xa x­a nhÊt, lµ thêi kú d©n Aryen thiÕt ®Þnh dÇn dÇn trªn ®Êt Ên ®é vµ truyÒn b¸ v¨n ho¸, v¨n minh Aryen Lµ thêi kú thê nhiÒu thÇn, cã tÝn ng­ìng cña thæ d©n Dravidien, vµ cña nhiÒu d©n téc x©m l¨ng, ®Æc biÖt lµ d©n da tr¾ng Ên-¢u Aryen trµn vµo b¾c Ên ®é ®Çu thiªn nhiªn kû thø II tr­íc CN. Thêi kú nµy gäi lµ thêi kú Vª ®a, v× c¬ së t­ t­ëng cña thêi kú nµy lµ bé kinh Vª ®a. NghÜa ®en ch÷ Vª ®a lµ biÕt, kinh Vª ®a chøa tÊt c¶ c¸i biÕt cña d©n Aryen khi du nhËp vµo l­u vùc T©y Ên Hµ...Ch÷ Aryen kh«ng chØ vµo mét giai cÊp, mét ®« thÞ, hay mét d©n téc. Hä tõ Trung ¸ du nhËp vµo Ên ®é kho¶ng 3500-1200 tr­íc CN, dÇn dÇn lan truyÒn sang l­u vùc s«ng H»ng chinh phôc vµ ®ång ho¸ d©n b¶n xø thuéc chñng téc Dravidien. T­ t­ëng triÕt häc thêi kú nµy ®­îc biÓu hiÖn trong nh÷ng t¸c phÈm chñ yÕu: Kinh Vª ®a, Kinh Upanisad, vµ hai cuèn sö thi Ramayyana, Mahacharata. *Kinh Vª ®a: lµ mét trong nh÷ng bé kinh cæ cña Ên ®é vµ nh©n lo¹i. Vª ®a kh«ng ph¶i lµ mét nh©n vËt s¸ng t¸c, mµ nã lµ bé s¸ch thu l­îm tÊt c¶ nh÷ng bé ca dao, vÞnh phó, nh÷ng t­ t­ëng quan ®iÓm, tËp tôc lÔ nghi cña nhiÒu bé l¹c ng­êi Aryen, ®­îc chÐp b»ng ch÷ vµ ph©n chia thµnh 4 tËp chñ yÕu sau: +Rig Vª ®a: Tri thøc vÒ th¸nh ca, t¸n tông, “Rig” cã nghÜa lµ “t¸n ca”. §©y lµ bé kinh cæ nhÊt gåm 1017 bµi dïng ®Ó cÇu nguyÖn chóc tông c«ng ®øc c¸c bËc th¸nh thÇn trong ®ã cã hai vÞ th¸nh thÇn ®­îc nh¾c ®Õn nhiÒu nhÊt lµ thÇn löa vµ thÇn sÊm sÐt. +Sama Vª ®a: Tri thøc vÒ c¸c giai ®iÖu ca chÇu khi hµnh lÔ, gåm 1549 bµi, lµ bé s­u tÇm nh÷ng bµi ca, vÇn ®iÖu ca ngîi thÇn linh. Kinh nµy chuyªn dïng cho c¸c bËc “Ca vinh s­”. +Yajur Vª ®a: Tri thøc vÒ c¸c lêi khÊn tÕ, nh÷ng c«ng thøc, nghi lÔ khÊn b¸i trong hiÕn tÕ. Cßn gäi lµ “TÕ tù Vª ®a”, chuyªn dïng cho c¸c “hµnh lÔ s­”. +Atharva Vª ®a: T¸ch riªng víi ba bé trªn, gåm 731 bµi v¨n vÇn, lµ nh÷ng lêi khÊn b¸i mang tÝnh bïa chó, ma thuËt, phï phÐp nh»m ®em l¹i nh÷ng ®iÒu tèt lµnh cho b¶n th©n vµ ng­êi th©n, g©y tai häa cho kÎ thï. Vª ®a cßn cã c¸c bé phËn muén h¬n lµ: Brahmana-gåm nh÷ng bµi cÇu nguyÖn, gi¶i thÝch c¸c nghi lÔ cña Vª ®a giµnh cho c¸c tu sÜ; Aranyaka – nghÜa lµ suy t­ëng trong rõng, gi¶i thÝch ý nghÜa huyÒn bÝ cña nh÷ng nghi lÔ Vª ®a,dïng cho nh÷ng tu sÜ khæ h¹nh, Èn dËt; Vµ kinh Upanisad *Kinh Upanisad: §©y lµ bé kinh quan träng nhÊt cña Kinh Vª ®a. Nã lµ nh÷ng kinh s¸ch b×nh chó t«n gi¸o-triÕt häc, gi¶i thÝch ý nghÜa triÕt lý s©u xa cña t­ t­ëng thÇn tho¹i, t«n gi¸o Vª ®a, ®­îc biªn so¹n qua nhiÒu thÕ kû. Upanisad lµ ngåi trang nghiªm cïng gi¶ng gi¶i lý thuyÕt cao siªu víi thÇy. Upanisad ®­îc viÕt d­íi h×nh thøc héi tho¹i, cã h¬n 200 bµi kinh. Sù ra ®êi cña Upanisad ®­îc coi lµ mét b­íc nh¶y vät tõ thÕ giíi quan thÇn tho¹i, t«n gi¸o sang t­ duy triÕt häc. Xu h­íng chÝnh cña Upanisad lµ biÖn hé cho t­ t­ëng duy t©m, t«n gi¸o trong kinh Vª ®a, vÒ “tinh thÇn s¸ng t¹o tèi cao” chi phèi thÕ giíi. Upanisad ®· coi b¶n nguyªn tinh thÇn vò trô tèi cao Bratman lµ thùc thÓ duy nhÊt cã tr­íc, tån t¹i vÜnh viÔn bÊt diÖt. Cßn linh hån con ng­êi (atman) lµ sù biÓu hiÖn mét bé phËn cña Bratman, c¬ thÓ lµ vá bäc cña atman, lµ n¬i c­ tró cña atman. ý chÝ ham muèn, hµnh vi cña con ng­êi, nh»m tho¶ m·n nh÷ng ham muèn trong trÇn gian, ®· g©y nªn nh÷ng hËu qu¶, gieo ®au khæ cho kiÕp nµy, c¶ kiÕp sau gäi lµ nghiÖp b¸o. Do vËy mµ atman bÊt tö cø bÞ giam h·m vµo hÕt thÓ x¸c nµy ®Õn thÓ x¸c kh¸c, bÞ che lÊp, bÞ rµng buécbëi thÕ giíi hiÖn t­îng nh­ ¶o ¶nh gäi lµ lu©n håi. Muèn gi¶i tho¸t cho atman th× con ng­êi ph¶i dèc lßng, toµn t©m tu luyÖn, lóc ®ã con ng­êi míi nhËn thøc ®­îc b¶n th©n m×nh, lóc ®ã atman míi ®ång nhÊt ®­îc víi Bratman. B¾t ®Çu siªu tho¸t. ChÝnh néi dung triÕt häc phong phó Êy mµ Upanisad trë thµnh nguån gèc, quan ®iÓm, c¸c hÖ thèng triÕt häc Ên ®é sau nµy. *T­ t­ëng triÕt häc trong bé sö thi Ramayyana: T­ t­ëng chñ yÕu nh­ dÊu son trong Ramayyana ®ã lµ ý nghÜa triÕt lý ®¹o ®øc- nh©n sinh trong quan niÖm vÒ con ng­êi, vÒ x· héi vµ bæn phËn tù nhiªn cña con ng­êi, vÒ c¸i thiÖn vµ c¸i ¸c cña ng­êi Ên ®é cæ x­a. Con ng­êi kh«ng ph¶i lµ c¸i g× tuyÖt ®èi, ®¬n ®iÖu, mµ lu«n lu«n chøa ®ùng nh÷ng m©u thuÉn, cã phÇn cao th­îng, cã c¸i thiÖn nh­ng còng cã phÇn thÊp hÌn, cã c¸i ¸c lu«n gi»ng co, ®un ®Èy nhau. Trong Ramayyana còng ghi l¹i nh÷ng quan ®iÓm duy vËt ng©y th¬, cho r»ng con ng­êi ta sinh ra tõ ®Êt vµ chÕt ®i l¹i trë vÒ víi lßng ®Êt vÜnh viÔn, phª ph¸n c¸i gäi lµ linh hån bÊt tö vµ gi¸o lý Bµlam«n. §ång thêi ®Ò cao c¶nh gi¸c: Chóng ta chØ tin ë nh÷ng ®iÒu mµ c¶m gi¸c cña chóng ta cho biÕt mµ th«i. *T­ t­ëng triÕt häc trong bé sö thi Mahacharata: T­ t­ëng triÕt häc trong bé sö thi Mahacharata cho ta thÊy r»ng c¸i thiÕt yÕu nhÊt trong mçi con ng­êi kh«ng ph¶i lµ c¶m gi¸c, t×nh c¶m, ý muèn...mµ chÝnh lµ linh hån bÊt diÖt. Linh hån bÊt diÖt ë mçi con ng­êi cã thÓ x¸c, h×nh hµi cô thÓ chØ lµ sù biÓu hiÖn hay lµ sù hiÖn th©n kh¸c nhau cña cïng mét c¸i duy nhÊt, tuyÖt ®èi, tèi cao, bÊt diÖt tù nhiªn vèn cã, lµ nguån gèc cña tÊt c¶ mäi c¸i ®ang tån t¹i, ®ã lµ “ Tinh thÇn tuyÖt ®èi tèi cao”. b.Thêi kú cæ ®iÓn: (hay thêi kú Bµlam«n-PhËt): §©y lµ thêi kú kinh tÕ -x· héi n« lÖ Ên ®é ph¸t triÓn cao, nh­ng vÉn bÞ k×m h·m bëi nhµ n­íc qu©n chñ chuyªn chÕ cña tæ chøc c«ng x· n«ng th«n, sù kh¾c nghiÖt cña chÕ ®é ®¼ng cÊp. VÒ tinh thÇn: thÕ giíi quan duy t©m-t«n gi¸o trong kinh Vª ®a, Upanisad, cña Bµlam«n ®­îc suy t«n thµnh hÖ t­ t­ëng chÝnh thèng trong ®êi sèng tinh thÇn x· héi. C¸c tµi liÖu triÕt häc ®a d¹ng xuÊt hiÖn dùng lªn chèng hÖ thèng gi¸o lý Balam«n, ®¸ng chó ý lµ c¸c ph¸i duy vËt cña thêi kú nµy. Vµo thêi kú nµy xuÊt hiÖn râ sù ph©n chia c¸c tr­êng ph¸i triÕt häc: Ph¸i chÝnh thèng thõa nhËn uy quyÒn cña kinh Vª ®a (gåm Sam khuya, Nayaya,Yoga, Minamsa, Vª®anta, Vaisesika) ; Ph¸i kh«ng chÝnh thèng (gåm Lokayata, PhËt gi¸o, Jai-Na). 1.4 Nh÷ng tr­êng ph¸i triÕt häc chÝnh thèng a. Ph¸i Samkhyua: §©y lµ tr­êng ph¸i triÕt häc duy vËt, ®èi lËp víi ®­êng lèi Vª®anta. VÒ t­ t­ëng lµ v« thÇn, phñ nhËn sù tån t¹i cña thÇn th¸nh, b¸c bá tinh thÇn Bratman, víi t­ c¸ch lµ mét thùc thÓ siªu nhiªn. VÒ quan ®iÓm duy vËt: §iÓm xuÊt ph¸t ®Ó gi¶i thÝch toµn bé sù tån t¹i cña thÕ giíi lµ vËt chÊt. Hä ph©n biÖt hai lo¹i vËt chÊt:Tinh vµ Th«. Lo¹i Tinh lµ c¬ së lo¹i Th«, lo¹i Tinh th× kh«ng thÓ nhËn thøc b»ng trùc quan. Khi lý gi¶i vÒ quan hÖ kh¸ch quan cña thÕ giíi, ph¸i Sam khuya ®· ®i tíi quan niÖm cã tÝnh biÖn chøng vÒ quan hÖ nh©n qu¶. Hä cho r»ng kÕt qu¶ tån t¹i trong nguyªn nh©n, tr­íc khi nã xuÊt hiÖn trong thùc tÕ vµ hä ®· kh¶o cøu qu¸ tr×nh nh©n biÕn thµnh qu¶. TÝnh kh¸ch quan cña quan hÖ nh©n qu¶®· ®­îc kh¼ng ®Þnh: “nh©n nµo –qu¶ ®Êy”. b. Ph¸i Nyaya-Vaisesika: Thêi kú ®Çu ®©y lµ hai ph¸i riªng, dÇn vÒ sau hîp thµnh mét. §©y lµ tr­êng ph¸i duy vËt, cã ®ãng gãp vÒ ba ph­¬ng diÖn: -ThuyÕt nguyªn tö. -Lý luËn nhËn thøc. -L«gic häc. Theo tr­êng ph¸i nµy th× toµn bé mäi sù vËt ®Òu thùc hiÖn sù chia nhá m·i m·i, sÏ ®Õn lóc kh«ng thÓ chia nhá -®ã lµ nguyªn tö. Hä cho r»ng nguyªn tö cã v« sè vµ tån t¹i vÜnh viÔn. T­ t­ëng nh­ vËy vÒ vËt chÊt lµ cßn mang tÝnh trùc quan, nh­ng thÓ hiÖn mét ý t­ëng t­ duy trõu t­îng triÕt häc. T­ t­ëng Êy vÒ nguyªn tö ®· cã tr­íc c¶ t­ t­ëng vÒ nguyªn tö cña L«-xip vµ Dem«crit. Ph¸i Nayaya-Vaisesika ®· x©y d­îng L« gic h×nh thøc, ®­a ra 5 b­íc suy luËn theo thø tù sau: - LuËn ®Ò - §åi cã löa. - Nguyªn nh©n - V× ®åi bèc khãi. - VÝ dô -Mäi c¸i bèc khãi ®Òu cã löa vÝ dô bÕp lß -Suy ®o¸n -§åi bèc khãi th× kh«ng thÓ kh«ng cã löa ch¸y -KÕt luËn -Do ®ã ®åi cã löa ch¸y NhËn thøc luËn còng mang tÝnh duy vËt: Thõa nhËn mäi vËt xung quanh, con ng­êi lµ ®èi t­îng cña nhËn thøc, vµ hä nªu ra quan niÖm tiªu chuÈn cña nhËn thøc ®ónh lµ nã tho¶ m·n ®­îc môc ®Ých mµ con ng­êi ®Ò ra hay kh«ng. c. Ph¸i Yoga: VÒ mÆt t­ t­ëng triÕt häc, ph¸i nµy kh«ng cã g× ®ãng gãp lín, ph¸i nµy nÆng vÒ thùc hµnh, ®iÒu nµy ®¸ng nãi vÒ mÆt triÕt häc ë chç hä ®· thÊy ®­îc sù thèng nhÊt gi÷a thÓ x¸c vµ linh hån, do ®ã ph­¬ng ph¸p rÌn luyÖn mµ nh÷ng ng­êi nµy sö dông lµ kÕt hîp rÌn luyÖn thÓ x¸c víi rÌn luyÖn vÒtinh thÇn qua 8 nguyªn t¾c c¬ b¶n sau: -Hoµ ¸i -§iÒu khiÓn c¶m gi¸c t­ duy -TiÕt dôc -TËp trung -An vÞ -ThiÒm -Thë -TuÖ: kÕt qu¶ luyÖn tËp sÏ ®¹t trÝ tuÖ-sù bõng s¸ng vÒ t­ duy d.Ph¸i Minamsa: Quan ®iÓm v« thÇn. Nh÷ng ng­êi theo ph¸i nµy b¸c bá thÇn th¸nh mÆc dï hä tuyªn bè lµ ng­êi theo Vª ®a. Hä cho r»ng: Kh«ng cã b»ng chøng nµo chøng tá cã thÇn th¸nh. ThÇn th¸nh kh«ng thÓ quyÕt ®Þnh con ng­êi, mµ con ng­êi chÞu hËu qu¶ cña chÝnh hµnh vi cña m×nh. Theo tinh thÇn Êy hä cho r»ng nh÷ng nghi lÔ qui ®Þnh trong Vª ®a chØ cã gi¸ trÞ ë chç khi thùc hiÖn nh÷ng nghi lÔ Êy, nã sÏ lµm t¨ng thªm søc m¹nh tinh thÇn cña con ng­êi tr­íc khi hµnh ®éng chø kh«ng ph¶i nhê thÇn th¸nh mµ con ng­êi cã thªm søc m¹nh. Quan ®iÓm duy vËt, ph¸i Minamsa thõa nhËn sù vËt tån t¹i ®éc lËp víi con ng­êi, tõ ®ã hä b¸c bá quan ®iÓm trong triÕt häc PhËt gi¸o nãi r»ng: Mäi vËt ®Òu lµ ¶nh ¶o. VÒ mÆt nhËn thøc: Ph¸i nµy ®· ph©n biÖt hai lo¹i c¶m gi¸c: ¶o vµ thùc, còng nh­ vai trß cña chóng ®èi víi nhËn thøc con ng­êi. e. Ph¸i Vª®anta: Ph¸i Vª®anta xuÊt ph¸t tõ t¸c phÈm cuèi cïng cña kinh Vª ®a t¸c phÈm Upanisad. Ph¸i nµy ®· ph¸t triÓn nh÷ng yÕu tè duy t©m, thÇn häc trong Upanisad. Trong t¸c phÈm nµy cã nãi ®Õn kh¸i niÖm Bratman. Bratman lµ g×? Nã quan hÖ nh­ thÕ nµo víi atman? Xoay quanh vÊn ®Ò ®ã ®· cã nh÷ng c©u tr¶ lêi kh¸c nhau cña chÝnh nh÷ng ng­êi theo ph¸i Vª®anta. Quan niÖm thø nhÊt: Coi tinh thÇn Bratman lµ vÜnh h»ng, trµn ®Çy vò trô, cßn tinh thÇn atman th× lµ mét bé phËn cña Bratman. VÊn ®Ò ®Æt ra lµ lµm thÕ nµo ®Ó ®­a atman trë vÒ víi Bratman. Quan niÖm thø hai: Bratman, atman lµ ®ång nhÊt vµ c¶ hai ®Òu ph¶i ®­îc coi träng. Quan ®iÓm nµy cã khuynh h­íng duy vËt khi kh¼ng ®Þnh atman phô thuéc c¬ thÓ, thÇn x¸c con ng­êi, thÇn x¸c khoÎ m¹nh th× atman míi s¸ng suèt. Nh÷ng t­ t­ëng cña Vª®anta rÊt gÇn víi quan ®iÓm cña PhËt gi¸o. Nh÷ng tr­êng ph¸i triÕt häc kh«ng chÝnh thèng Ph¸i Lokayata: §©y lµ ph¸i triÕt häc duy vËt triÖt ®Ó nhÊt trong c¸c tr­êng ph¸i triÕt häc Ên ®é cæ ®¹i. VÒ häc thuyÕt tån t¹i: Ph¸i Lokayata cho r»ng mäi sù vËt hiÖn t­îng trong vò trô gåm 4 yÕu tè: §Êt, n­íc, löa vµ kh«ng khÝ t¹o nªn. §Æc tÝnh cña c¸c vËt thÓ ®Òu phô thuéc ë chç lµ sù kÕt hîp cña nh÷ng nguyªn tö, tû lÖ kÕt hîp c¸c nguyªn tö. ý thøc lý tÝnh cña c¸c gi¸c quan xuÊt hiÖn còng do sù kÕt hîp cña c¸c nguyªn tö. Khi c¸c sinh vËt chÕt ®i sù kÕt hîp ®ã bÞ tan r· thµnh c¸c nguyªn tö cña c¸c biÕn thÓ t­¬ng øng tån t¹i trong giíi v« sinh. VÒ nhËn thøc vµ l« gic häc: NhËn thøc cßn mang tÝnh chñ quan, coi c¶m gi¸c lµ nguån gèc duy nhÊt cña nhËn thøc, c¸c gi¸c quan cña con ng­êi cã thÓ tri gi¸c ®­îc c¸c sù vËt v× b¶n th©n c¸c gi¸c quan còng gåm nh÷ng nguyªn tè gÇn nh­ sù vËt. Hä coi suy luËn, kÕt luËn lµ ph­¬ng ph¸p sai lÇm cña nhËn thøc gièng nh­ kinh Vª ®a. ChØ cã c¸i g× c¶m biÕt ®­îc míi tån t¹i. Tõ ®ã hä phñ nhËn tÝnh hiÖn thùc cña th­îng ®Õ, cña linh hån. b. PhËt gi¸o (tr×nh bµy ë ch­¬ng sau) c. Ph¸i Jai-Na: Ph¸i Jai-Na lµ mét t«n gi¸o nh­ng cã nh÷ng luËn ®iÓm triÕt häc . Khi luËn gi¶i vÒ b¶n thÓ, hä cho r»ng thÕ giíi xung quanh con ng­êi võa tÜnh t¹i võa ®éng, võa biÕn võa bÊt biÕn, ®ã lµ mét m©u thuÉn nh­ng con ng­êi ph¶i chÊp nhËn, kh«ng thÓ phñ nhËn thùc tÕ ®ã. Nh­ vËy trong triÕt häc ph¸i Jai-Na cã tÝnh biÖn chøng. Lµ mét t«n gi¸o, ph¸i Jai-Na rÊt chó ý ®Õn vÊn ®Ò nh©n sinh quan, vÊn ®Ò gi¶i tho¸t. NÕu nh­ PhËt gi¸o cho r»ng: “§êi lµ bÓ” th× Ph¸i Jai-Na ph©n biÖt: Sèng ¸c míi khæ, cßn nÕu sèng theo ®iÒu thiÖn th× sÏ cã h¹nh phóc. Ph¸i Jai-Na phª ph¸n c¸c ph¸i kh¸c, cho r»ng c¸c ph¸i kh¸c ®Òu lµ cùc ®oan. Hä cho r»ng kh«ng cã c¸i g× tuyÖt ®èi, hä theo thuyÕt t­¬ng ®èi luËn, vµ theo nhÞ nguyªn . II. T­ t­ëng triÕt häc cña PhËt gi¸o vµ nh÷ng gi¸ trÞ cña nã 2.1 Ng­êi s¸ng lËp ra PhËt gi¸o PhËt gi¸o lµ mét trµo l­u triÕt häc t«n gi¸o xuÊt hiÖn vµo kho¶ng cuèi thÕ kû VI tr­íc CN ë miÒn b¾c Ên ®é, ph¸i Nam d·y Hymalaya, vïng biªn giíi gi÷a Ên ®é vµ Nªpan b©y giê. §¹o PhËt ra ®êi trong lµn sãng ph¶n ®èi sù ngù trÞ cña ®¹o Bµlam«n vµ chÕ ®é ®¼ng cÊp, lý gi¶i c¨n nguyªn nçi khæ vµ t×m con ®­êng gi¶i tho¸t con ng­êi khái nçi khæ triÒn miªn, ®Ì nÆng trong x· héi n« lÖ Ên ®é. Ng­êi s¸ng lËp ra ®¹o PhËt lµ TÊt §¹t §a, con ®Çu cña vua n­íc TÞnh Ph¹n, mét n­íc nhá n»m d­íi ch©n nói Hymalaya. N¨m 29 tuæi, «ng quyÕt ®Þnh tõ bá cuéc ®êi v­¬ng gi¶, ®i tu luyÖn t×m con ®­êng diÖt trõ nçi khæ cña d©n chóng. Sau 6 n¨m liÒn tu luyÖn, «ng ®· ngé ®¹o, t×m ra ch©n lý “Tø diÖu ®Õ” vµ “ThËp nhÞ nh©n duyªn”. ¤ng trë thµnh PhËt ThÝch Ca MÇu Ni. T­ t­ëng triÕt lý PhËt gi¸o ban ®Çu chØ lµ truyÒn miÖng, sau viÕt thµnh v¨n, thÓ hiÖn trong mét khèi l­îng kinh ®iÓn rÊt lín, goi lµ “Tam t¹ng” gåm ba bé phËn: -T¹ng kinh ghi lêi PhËt d¹y. -T¹ng luËt gåm c¸c giíi luËt cña ®¹o PhËt. -T¹ng luËn gåm c¸c bµi kinh, c¸c t¸c phÈm luËn gi¶i, b×nh chó vÒ gi¸o ph¸p cña c¸c cao t¨ng, häc gi¶ vÒ sau. 2.2. Néi dung t­ t­ëng triÕt häc vµ triÕt lý nh©n sinh quan cïng con ®­êng gi¶i tho¸t “BÓ khæ” cña PhËt gi¸o a. TriÕt lý vÒ b¶n thÓ luËn cña thÕ giíi: Tr¸i víi quan ®iÓm cña kinh Vª ®a, Upanisad, ®¹o Bµlam«n vµ c¸c ph¸i triÕt häc ®­¬ng thêi thõa nhËn sù tån t¹i cña mét thùc thÓ siªu nhiªn t«Ý cao, s¸ng t¹o vµ chi phèi vò trô. §¹o PhËt cho r»ng vò trô lµ v« thuû, v« chung, v¹n vËt trong thÕ giíi chØ lµ dßng biÕn ho¸ v« th­êng, v« ®Þnh kh«ng do mét vÞ thÇn nµo s¸ng t¹o nªn c¶. V× thÕ giíi lu«n lµ dßng biÕn ¶o v« th­êng, nªn kh«ng cã c¸i gäi lµ b¶n ng·, kh«ng cã thùc thÓ, tÊt c¶ theo luËt nh©n qu¶ cø biÕn ®æi kh«ng ngõng, kh«ng nghØ, theo qu¸ tr×nh sinh, trô, di, diÖt hay thµnh, trô, ho¹i, kh«ng vµ chØ cã sù biÕn ho¸ Êy lµ th­êng h÷u.TÊt c¶ c¸c sù vËt, hiÖn t­îng tån t¹i trong vò trô, theo triÕt häc PhËt gi¸o, tõ c¸i v« cïng nhá ®Õn c¸i v« cïng lín, ®Òu kh«ng tho¸t ra khái sù chi phèi cña luËt nh©n duyªn. C¸i nh©n nhê cã c¸i duyªn míi sinh thµnh qu¶. Qu¶ l¹i do c¸i duyªn mµ thµnh ra nh©n kh¸c, nh©n kh¸c l¹i nhê cã duyªn mµ thµnh qu¶ míi...Cø thÕ, nèi tiÕp nhau v« cïng, v« tËn mµ thÕ giíi, v¹n vËt, mu«n loµi cø sinh sinh, ho¸ ho¸ m·i. Con ng­êi còng do nh©n duyªn kÕt hîp vµ ®­îc t¹o thµnh bëi hai thµnh phÇn: thÓ x¸c vµ tinh thÇn. Hai thµnh phÇn Êy lµ kÕt qu¶ hîp tan cña ngò uÈn. C¸i t«i sinh c¸i lý, tøc thÓ x¸c gäi lµ s¾c gåm:®Þa thuû, ho¶, phong, tøc c¸i cã thÓ c¶m gi¸c ®­îc. C¸i t«i t©m lý, tinh thÇn, tøc lµ t©m gäi lµ Danh, víi bèn yÕu tè chØ cã tªn gäi mµ kh«ng cã h×nh chÊt lµ: Thô, c¶m thô vÒ khæ hay l¹c ®­a ®Õn sù l·nh héi víi th©n hay t©m; T­ëng tøc suy nghÜ, t­ t­ëng; Hµnh ý muèn thóc ®Èy hµnh ®éng, t¹o t¸c; vµ Thøc tøc nhËn thøc, ph©n biÖt ®èi t­îng t©m lý, ph©n biÖt ta lµ ta...Nh­ng s¾c kh«ng chØ gåm c¸i nh×n thÊy mµ c¶ c¸i kh«ng nh×n thÊy; nÕu nã n»m trong qu¸ tr×nh biÕn ®æi cña s¾c, gäi lµ “v« biÓu s¾c”. §¹o PhËt ®· kÕ thõa lý thuyÕt vÒ lu©n håi vµ lý thuyÕt vÒ nghiÖp cña ®¹o Bµlam«n, vµ còng kÕ thõa luËn thuyÕt vÒ quan hÖ nh©n qu¶ cña tr­êng ph¸i duy vËt Sankhuya. Tuy nhiªn, kh¸c víi nh÷ng tr­êng ph¸i trªn; nÕu ®¹o Bµlam«n nh»m duy tr× trËt tù ®¼ng cÊp, ¸p bøc bãc lét, th× ®¹o PhËt l¹i ®ßi quyÒn b×nh ®¼ng cña con ng­êi, ®ßi xãa bá ®¼ng cÊp. X©y dùng mét thÕ giíi hån linh, lÊy NiÕt bµn lµm môc ®Ých v­¬n tíi; Kh¸i niÖm nh©n qu¶ mµ ph¸i Samkhuya ®Ò cËp chñ yÕu luËn gi¶i trong tù nhiªn. Cßn §¹o PhËt vËn dông ph¹m trï nµy chñ yÕu vµo lÜnh vùc x· héi, x©y dùng quan niÖm nh©n sinh vµ t×m con ®­êng gi¶i tho¸t cho chóng sinh khái vßng “ lu©n håi”. Sè khiÕp v­ît ra khái “bÓ khæ”. Nh­ vËy cèt lâi triÕt lý §¹o PhËt ®­îc tËp trung ë néi dung cña c¸c ph¹m trï sau: * Ph¹m trï duyªn khëi: Ph¹m trï nµy bao hµm t­ t­ëng : Mäi sù vËt hiÖn t­îng trªn thÕ giíi kh«ng cã thÇn linh hay th­îng ®Õ nµo t¹o ra. Mµ sù vËt hiÖn t­îng nguyªn nh©n cña b¶n th©n nã, tu©n theo qui luËt nh©n qu¶ m·i m·i, th«ng qua ®iÒu kiÖn nhÊt ®Þnh. NÕu kh«ng cã nh©n th× kh«ng cã qu¶, vµ nh©n sÏ kh«ng biÕn thµnh qu¶, nÕu kh«ng cã ®iÒu kiÖn nhÊt ®Þnh ( duyªn). * Ph¹m trï “V« ng·” : Ph¹m trï nµy bao hµm t­ t­ëng: B¶n chÊt kh«ng tån t¹i ®éc lËp tuyÖt ®èi, kh«ng cã b¶n chÊt ngoµi sù vËt hiÖn t­îng. Khi sù vËt hiÖn t­îng tan r·, th× b¶n chÊt cña nã kh«ng cßn, kh«ng cã linh hån ngoµi sù vËt hiÖn t­îng. ë ®©y thÓ hiÖn quan ®iÓm duy vËt vµ mét sè yÕu tè s¬ khai. *Ph¹m trï “V« th­êng” : Ph¹m trï nµy bao hµm t­ t­ëng: Mäi sù vËt ®Òu biÕn ®æi, kh«ng cã g× tr­êng tån bÊt biÕn. *Ph¹m trï Duyªn: Nh©n qu¶ t­¬ng hîp. Nãi tãm l¹i c¸c ph¹m trï: Duyªn khëi, V« ng·, V« th­êng, Duyªn cña §¹o PhËt ®· to¸t lªn quan ®iÓm duy vËt vµ biÖn chøng. b. TriÕt lý vÒ nh©n sinh quan vµ con ®­êng gi¶i tho¸t: §iÒu mµ PhËt gi¸o quan t©m lµ triÕt lý vÒ nh©n sinh vµ con ®­êng gi¶i tho¸t chóng sinh khái lu©n håi bÓ khæ cña ®êi ng­êi. Néi dung triÕt häc nh©n sinh quan cña PhËt gi¸o tËp trung ë bèn luËn ®Ò (tø diÖu ®Õ) ®­îc PhËt gi¸o coi lµ bèn ch©n lý vÜ ®¹i: + LuËn ®Ò thø nhÊt: Khæ ®Õ. PhËt gi¸o quan niÖm : “§êi lµ bÓ khæ” PhËt ThÝch Ca nãi: “Ta chØ d¹y cã mét ®iÒu : khæ vµ diÖt khæ”. Quan niÖm ®ã ®Æc biÖt râ trong c©u nãi sau: “Bèn ph­¬ng ®Òu lµ bÓ khæ, n­íc m¾t chóng sinh mÆn h¬n n­íc biÓn, vÞ mÆn cña m¸u vµ n­íc m¾t chóng sinh mÆn h¬n n­íc biÓn”. Tõ quan niÖm chung vÒ cuéc ®êi PhËt gi¸o ®· chia thµnh 8 lo¹i khæ sau: Sinh khæ- L·o khæ- BÖnh khæ- Tö khæ- Thô diÖt khæ- Oan khæ- Së cÇu bÊt ®¾c khæ vµ Ngò thô uÈn khæ + LuËn ®Ò thø hai: Nh©n ®Õ. PhËt gi¸o sau khi ®­a ra quan niÖm bi quan vÒ cuéc ®êi ®· truy t×m nguyªn nh©n dÉn tíi sù khæ. §ã lµ 12 nguyªn nh©n (thËp nhÞ nh©n duyªn) : 1. V« minh; 2. Hµnh; 3. Thøc; 4. Danh s¾c; 5. Lôc nhËp; 6. Xóc; 7. Thô; 8. ¸i; 9. Thñ; 10. H÷u; 11. Sinh; 12. L·o,Tö. Trong 12 nh©n duyªn Êy th× V« minh (tøc ngu tèi, kh«ng s¸ng suèt) vµ ¸i dôc (lßng tham) lµ nh÷ng nguyªn nh©n chñ yÕu dÉn tíi sù khæ. Khi lý gi¶i vÒ nguyªn nh©n dÉn tíi sù khæ, PhËt gi¸o vËn dông ph¹m trï Nh©n qu¶ ®Ó ph©n tÝch: ¸i dôc + V« minh (lµ nh©n) sinh ra khæ (lµ qu¶) th«ng qua hµnh ®éng (gäi lµ nghiÖp). §iÓm h¹n chÕ lÞch sö trong quan niÖm PhËt gi¸o vÒ nguyªn nh©n sù khæ lµ kh«ng thÊy ®­îc nguån gèc x· héi cña nã: Mµ míi dõng l¹i ë chñ nghÜa tù nhiªn. + LuËn ®Ò thø ba: DiÖt ®Õ. Cøu c¸nh cña PhËt gi¸o lµ NiÕt bµn. Khi ®¹t tíi NiÕt bµn , khi ®ã hÕt sù khæ. NiÕt bµn chia lµm hai møc ®é: Toµn phÇn vµ tõng phÇn. + LuËn ®Ò thø t­: §¹o ®Õ. PhËt gi¸o chØ ra con ®­êng diÖt khæ ®¹t tíi gi¶i tho¸t. §ã lµ con ®­êng tu ®¹o, hoµn thiÖn ®¹o ®øc c¸ nh©n gåm t¸m nguyªn t¾c (b¸t chÝnh ®¹o): ChÝnh kiÕn ( hiÓu biÕt ®óng sù thËt nh©n sinh). ChÝnh t­ duy (suy nghÜ ®óng ®¾n ). ChÝnh ng÷ (gi÷ lêi nãi ph¶i). ChÝnh nghiÖp (Gi÷ ®óng trung nghiÖp). ChÝnh mÖnh (gi÷ ng¨n dôc väng). 6. ChÝnh tinh tiÕn ( rÌn luyÖn kh«ng mÖt mái ). 7. ChÝnh niÖm (cã niÒm tin v÷ng ch¾c vµo sù gi¶i tho¸t). 8. ChÝnh ®Þnh (an ®Þnh). T¸m nguyªn t¾c nµy cã thÓ th©u tãm vµo ba ®iÒu häc tËp, rÌn luyÖn lµ: Giíi- §Þnh- TuÖ (tøc gi÷ giíi luËt, thùc hµnh thiÒn ®Þnh vµ khai th«ng trÝ tuÖ. Bèn luËn ®iÓm nãi trªn cña PhËt gi¸o ®­îc coi lµ “4 ch©n lý vÜ ®¹i” mµ tÊt c¶ nh÷ng ng­êi theo ®¹o PhËt ph¶i tu©n theo. §©y chÝnh lµ néi dung c¨n b¶n vÒ nh©n sinh quan , vÒ con ®­êng gi¶i tho¸t khái sù khæ. c. Quan ®iÓm vÒ chÝnh trÞ x· héi: ThÓ hiÖn tiÕng nãi ®Êu tranh ph¶n kh¸ng chÕ ®é ®¼ng cÊp kh¾c nhiÖt bÊt c«ng, ®Êu tranh ®ßi b×nh ®¼ng, khuyªn sèng ®¹o ®øc. MÆc dï cßn nhiÒu khuyÕn khuyÕt nh­ng dï sao PhËt gi¸o còng lµ mét häc thuyÕt triÕt häc vÒ x· héi mang tÝnh tÝch cùc ë x· héi Ên ®é cæ ®¹i vµ nã ¶nh h­ëng quan träng ®Õn ®êi sèng t­ t­ëng nhiÒu n­íc. 2. 3. Nh÷ng gi¸ trÞ cña triÕt häc PhËt gi¸o a. TÝch cùc: TriÕt häc PhËt gi¸o ®· chøa ®ùng nh÷ng t­ t­ëng duy vËt vµ biÖn chøng s¬ khai, thÓ hiÖn râ nÐt nhÊt ë quan niÖm vÒ tÝnh tù th©n sinh thµnh, biÕn ®æi cña v¹n vËt, tu©n theo tÝnh tÊt ®Þnh vµ phæ biÕn cña luËt nh©n – qu¶. Phñ nhËn sù s¸ng t¹o thÕ giíi bëi Bratman, còng nh­ phñ nhËn c¸i t«i “Atman” vµ ®­a ra quan niÖm “v« ng·” vµ “v« th­êng” ; Song mÆt kh¸c, l¹i thõa nhËn quan ®iÓm lu©n håi vµ nghiÖp trong Upanisad. Nã ®· ®­a l¹i nhiÒu ®ãng gãp quÝ b¸u vµo kho tµng di s¶n triÕt häc cña nh©n lo¹i nãi chung, cña chñ nghÜa duy vËt biÖn chøng nãi riªng. TriÕt häc PhËt gi¸o thÓ hiÖn t­ t­ëng v« thÇn, nh÷ng l¹i duy t©m vÒ mÆt x· héi, biÓu hiÖn ë quan niÖm vÒ cuéc ®êi bi quan, míi chØ t×m ra ®­îc nguyªn nh©n ë gãc ®é sinh häc, chø ch­a t×m ra ®­îc nguyªn nh©n vÒ ¸p bøc giai cÊp. Con ®­êng gi¶i tho¸t lµ kh«ng t­ëng, nh­ng ®· chØ ra con ®­êng, h­íng ®i ®ßi ph¶i ®Êu tranh gi¶i phãng con ng­êi khái khæ ®au. TriÕt häc PhËt gi¸o ®· ®em l¹i niÒm tin vµo sù gi¶i tho¸t con ng­êi tíi cuéc sèng b×nh ®¼ng b¸c ¸i. MÆc dï con ®­êng gi¶i tho¸t lµ kh«ng t­ëng. Chóng ta ph¶i biÕt kÕ thõa, tiÕp thu cã chän läc tÝnh nh©n v¨n, tÝnh h­íng thiÖn, tÝnh khai s¸ng, tÝnh céng ®ång cøu nh©n ®é thÕ, tÝnh trung thùc , tÝnh kiªn tr× rÌn luyÖn tu d­ìng nh­ng trªn lËp tr­êng thÕ giíi quan cña chñ nghÜa MacxÝt vµ ®Êu tranh gi¶i phãng con ng­êi ngay trong x· héi hiÖn thùc mµ con ng­êi ®ang sèng, ®em l¹i x· héi ph¸t triÓn tù do cho con ng­êi, vµ ®iÒu ®ã chØ cã ®­îc ë chñ nghÜa x· héi. b. H¹n chÕ: TriÕt häc PhËt gi¸o bµn vÒ cuéc ®êi con ng­êi bi quan “§êi lµ bÓ khæ”. T×m nguyªn nh©n nçi khæ kh«ng ®óng. Ph¶i t×m nguyªn nh©n nçi khæ ë khÝa c¹nh kinh tÕ, giai cÊp, chø kh«ng ph¶i nguyªn nh©n v« thÇn, ¸i dôc, nghiÖt b¸o... TriÕt häc PhËt gi¸o ®· phÇn nµo t×m ®­îc nguyªn nh©n nçi khæ, nh­ng con ®­êng gi¶i phãng con ng­êi kh«ng ®óng- tu nghiÖp Nh­ng dï sao PhËt gi¸o còng lµ mét häc thuyÕt triÕt häc vÒ x· héi mang tÝnh tÝch cùc ë x· héi Ên ®é cæ ®¹i vµ nã ®· cã ¶nh h­ëng quan träng ®Õn ®êi sèng t­ t­ëng, vµ tõ ®ã ¶nh h­ëng tíi lÜnh vùc chÝnh trÞ cña nhiÒu n­íc, trong ®ã cã ViÖt nam ë nhiÒu triÒu ®¹i phong kiÕn, ®Æc biÖt thêi kú Lý-TrÇn. KÕt luËn LÞch sö ph¸t sinh vµ ph¸t triÓn cña c¸c t­ t­ëng triÕt häc Ên §é chøng tá ®ã lµ mét nÒn triÕt häc cã mét truyÒn thèng l©u ®êi. H×nh thµnh tõ cuèi thiªn niªn kûII ®Çu thiªn niªn kû I tr­íc CN, tõ thÕ giíi quan thÇn tho¹i, t«n gi¸o, ng­êi Ên §é ®· s¸ng t¹o nªn triÕt häc, dùa trªn t­ duy trõu t­îng, lý gi¶i c¨n nguyªn cña vò trô, nh©n sinh vµ cè g¾ng v¹ch ra b¶n chÊt ®êi sèng t©m linh con ng­êi, víi c¸c t¸c phÈm triÕt häc, c¸c tr­êng ph¸i t­ t­ëng næi tiÕng nh­: Vª ®a, Upanisad, §¹o Bµlam«n, §¹o PhËt, §¹o Jaina, Yoga, Samkhuya, Nyaya, Vaisesika, Vedanta...NÒn triÕt häc Êy ngay tõ ®Çu ®· diÔn ra cuéc ®Êu tranh kh«ng kÐm phÇn gay g¾t gi÷a thÕ giíi duy t©m, t«n gi¸o víi t­ t­ëng duy vËt, v« thÇn, gi÷a tinh thÇn l¹c quan víi th¸i ®ébi quan yÕm thÕ, gi÷a nh÷ng quan ®iÓm mang tÝnh ®a nguyªn víi nh÷ng quan ®iÓm cã tÝnh nhÊt nguyªn, gi÷a ph­¬ng ph¸p tu luyÖn vµ ®Þa bµn ho¹t ®éng. C¸c tr­êng ph¸i triÕt häc, t«n gi¸o ®ã võa “c¹nh tranh” víi nhau, l¹i võa kÕ thõa t­ t­ëng cña nhau, t¹o nªn nh÷ng kh¸i niÖm, nh÷ng ph¹m trï triÕt häc, t«n gi¸o cã tÝnh truyÒn thèng, c¬ b¶n, nh­ng còng hÕt søc phong phó, chÞu sù chi phèi m¹nh mÏ cña kinh Vª ®a vµ c¸c t«n gi¸o lín cña Ên §é cæ ®¹i. TriÕt häc Ên §é cæ ®¹i lµ mét nÒn triÕt häc cã néi dung t­ t­ëng vµ h×nh thøc ®a d¹ng, ph¶n ¸nh s©u s¾c sinh ho¹t cña x· héi Ên §é thêi cæ, nã ®Ò cËp ®Õn hÇu hÕt c¸c lÜnh vùc kh¸c nhau cña triÕt häc, tõ b¶n thÓ luËn ®Õn nhËn thøc luËn, tõ t©m lý, ®¹o ®øc ®Õn quan ®iÓm vÒ chÝnh trÞ, x· héi, ph¸p luËt...Dï d­íi nh÷ng h×nh thøc mu«n mµu, mu«n vÎ, nh­ng hÇu hÕtc¸c tr­êng ph¸i triÕt häc ®Òu tËp trung vµo lý gi¶i vÒ lÏ uyªn nguyªn cña vò trô, v¹n vËt, chó ý ®Õn b¶n chÊt ®êi sèng t©m linh vµ sù t­¬ng øng gi÷a nÞ t©m vµ ngo¹i giíi, t×m ra c¨n nguyªn nçi khæ cña cuéc ®êi, v¹ch ra c¸ch thøc, con ®­êng ®Ó gi¶i tho¸t con ng­êi khái nh÷ng nçi khæ Êy b»ng nhËn thøc trùc gi¸c vµ thùc nghiÖm t©m linh. V× thÕ, t­ t­ëng triÕt häc Ên §é g¾n liÒn víi t«n gi¸o. Nã lµ triÕt häc cña ®êi sèng, lµ triÕt lý ®¹o ®øc nh©n sinh rÊt th©m s©u. T­ t­ëng triÕt häc vµ nÒn v¨n ho¸ Ên §é lµ mét thÕ giíi kú diÖu, ®Çy søc quyÕn rò, ch­a hÒ tµn lôi trong lÞch sö. T­ t­ëng Êy , nã nÈy sinh tõ ®êi sèng vµ ®i ngay vµo ®êi sèng, lµ h¬i thë, thËm chÝ lµ cøu c¸nh cña cuéc sèng nh©n d©n Ên §é. V× vËy, chóng takh«ng hÒ ng¹c nhiªn khi nh÷ng t­ t­ëng triÕt häc, t«n gi¸o Ên §é nh­ kinh Vª ®a, kinh Upanisad, ®¹o PhËt...®· cã tõ h¬n ba ngµn n¨m nay, vÉn cßn truyÒn tông s©u réng trong ®êi sèng nh©n d©n Ên §é vµ nh©n d©n c¸c d©n téc trªn thÕ giíi. V× vËy viÖc nghiªn cøu lÞch sö triÕt häc Ên §é nãi riªng, v¨n minh Ên §é nãi chung lµ hÕt søc cÇn thiÕt. Tµi liÖu tham kh¶o 1. Gi¸o tr×nh TriÕt häc M¸c – Lªnin Nxb ChÝnh trÞ quèc gia 2. TriÕt häc tËp I Nxb ChÝnh trÞ quèc gia

Các file đính kèm theo tài liệu này:

  • docNhững nét đặc thù của triết học ấn độ cổ đại Tư tưởng triết học phật giáo và những giá trị của nó.doc
Luận văn liên quan