Nghiên cứu tổng hợp dung môi sinh học từ nguyên liệu mỡ cá trên cơ sở xúc tác MgSiO3

 MỞ ĐẦU Ngày nay, dung môi ngày càng có nhiều ứng dụng quan trọng trong công nghiệp và trong đời sống hằng ngày. Tại Châu Âu, mỗi năm sử dụng đến hơn 5 triệu tấn dung môi/năm. Tại Việt Nam mỗi năm cũng tiêu thụ từ 300.000 ÷ 500.000 tấn/năm và tất cả dung môi này chủ yếu đều được nhập ngoại. Dung môi được dùng chủ yếu để pha sơn, tẩy mực in, keo dán, mỹ phẩm và chúng có nguồn gốc chủ yếu từ các nguồn dầu khoáng. Việc thay thế dung môi từ dầu khoáng bằng các dung môi có nguồn gốc sinh học ngày càng trở nên cấp thiết do: Nguồn năng lượng hóa thạch đang ngày càng cạn kiệt, hơn nữa việc sử dụng dung môi hóa thạch gây hại cho người và môi trường như gây ngộ độc nếu nuốt phải, gây kích ứng da và mắt, gây thủng tầng ôzôn, gây ô nhiễm đất và nước. Trong khi đó, các loại dung môi sinh học có khả năng hòa tan tốt, ít độc hại, ít bay hơi, không bắt cháy, có khả năng phân hủy sinh học, có thể sử dụng trong ngành công nghệ thực phẩm. Các thông số liên quan đến tính an toàn và sự ảnh hưởng tới môi trường là những yếu tố quan trọng để đánh giá việc lựa chọn dung môi. Tính kinh tế của dung môi cũng là một yếu tố cần phải tính đến vì hiện nay giá thành của nó còn cao hơn dung môi dầu khoáng. Tuy nhiên điều này có thể khắc phục bằng việc sử dụng những nguồn nguyên liệu sẵn có và rẻ tiền, thêm vào đó việc ứng dụng công nghệ tiên tiến vào sản xuất cũng giúp làm giảm giá thành của sản phẩm. Lượng dung môi sử dụng hàng năm trên thế giới là rất lớn, vì vậy việc tìm ra và sản xuất dung môi sinh học thay thế một phần dung môi hóa thạch có ý nghĩa to lớn tới môi trường, sức khỏe con người. Tại Việt Nam, mỡ cá tra và cá basa là nguyên liệu rẻ tiền, ít được quan tâm sử dụng trong thực tế. Hơn nữa, do quá trình phân hủy sinh học, mỡ cá làm ô nhiễm môi trường tại các khu vực chế biến xuất khẩu cá công nghiệp. Bởi vậy. nghiên cứu tổng hợp dung môi từ mỡ cá mang lại lợi ích to lớn đối với môi trường và kinh tế Trước tình hình như vậy, trong bối cảnh tính an toàn sinh học và bảo vệ môi trường ngày càng được coi trọng, việc tổng hợp được các tiền chất để pha chế dung môi sinh học đáp ứng được các yêu cầu về môi trường và sức khỏe con người là vấn đề mang tính khoa học và thời sự cao. Để thực hiên được các nhiệm vụ của đồ án tốt nghiệp, em đã nghiên cứu tổng hợp được etyl este từ mỡ cá là thành phần chủ yếu và quan trọng nhất trong dung môi sinh học. Nôi dung cần được giải quyết bao gồm: Xác đinh được thành phần của mỡ cá. Điều chế xúc tác để tổng hợp etyl este từ mỡ cá, nghiên cứu cấu trúc và các đặc tính hóa lý của xúc tác. Tổng hợp và đánh giá chất lượng sản phẩm của etyl este thu được để sử dụng làm dung môi sinh học Đồ án đã đóng góp được những điểm mới sau đây: - Xác định được thành phần của mỡ cá từ đó đưa ra được các biện pháp tối ưu nhất để xử lý các nguồn mỡ có chất lượng thấp: đã ôi thiu hoặc đã qua sử dụng, chỉ số axit cao và gần như không có giá trị kinh tế. Từ đó, sử dụng mỡ cá đã tinh chế làm nguyên liệu cho phản ứng tổng hợp etyl este. - Khảo sát và tìm ra chế độ tối ưu chế tạo xúc tác dị thể KOH/MgSiO3 để tổng hợp etyl este từ mỡ cá với hiệu suất cao trên 90%. Với xúc tác di thể KOH/MgSiO3 thì ta có thể tiến hành tái sử dụng, tái sinh nhiều lần, dễ tách lọc sản phẩm, ít tiêu tốn năng lượng. - Tổng hợp được etyl este từ nguồn nguyên liệu mỡ cá phế thải rẻ tiền, từ đó nâng cao giá trị kinh tế của mỡ cá và giải quyết việc ô nhiễm môi trường tại các khu chế biến và và xuất khẩu cá da trơn. Ngoài ra có thể nói, đây là một trong những nghiên cứu đầu tiên tổng hợp alkyl este từ etanol do quá trình tổng hợp và tinh chế etyl este khó khăn hơn rất nhiều so với metyl este. Nhưng so với metanol chủ yếu được tổng hợp hóa học và vô cùng độc hại, etanol lại là một nguồn nguyên liệu có khả năng tổng hợp sinh học, không độc hại đối với con người và môi trường sống. Bởi vậy dung môi sinh học đã tổng hợp được hoàn toàn thân thiện với môi trường và con người. - 3

pdf83 trang | Chia sẻ: lvcdongnoi | Lượt xem: 3022 | Lượt tải: 2download
Bạn đang xem trước 20 trang tài liệu Nghiên cứu tổng hợp dung môi sinh học từ nguyên liệu mỡ cá trên cơ sở xúc tác MgSiO3, để xem tài liệu hoàn chỉnh bạn click vào nút DOWNLOAD ở trên
Đồ án tốt nghiệp GVHD: GS.TS. Đinh Thị Ngọ - 1 LỜI CẢM ƠN Em xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành, sâu sắc nhất tới GS.TS Đinh Thị Ngọ, người đã tận tình hướng dẫn, chỉ đạo sâu sắc về mặt khoa học, và quan tâm, động viên, giúp đỡ, tạo mọi điều kiện thuận lợi cho em trong suốt quá trình thực hiện và hoàn thành đồ án. Em xin chân thành cảm ơn các thầy cô trong ngành Công Nghệ Hoá Dầu, Khoa Hoá Môi - Trường, Trường Đại học Dân Lập Hải Phòng, những người đã tận tình dạy dỗ và giúp đỡ em rất nhiều trong suốt thời gian học tập. Em cũng xin gửi lời cảm ơn sâu sắc đến gia đình, người thân, và bạn bè đã chia sẻ khó khăn, động viên, giúp đỡ, tạo thêm động lực cho em trong suốt thời gian học tập và làm đồ án tốt nghiệp. Một lần nữa, em xin chân thành cảm ơn! Hải Phòng, tháng 7 năm 2010 Bùi Thị Thu Thuỷ Đồ án tốt nghiệp GVHD: GS.TS. Đinh Thị Ngọ - 2 MỞ ĐẦU Ngày nay, dung môi ngày càng có nhiều ứng dụng quan trọng trong công nghiệp và trong đời sống hằng ngày. Tại Châu Âu, mỗi năm sử dụng đến hơn 5 triệu tấn dung môi/năm. Tại Việt Nam mỗi năm cũng tiêu thụ từ 300.000 ÷ 500.000 tấn/năm và tất cả dung môi này chủ yếu đều được nhập ngoại. Dung môi được dùng chủ yếu để pha sơn, tẩy mực in, keo dán, mỹ phẩm… và chúng có nguồn gốc chủ yếu từ các nguồn dầu khoáng. Việc thay thế dung môi từ dầu khoáng bằng các dung môi có nguồn gốc sinh học ngày càng trở nên cấp thiết do: Nguồn năng lượng hóa thạch đang ngày càng cạn kiệt, hơn nữa việc sử dụng dung môi hóa thạch gây hại cho người và môi trường như gây ngộ độc nếu nuốt phải, gây kích ứng da và mắt, gây thủng tầng ôzôn, gây ô nhiễm đất và nước. Trong khi đó, các loại dung môi sinh học có khả năng hòa tan tốt, ít độc hại, ít bay hơi, không bắt cháy, có khả năng phân hủy sinh học, có thể sử dụng trong ngành công nghệ thực phẩm. Các thông số liên quan đến tính an toàn và sự ảnh hưởng tới môi trường là những yếu tố quan trọng để đánh giá việc lựa chọn dung môi. Tính kinh tế của dung môi cũng là một yếu tố cần phải tính đến vì hiện nay giá thành của nó còn cao hơn dung môi dầu khoáng. Tuy nhiên điều này có thể khắc phục bằng việc sử dụng những nguồn nguyên liệu sẵn có và rẻ tiền, thêm vào đó việc ứng dụng công nghệ tiên tiến vào sản xuất cũng giúp làm giảm giá thành của sản phẩm. Lượng dung môi sử dụng hàng năm trên thế giới là rất lớn, vì vậy việc tìm ra và sản xuất dung môi sinh học thay thế một phần dung môi hóa thạch có ý nghĩa to lớn tới môi trường, sức khỏe con người. Tại Việt Nam, mỡ cá tra và cá basa là nguyên liệu rẻ tiền, ít được quan tâm sử dụng trong thực tế. Hơn nữa, do quá trình phân hủy sinh học, mỡ cá làm ô nhiễm môi trường tại các khu vực chế biến xuất khẩu cá công nghiệp. Bởi vậy. nghiên cứu tổng hợp dung môi từ mỡ cá mang lại lợi ích to lớn đối với môi trường và kinh tế Trước tình hình như vậy, trong bối cảnh tính an toàn sinh học và bảo vệ môi trường ngày càng được coi trọng, việc tổng hợp được các tiền chất để pha chế dung môi sinh học đáp ứng được các yêu cầu về môi trường và sức khỏe con người là vấn đề mang tính khoa học và thời sự cao. Đồ án tốt nghiệp GVHD: GS.TS. Đinh Thị Ngọ - 3 Để thực hiên được các nhiệm vụ của đồ án tốt nghiệp, em đã nghiên cứu tổng hợp được etyl este từ mỡ cá là thành phần chủ yếu và quan trọng nhất trong dung môi sinh học. Nôi dung cần được giải quyết bao gồm: Xác đinh được thành phần của mỡ cá. Điều chế xúc tác để tổng hợp etyl este từ mỡ cá, nghiên cứu cấu trúc và các đặc tính hóa lý của xúc tác. Tổng hợp và đánh giá chất lượng sản phẩm của etyl este thu được để sử dụng làm dung môi sinh học Đồ án đã đóng góp được những điểm mới sau đây: - Xác định được thành phần của mỡ cá từ đó đưa ra được các biện pháp tối ưu nhất để xử lý các nguồn mỡ có chất lượng thấp: đã ôi thiu hoặc đã qua sử dụng, chỉ số axit cao và gần như không có giá trị kinh tế. Từ đó, sử dụng mỡ cá đã tinh chế làm nguyên liệu cho phản ứng tổng hợp etyl este. - Khảo sát và tìm ra chế độ tối ưu chế tạo xúc tác dị thể KOH/MgSiO3 để tổng hợp etyl este từ mỡ cá với hiệu suất cao trên 90%. Với xúc tác di thể KOH/MgSiO3 thì ta có thể tiến hành tái sử dụng, tái sinh nhiều lần, dễ tách lọc sản phẩm, ít tiêu tốn năng lượng. - Tổng hợp được etyl este từ nguồn nguyên liệu mỡ cá phế thải rẻ tiền, từ đó nâng cao giá trị kinh tế của mỡ cá và giải quyết việc ô nhiễm môi trường tại các khu chế biến và và xuất khẩu cá da trơn. Ngoài ra có thể nói, đây là một trong những nghiên cứu đầu tiên tổng hợp alkyl este từ etanol do quá trình tổng hợp và tinh chế etyl este khó khăn hơn rất nhiều so với metyl este. Nhưng so với metanol chủ yếu được tổng hợp hóa học và vô cùng độc hại, etanol lại là một nguồn nguyên liệu có khả năng tổng hợp sinh học, không độc hại đối với con người và môi trường sống. Bởi vậy dung môi sinh học đã tổng hợp được hoàn toàn thân thiện với môi trường và con người. Đồ án tốt nghiệp GVHD: GS.TS. Đinh Thị Ngọ - 4 CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN LÝ THUYẾT 1.1. TỔNG QUAN VỀ DUNG MÔI HỮU CƠ. 1.1.1 Khái niệm. Dung môi là chất lỏng có khả năng hòa tan chất rắn, chất lỏng hoặc chất khí để tạo thành thành hỗn hợp phân tán đồng nhất ở mức phân tử hay ion gọi là dung dịch . Dung môi thông dụng hàng ngày chúng ta thường gặp là nước. Dung môi hữu cơ chỉ tất cả các dung môi là hợp chất hữu cơ có chứa nguyên tử cacbon. Dung môi thường có điểm sôi thấp và dễ dàng bay hơi hoặc có thể được loại bỏ nhờ chưng cất để thu được chất đã hòa tan trong dung môi [1,3]. 1.1.2 Phân loại dung môi. Để có thể sắp xếp dung môi thành một hệ thống hợp lý, thống nhất là một vấn đề khó khăn. Song, có thể phân loại dung môi theo những cách sau: 1.1.2.1. Phân loại theo các hằng số vật lý. a. Nhiệt độ sôi tại 760mmHg. +) Dung môi có nhiệt độ sôi thấp: nhiệt độ sôi < 100oC. +) Dung môi có nhiệt độ sô trung bình: 100 đến 150oC +) Dung môi có nhiệt độ sôi cao: nhiệt độ sôi > 150oC. b. Độ bay hơi (nếu ta thừa nhận ete ở 20oC và độ ẩm tương đối 65 ± 5% là chất có chỉ số bay hơi bằng 1). +) Dung môi dễ bay hơi: chỉ số bay hơi < 10. +) Dung môi bay hơi trung bình: chỉ số bay hơi trong khoảng 10÷35. +) Dung môi khó bay hơi: chỉ số bay hơi >35. Độ bay hơi không chỉ phụ thuộc vào điểm sôi mà còn phụ thuộc vào nhiệt hóa hơi của chất lỏng. [1,13]. c. Độ nhớt (tại 20oC). +) Dung môi ít nhớt: độ nhớt động học < 2 cP. +) Dung môi có độ nhớt trung bình: độ nhớt động học trong khoảng 2÷10 cP. +) Dung môi có độ nhớt cao: độ nhớt động học >10 cP. d. Momen lưỡng cực. Những dung môi có phân tử với momen lưỡng cực vĩnh cửu gọi là dung môi lưỡng cực, ngược lại dung môi có phân tử không có momen lưỡng cực vĩnh cửu gọi là dung môi không lưỡng cực. [1,4,6]. e. Hằng số điện môi. Những dung môi có hằng số điện môi cao có tác dụng như những dung môi phân li. Đôi khi người ta còn gọi là dung môi phân cực, ngược lại là những dung môi có hằng số điện môi thấp gọi là dung môi không phân cực [1,6]. 1.1.2.2. Phân loại theo hợp chất hóa học. Dựa theo cấu tạo hóa học, các dung môi thông thường thuộc vào loại các hợp chất sau: hydrocacbon béo và thơm, dẫn xuất clo và nitro của chúng, ancol, axit cacboxylic, Đồ án tốt nghiệp GVHD: GS.TS. Đinh Thị Ngọ - 5 este, amit, nitril, ete, xeton và sulfonic. Hiện nay, các muối nóng chảy được coi là một nhóm dung môi mới. Đối lập với các dung môi hữu cơ, có thể gọi chúng là chất nóng chảy phân tử, những chất điện ly nóng chảy được gọi là chất lỏng ion là những dung môi rất thuận lợi cho các phản ứng hóa học hữu cơ, kim loại. Chúng cũng là môi trường thuận lợi cho các phản ứng hữu cơ. Nhiệt độ cần thiết để có được chất nóng chảy hoàn toàn không bắt buộc phải cao vì một số muối như các tetrahexylamoni benzoat là chất lỏng ngay ở nhiệt độ phòng [1,5]. 1.1.2.3. Phân loại theo tính chất axit-bazơ Theo định nghĩa của Bronsted thì axit là những chất cho proton, còn bazơ là những chất có khả năng nhận proton. [1,5]. Những dung môi tự ion hóa vừa có tính chất bazơ, vừa có tính chất axit được gọi là dung môi lưỡng tính [1]. 1.1.2.4. Phân loại theo tương tác đặc biệt với chất tan. Theo Parker, có thể chia dung môi thành dung môi không proton lưỡng cực và proton lưỡng cực dựa vào tương tác đặc biệt với các anion và cation. Trong đó trước hết phải kể đến tính lưỡng cực và khả năng tạo liên kết hydro. Có thể bổ sung thêm vào hai nhóm một nhóm thứ ba, nhóm dung môi không proton phân cực[3,5]. Những dung môi không proton không phân cực là những dung môi có hằng số điện môi thấp (e < 15) và mômen lưỡng cực không lớn (µ = 0 – 2D). Tương tác của những phân tử dung môi này với chất tan không mạnh và được gây ra bởi lực định hướng, lực cảm ứng và lực khuếch tán không đặc trưng. Các hợp chất hydrocacbon mạch hở, thơm và dẫn xuất thế halogen của chúng, các amin bậc ba và cacbon sunfua thuộc nhóm này. Những ion không proton lưỡng cực có hằng số điện môi cao (e > 15) và mô men lưỡng cực lớn (µ > 2,5D). Mặc dù chúng có những nguyên tử hydro, nhưng chúng không phải là chất cho proton để tạo liên kết hydro. Những dung môi quan trọng của nhóm này là dimetylfomahit, dimetylaxetamit, dimetylsunfoxit, axeton, nitrometan, axetonitril, nitrobenzen, lưu huỳnh đioxit, propylencacbonat, axit hexametyltriamit phosphoric [1]. 1.1.2.5. Phân loại theo nguồn gốc dung môi. Dung môi được chia thành hai nhóm: dung môi có nguồn gốc dầu khoáng và dung môi có nguồn gốc từ thực vật, động vật (hay còn gọi là dung môi sinh học) [1]. 1.1.3 Tƣơng tác giữa dung môi và chất tan. Trong quá trình hòa tan, dung môi tác động vào chất tan để tăng trạng thái phân tán. Trong quá trình hòa tan thì có tác động của các lực sau: Tương tác giữa các phân tử: Trong quá trình hòa tan của chất tan A vào trong dung môi B, lực liên kết giữa các phân tử trong một cấu tử (KA-A và KB-B) bị triệt tiêu, và một lực mới được tạo thành giữa dung môi và phân tử chất tan: BBAA KK → BAK2 Một chất tan dễ dàng tan trong trong một dung môi nếu lực hấp dẫn nội phân tử của hai chất này gần giống nhau. [5]. Lực ion (lực Coulomb): Lực hấp dẫn giữa các ion của các điện tích trái dấu được gọi là lực Coulomb. Lực Coubomb của hai ion 1 và 2 phụ thuộc vào điện tích e1 và e2 Đồ án tốt nghiệp GVHD: GS.TS. Đinh Thị Ngọ - 6 của từng ion và phụ thuộc vào khoảng cách r1 giữa hai ion. Lực Coulomb được biểu diễn bằng công thức sau: 1 2 12 2 .e e K r Bảng 1.1 Sự phụ thuộc vào nhiệt độ của các lực tương tác nội phân tử Loại lực tƣơng tác Tƣơng tác giữa các cấu tử Phụ thuộc vào nhiệt độ Lực ion- ion Giữa các ion Yếu Lực ion -lưỡng cực Giữa các ion và các lưỡng cực Yếu Lực phân tán Giữa các lưỡng cực nguyên tử Yếu Lực liên kết hydro Giữa các nhóm nguyên tử Mạnh Lực Coulomb tạo ra sự bền vững cho các tinh thể ion (ví dụ như NaCl). Khi một hợp chất tan trong một dung môi phân cực (momen lưỡng cực ) thì sự phân ly và sự solvat hóa xảy ra đồng thời với sự xuất hiện ion. Lực tương tác giữa các ion tỷ lệ nghịch với hằng số lưỡng điện của dung môi. [5,13]. Lực tương tác lưỡng cực-lưỡng cực: Lực lưỡng cực – lưỡng cực là lực tương tác giữa các phân tử có momen lưỡng cực giữa hữu hạn, vĩnh cửu. Lực hấp dẫn của là kết quả của sự hòa tan của phân tử phân cực ( 1) trong một dung môi phân cực ( 2) được biểu diễn theo công thức sau: 1 2 4 . DDK r Lực lưỡng cực - lưỡng cực phụ thuộc lớn vào nhiệt độ. Lực cảm ứng: lực cảm ứng là kết quả của tương tác giữa lưỡng cực vĩnh cửu và lưỡng cực cảm. Do điện trường của lưỡng cực phân tử dẫn đến việc thay đổi tích điện trong những phân tử lân cận và dẫn đến hiện tượng cảm ứng. Lực cảm ứng được tính theo công thức sau: Trong đó: K DDi : Lực cảm ứng : Độ phân cực r : Khoảng cách giữa hai lưỡng cực Lực liên kết hydro: lực liên kết hydro tồn tại trong các chất có nhóm hydroxyl hoặc nhóm amino (như trong nước, rượu, axit, glycol và amin) và những phân tử này là các chất cho hydro và tạo liên kết với những chất nhận hydro như este và xeton. Nước, rượu và amin đóng vai trò là cả chất cho và nhận hydro. Liên kết hydro rất yếu tồn tại trong halogen và lưu huỳnh. Liên kết hydro phụ thuộc nhiều vào nhiệt độ [5]. 2 7 . DDiK r Đồ án tốt nghiệp GVHD: GS.TS. Đinh Thị Ngọ - 7 1.1.4. Tính chất vật lý của dung môi hữu cơ. Đây một yếu tố quan trọng khi lựa chọn dung môi trong các ứng dụng. Trước tiên, dung môi phải ở trạng thái lỏng dưới áp suất và nhiệt độ mà nó được sử dụng. Các tính chất nhiệt động của dung môi như: mật độ, áp suất bay hơi, nhiệt trị và sức căng bề mặt, độ nhớt, khả năng khuếch tán, khả năng dẫn nhiệt cũng được quan tâm. Tính chất điện, tính chất quang học, và từ tính và momen lưỡng cực, hằng số điện môi cũng được xem xét. Ngoài ra, các đặc điểm về phân tử của dung môi như: kích thước, bề mặt, thể tích của phân tử dung môi cũng phải được khảo sát [10]. 1.1.4.1. Sự solvat hóa. Khi chất tan hòa tan vào một dung môi hay một hỗn hợp dung môi thì lực hấp dẫn giữa các phân tử của chất tan giảm đi bởi vì phân tử dung môi thâm nhập vào giữa các phân tử chất tan và cuối cùng chúng tạo thành một lớp bao quanh các phân tử chất tan. Quá trình này gọi là quá trình solvat. Độ lớn của lực solvat và số phân tử dung môi trong lớp bao quanh phân tử chất tan phụ thuộc vào thông số tan, momen lưỡng cực, liên kết hydro, độ phân cực, kích thước phân tử chất tan và dung môi. Số phân tử dung môi trong phức hợp dung môi - chất tan được xác định bằng độ solvat beta. Độ solvat tăng khi kích thước của phân tử dung môi giảm và tăng cùng với thông số tan [5,10]. 1.1.4.2. Khả năng pha loãng. Bảng 1.2. Sự phụ thuộc của khả năng pha loãng vào nhiệt độ (dung môi: Nitrat xellulo, chất pha loãng: Toluen) Dung môi - 10 0 C 20 0 C 50 0 C Ety axetat Butyl axetat Amyl axetat Octyl axetat 2,48 2,74 2,66 1,85 2,58 2,70 2,52 1,74 2,62 2,61 2,26 1,44 Nếu một chất không phải là dung môi được thêm từng giọt vào dung dịch nitrat xenlulo, thì nitrat xellulo sẽ kết tủa hoặc hình thành dạng gel. Tỉ lệ thể tích của chất không hòa tan/dung môi mà chất tan chưa bị kết tủa gọi là tỉ lệ pha loãng. Tỉ lệ pha loãng được xác định dựa vào kinh nghiệm chứ không thể đo chính xác. Tính hòa tan của một hỗn hợp dung môi được xác định dựa vào toluene hoặc butanol (những chất này đóng vai trò chất pha loãng). Tỉ lệ pha loãng phụ thuộc vào nhiệt độ. Dung môi có kích thước phân tử nhỏ, khả năng hòa tan tăng khi nhiệt độ tăng, những dung môi có kích thước phân tử lớn thì trái lại. Trong trường hợp khác, tỉ lệ pha loãng giảm khi nhiệt độ giảm, Ví dụ như nitrat xellulo trong các chất butyl axetat (hoặc etyl glycol, metyl isobutyl xeton) tỉ lệ pha loãng giảm khi nhiệt độ giảm do nitrat xellulo tạo thành dạng gel khi tăng nhiệt [10]. Đồ án tốt nghiệp GVHD: GS.TS. Đinh Thị Ngọ - 8 1.1.4.3. Ảnh hưởng của khối lượng phân tử tới khả năng hòa tan. Khi khối lượng phân tử tăng lên, khả năng hòa tan giảm do sự tăng lên của lực tương tác nội phân tử. Ví dụ, benzene tan hòa toàn trong etanol, trong khi antraxen và etanol chỉ tan vào nhau một phần. Axit axetic hòa tan styren nhưng không hòa tan polystyren, trong khi poly vinyl axetat không bị hòa tan. Do khối lượng phân tử rất lớn nên những polymer liên kết chéo không tan trong dung môi dù nhiệt độ tăng. Tuy nhiên, chúng phồng lên trong dung môi tùy thuộc vào bản chất và mật độ của liên kết chéo trong dung môi [10]. 1.1.4.4. Sự hòa tan và khả năng tan. Với tỷ lệ hữu hạn, quá trình hòa tan phụ thuộc vào bề mặt của chất tan, độ tinh thể hóa, nhiệt độ và tỉ lệ phân tán của nó trong dung môi. Khe hở trộn lẫn: Một số cặp dung môi có thể trộn lẫn với dung môi kia theo tất cả các tỷ lệ và trong nhiệt độ hòa tan giới hạn. Khe hở hòa tan có thể xuất hiện do lực tương tác nội phân tử phụ thuộc mạnh vào nhiệt độ. Trong hỗn hợp trietylamin - nước, liên kết hyđro N…H - O yếu. Ở nhiệt độ hơn 170C, liên kết hydro sẽ bị phá hủy và sự hòa tan không xảy ra [5,13]. 1.1.4.5. Tính hút ẩm. Một số dung môi đặc biệt (dung môi có chứa nhóm hydroxyl) là những chất hút ẩm, chúng hấp thụ ẩm trong không khí đến một mức nào đó khi đạt được cân bằng. Lượng nước hấp thụ được phụ thuộc vào nhiệt độ và độ ẩm không khí. Glycol ete và rượu là những chất có tính hút ẩm khá mạnh [4,9]. 1.1.4.6. Tỷ trọng và độ khúc xạ. Nhiệt độ sôi, tỷ trọng và chỉ số khúc xạ được dùng để đánh giá độ tinh khiết của dung môi. Người ta thường xác định tỷ trọng của một dung môi ở 20oC và liên hệ với tỷ trọng của nước ở 4oC. Tỷ trọng của hầu hết các dung môi giảm khi tăng nhiệt độ [1,2,6]. 1.1.4.7. Khả năng bay hơi của dung môi. Dung môi được phân loại dựa theo nhiệt độ sôi của nó: + Dung môi có nhiệt độ sôi thấp: nhỏ hơn 100oC. + Dung môi có nhiệt độ sô trung bình: 100 đến 150oC. + Dung môi có nhiệt độ sôi cao: lớn hơn 150oC. Tỷ lệ bay hơi của dung môi phụ thuộc vào những yếu tố sau đây: + Áp suất bay hơi của nhiệt độ làm việc. + Nhiệt cung cấp. + Độ liên kết phân tử. + Sức căng bề mặt. + Khối lượng phân tử dung môi. + Sự chảy rối của khí quyển. + Độ ẩm của không khí. Trong thực tế, thời gian bay hơi của một lượng dung môi nhất định được xác định bằng cách so sánh với thời gian bay hơi của dietyl este trong cùng điều kiện thí nghiệm. [1,9,13]. Đồ án tốt nghiệp GVHD: GS.TS. Đinh Thị Ngọ - 9 Hình 1.1. Đường cong áp suất hơi của một số dung môi 1.1.4.8. Độ nhớt và sức căng bề mặt. Độ nhớt của một dãy đồng đẳng của dung môi tăng khi khối lượng phân tử tăng. Dung môi mà phân tử chứa nhóm hydroxyl có độ nhớt cao hơn do có liên kết hydro. Độ nhớt của dung môi có ảnh hưởng lớn tới độ nhớt của dung dịch. Độ nhớt giảm khi tăng nhiệt độ. Sức căng bề mặt của dung môi liên quan tới mật độ năng lượng kết dính và áp suất nội tại của chất lỏng. 1.1.4.9. Mật độ hơi (khối lượng riêng của hơi). Bảng 1.3. Mật độ hơi tương đối của một số dung môi. TT Dung môi Mật độ hơi (g/m3) 1 Toluen 3 2 Xylen 3 3 Etanol 1 Mật độ hơi là khối lượng của hơi dung môi trên một m3 thể tích không khí trong điều kiện cân bằng ở 101,3 kPa. Mật độ hơi tương ứng với lượng dung môi trong không khí ở trạng thái bão hòa và phụ thuộc vào nhiệt độ. Mật độ hơi tương đối ds được tính theo công thức sau: Trong đó: o ds: Mật độ hơi tương đối o Ms: Khối lượng phân tử của dung môi o Mair: Khối lượng phân tử trung bình của không khí. Mair = 28,95 g/mol. Trong điều kiện lý tưởng, mật độ hơi tương đối không phụ thuộc vào nhiệt độ. Mật độ hơi tương đối của một số dung môi được ghi trong bảng 1.3. Á p s u ất h ơ i a – Diclo metan b – Etyl axetat c – Butyl axetat d – Butanol e – Butyl glycol f – Butyl diglycol Nhiệt độ s air M ds M Đồ án tốt nghiệp GVHD: GS.TS. Đinh Thị Ngọ - 10 1.1.4.10. Tính chất nhiệt và điện của dung môi. Hằng số lưỡng điện và độ dẫn nhiệt giảm khi nhiệt độ tăng. Nhiệt độ mà tại đó hỗn hợp hơi dung môi - không khí bốc cháy khi tiếp xúc trực tiếp với ngọn lửa gọi là nhiệt độ chớp cháy của dung môi. Nhiệt độ chớp cháy tăng khi áp suất hơi giảm. Hỗn hợp hơi dung môi - không khí không chỉ bốc cháy khi tiếp xúc với ngọn lửa trực tiếp mà có thể tự bốc cháy khi đạt tới nhiệt độ tự bốc cháy [1,6,9]. 1.1.4.11. Hỗn hợp đẳng phí. Sự liên kết phân tử giữa các thành phần của hỗn hợp có thể dẫn tới trong hệ có điểm sôi cố định ở một nồng độ đã biết. Điểm sôi này có thể thấp hơn hoặc cao hơn so với từng cấu tử thành phần. Benzen-nước, benzen-etanol, axeton-clorofom là các ví dụ về hỗn hợp đẳng phí [5]. Hỗn hợp đẳng phí có nhiệt độ thấp hơn nhiệt độ sôi của từng cấu tử thành phần có ứng dụng quan trọng trong công nghiệp sơn do nước và dung môi sẽ bay hơi nhanh hơn thông thường. Tuy nhiên, hỗn hợp đẳng phí cũng có những bất lợi như: điểm chớp cháy thấp hơn (so với từng cấu tử thành phần), giới hạn cháy nổ cao hơn, tỉ lệ bay hơi cao hơn sẽ dẫn đến ảnh hưởng không tốt trên bề mặt sơn. Dung môi có thông số tan và liên kết hydro trung bình thích hợp để làm chất bắc cầu, đặc biệt là xeton và glycol ete. Butyl glycol, diglycol, và triglicol thường được sử dụng bởi nhóm kị nước và nhóm ưa nước [1,6]. 1.1.4.12. Thông số Hidebrand. Đây là một trong những thông số quan trọng để dự đoán khả năng hòa tan của dung môi Trong đó: : Thông số Hildebrand c : mật độ năng lượng liên kết H : Nhiệt bay hơi R : Hằng số khí Vm : Thể tích phân tử T : Nhiệt độ 1.1.5 Tính chất hóa học của dung môi. Tính trơ về mặt hóa học là điều kiện tiên quyết để sử dụng một chất lỏng như dung môi. Hydrocacbon dãy béo và dãy thơm là những chất hóa học trơ và thỏa mãn điều kiện này. Alcohol là chất bền vững về mặt hóa học nhưng lại phản ứng với kim loại kiềm, kim loại kiềm thổ và nhôm tạo ra muối. Este và xeton là những chất hóa học khá bền vững trong điều kiện bình thường. Vì thế, nó được ứng dụng nhiều trong công nghiệp sơn. Tuy nhiên, cần chú ý este có thể bị thủy phân tạo thành rượu và axit. Tỷ lệ thủy phân của este phụ thuộc vào cấu trúc của nó [1,5]. 1/2[ ] m H RT c V Đồ án tốt nghiệp GVHD: GS.TS. Đinh Thị Ngọ - 11 1.1.6. Các chỉ tiêu đánh hữu cơ. 1.1.6.1. Độ tan trong nước (ASTM D 1722). Chỉ tiêu này xác định độ tan của dung môi trong nước. Mẫu đo được pha loãng 10 lần với nước và hỗn hợp này được kiểm định điểm vẩn đục. Nếu mẫu không xuất hiện điểm vẩn đục thì mẫu được đánh giá là qua thử nghiệm [1,4,6]. 1.1.6.2. Độ nhớt (ASTM D445). Độ nhớt là tính chất của một chất lỏng, được xem là ma sát nội tại của chất lỏng và cản trở sự chảy của chất lỏng. Nguyên nhân gây ra độ nhớt là do ái lực cơ học giữa các hạt cấu tạo các chất lỏng. Độ nhớt động học là tỷ số giữa độ nhớt động lực và tỷ trọng của nó (cả hai được xác định ở cùng nhiệt độ và áp suất) [1,3,6]. 1.1.6.3. Chỉ số Kauri-butanol (ASTM D 1133). Phép đo giá trị Kauri-butanol là phép đo điểm vẩn đục để đánh giá độ mạnh của dung môi hydrocacbon. Giá trị Kauri-butanol của một dung môi thể hiện lượng tối đa dung môi có thể thêm vào dung dịch nhựa kauri (một loại nhựa copal) trong rượu butylic mà không gây ra vẩn đục. Nhựa kauri tan ngay vào rượu butylic nhưng không tan trong dung môi hydrocacbon, dung dịch nhựa sẽ chỉ tồn tại trong một giới hạn pha loãng. Những dung dịch mạnh như toluene có thể cho thêm vào dung dịch rượu butylic-kauri một lượng lớn mà chưa làm cho dung dịch bị vẩn đục. Những dung dịch yếu có giá trị Kauri-butanol thấp như hexan thì ngược lại [9,10]. Phương trình biểu diễn mối quan hệ giữa trị số Kauri-butanol và tham số hòa tan Hidelbrand : 0,04 14,2KB [12] Trong đó: : Tham số hòa tan Hildelbrand KB : Trị số Kauri-Butanol. Hình 1.2. Chỉ số Kauri-butanol của một số chất Đồ án tốt nghiệp GVHD: GS.TS. Đinh Thị Ngọ - 12 1.1.6.4. Khả năng phân hủy sinh học của sản phẩm. Các thử nghiệm đánh giá khả năng phân hủy sinh học đơn giản được thực hiện dựa trên việc đo sự giảm COD hoặc đo sự giải phóng CO2 hoặc sự tiêu thụ O2 [11]. Theo qui định 67/548/ CEE một chất được xem là dễ phân hủy sinh học nếu trong thử nghiệm đánh giá khả năng phân hủy sinh học tiến hành trong 28 ngày chất đó đạt được các mức độ phân hủy sau đây sau 10 ngày thử nghiệm: + 70% phân hủy đối với thử nghiệm dựa trên có sở đo COD. + 60% phân hủy dựa trên cơ sở đo mức tiêu thụ O2 hoặc giải phóng CO2. 1.1.6.5. Đánh giá điểm chớp cháy cốc kín. Điểm chớp cháy được định nghĩa là “nhiệt độ thấp nhất mà tại đó khi nhiên liệu được đốt nóng, hơi nhiên liệu sẽ thoát ra tạo với không khí xung quanh một hỗn hợp mà nếu đưa ngọn lửa đến gần, chúng sẽ bùng cháy rồi phụt tắt như một tia chớp”. Trong trường hợp của dung môi sinh học, thí nghiệm này được dùng để xác định lượng ancol còn lại trong metyl este. Điểm chớp cháy là thông số dùng để phân loại khả năng bắt cháy của các vật liệu . Điểm chớp cháy đặc trưng của metyl este tinh khiết thường cao hơn 2000C và người ta xếp chúng vào nhóm chất không bắt cháy. Tuy nhiên trong quá trình sản xuất và tinh chế metyl este, không phải tất cả metanol đều được loại khỏi sản phẩm cho nên dung môi có thể sẽ dễ bắt cháy và nguy hiểm hơn khi thao tác và bảo quản nếu điểm chớp cháy cốc kín thấp [1,4,6]. 1.1.6.6. Tính ăn mòn tấm đồng. Thử nghiệm ăn mòn tấm đồng được sử dụng để xác định khả năng ăn mòn của dung môi. Thử nghiệm này nhằm đánh giá sự có mặt của axit trong dung môi sinh học. 1.1.6.7. Tỷ trọng. Tỷ trọng là tỷ số giữa trọng lượng riêng của một vật ở một nhiệt độ nhất định và trọng lượng riêng của một vật khác được chọn là chuẩn, xác định ở cùng vị trí. Đối với các loại sản phẩm dầu lỏng đều được lấy nước cất ở nhiệt độ 40C và áp suất 760 mmHg làm chuẩn. Có ba phương pháp xác định tỷ trọng là: + Dùng phù kế. + Dùng cân thủy tĩnh. + Dùng picnomet. Phương pháp dùng picnomet là phương pháp phổ biến nhất, dùng cho bất kể loại chất lỏng nào. Phương pháp này dựa trên sự so sánh trọng lượng của mỡ với nước cất trong cùng một thể tích và nhiệt độ. Phương pháp dùng phù kế thì không chính xác bằng phương pháp picnomet nhưng nhanh hơn [1,4,6]. 1.1.7. Độc tính, nguy cơ của dung môi và vấn đề thay thế dung môi khoáng. Ngày nay, người ta lại càng đặc biệt chú ý tới những nguy hiểm liên quan tới việc sử dụng dung môi và có khuynh hướng thay thế những loại dung môi mang nhiều nguy cơ, được sử dụng trong thời gian dài vì những lí do lịch sử, bằng những dung môi ít nguy hại hơn. Ví dụ, benzen, một dung môi có nhiều công dụng nhưng là chất gây ung thư được thay thế bằng những dung môi ít độc hơn (như toluen hay xylen). Đồ án tốt nghiệp GVHD: GS.TS. Đinh Thị Ngọ - 13 Dung môi có tác động khác nhau tới con người, cây cối. Ảnh hưởng của nó phụ thuộc vào lượng dung môi và thời gian tiếp xúc. Trong một thời gian tiếp xúc ngắn, một lượng lớn dung môi có thể ảnh hưởng ngay lập tức. Tuy nhiên, nếu hấp thụ một lượng nhỏ dung môi nhưng trong thời gian dài có thể gây ra ảnh hưởng mãn tính. [9]. Hơi dung môi sau khi hít phải sẽ đi vào phổi, vào mạch máu rồi tích tụ lại ở những nơi có hàm lượng lipit cao như dây thần kinh, não, tủy xương, mô mỡ, gan, thận. Những tế bào này bị tổn hại vì chính những dung môi đó hoặc sản phẩm phân hủy của dung môi đó. Dung môi có thể đi vào cơ thể qua đường da. Triệu chứng của nhiễm độc dung môi tức thời là đau đầu, hoa mắt, buồn ngủ, mất ý thức. Nhiễm độc mãn tính khó phát hiện hơn nhiễm độc tức thời. Những tác hại tới da của dung môi thường gặp ở những dung môi có tính axit hoặc tính bazơ mạnh. Tác động của dung môi tới da có hai trường hợp: + Dung môi hòa tan lớp chất béo tự nhiên làm cho da bị nứt tạo điều kiện cho vi sinh vật và những bụi bẩn thâm nhập vào da dễ dàng hơn. + Dung môi có thể tác động trực tiếp dẫn đến cháy và bỏng. Những dung môi có khả năng hấp thụ dễ dàng qua da và đi vào cơ thể bao gồm: anilin; benzen; butyl glycol; etyl glycol axetat; etyl benzen; isopropyl glycol; cacbon disunfit; metanol; metyl glycol; nitro toluen; nitro benzen; isopropyl benzen; dioxin. Các nghiên cứu cho thấy, một số dung môi có khả năng gây ung thư, biến đổi gen, ảnh hưởng đến sinh sản (nhiễm độc bào thai). Nguy cơ khác của dung môi là khả năng cháy nổ khi hơi dung môi tạo ra dạng cháy nổ hoặc tạo hỗn hợp gây nổ với không khí. Dung môi có nhiệt độ tự cháy nổ thường trên 200 oC. Khi đó, sự cháy nổ tự diễn ra trong không khí không cần cung cấp thêm nhiệt. Hơi dung môi nặng hơn không khí, chúng sẽ lắng xuống dưới và có thể di chuyển một khoảng cách lớn mà không bị pha loãng. Một số dung môi khi cháy tạo ra các chất cực độc như phosgene và dioxine. Ngoại trừ một số dung môi chứa clo như diclo metan và clorofom, hầu hết các dung môi hữu cơ là những chất dễ bắt cháy và rất dễ bay hơi. Vì vậy phải thận trọng khi dùng dung môi ở nhiệt độ cao. 1.2. SO SÁNH DUNG MÔI CÓ NGUỒN GỐC DẦU MỎ VÀ DUNG MÔI SINH HỌC. 1.2.1. Dung môi có nguồn gốc dầu mỏ. Dung môi có nguồn gốc dầu mỏ được ứng dụng chủ yếu và rộng rãi trong công nghiệp. Nó chiếm tới hơn 90% sản lượng dung môi trên toàn thế giới. Dung môi có nguồn gốc dầu mỏ được phân thành các loại sau: • Dung môi dầu mỏ. • Ete dầu mỏ. • Nhóm xăng dung môi gồm có: xăng dung môi dùng cho công nghiệp cao su, xăng dung môi dùng cho công nghiệp sơn và xăng dung môi dùng trong các mục đích kỹ thuật. [1,3,6]. Đồ án tốt nghiệp GVHD: GS.TS. Đinh Thị Ngọ - 14 1.2.1.1. Ete dầu mỏ. Ete dầu mỏ là hỗn hợp của các loại hydrocacbua dãy metan và được chế tạo từ các sản phẩm chưng cất trực tiếp, sản phẩm alkyl hóa và các sản phẩm tổng hợp. Bảng 1.4. Đặc trưng kỹ thuật của các loại Ete dầu mỏ (ΓOCT.11992) Các chỉ tiêu kỹ thuật Loại 40-70 Loại 70-100 1. Khối lượng riêng ở 200C, g/cm2 max 0,650 0,695 2. Nhiệt độ cất -10%, 0C min - 95% min 36 70 70 100 3. Các hydrocacbon chưa bão hòa, thơm, S, H2O, tạp cơ học Không có Không có 1.2.1.2. Dung môi dầu mỏ Dung môi dầu mỏ là hỗn hợp chủ yếu của các hydrocacbon thơm có thành phần cất từ 1100C đến 2000C. Dung môi dầu mỏ được sản xuất chủ yếu từ các quá trình nhiệt phân các phần cất của dầu mỏ (như dầu hỏa-gazoin). [1,4,6,9]. Dung môi dầu mỏ được dùng cho công nghiệp tráng men, sơn dầu và nhuộm. Bảng 1.5. Dung môi dầu mỏ dùng cho công nghiệp sơn Các chỉ tiêu Mức chỉ tiêu yêu cầu 1.Khối lượng riêng ở 20oC, g/cm2 min 0,848 2.Thành phần cất: - Nhiệt độ sôi đầu, oC min - 90% TT được cất ở nhiệt độ, oC min 120 160 3. Độ hóa hơi theo xylen max 2 4. Hàm lượng lưu huỳnh,% khối lượng max 0,10 5. Hàm lượng các chất bị sulfonic hóa, %KL min 85 6. Nhiệt độ chớp cháy cốc hở, oC min 17 7. Axit và kiềm tan trong nước Không có 1.2.1.3. Xăng dung môi. Xăng dung môi là hỗn hợp của các paraffin, các xycloparafin và các hydrocacbon có giới hạn sôi từ 150 ÷ 2200C. Xăng dung môi là chất lỏng trong suốt, ổn định hóa học, không ăn mòn và có mùi êm dịu. Xăng dung môi được ứng dụng rộng rãi để chiết dầu và mỡ thực vật, sản xuất keo trong công nghiệp cao su, chế tạo sơn và vecni. Ngoài ra, chúng còn được sử dụng cho các mục đích kỹ thuật khác nhau như: rửa các chi tiết máy, giặt quần áo, tổng hợp da nhân tạo…[1,3,4,6]. * Xăng dung môi dùng cho công nghiệp cao su Xăng dung môi dùng cho công nghiệp cao su là phân đoạn có nhiệt độ sôi thấp, chưng cất trực tiếp từ dầu mỏ hoặc từ quy trình reforming xúc tác đã khử thơm. Xăng dung môi có giới hạn trong khoảng sôi hẹp (800C ÷1200C), nhằm đảm bảo cho chúng có khả năng bay hơi nhanh. Đồ án tốt nghiệp GVHD: GS.TS. Đinh Thị Ngọ - 15 * Xăng dung môi dùng cho công nghiệp sơn Xăng dung môi dùng trong công nghiệp sơn được sản xuất từ phân đoạn xăng chưng cất trực tiếp từ dầu mỏ và được chưng cất lại trong khoảng sôi hẹp1650C ÷ 200 0C. Hàm lượng hydrocacbon thơm đạt tới 16%. Xăng dung môi còn được gọi là xăng trắng hay xăng thơm, thuộc họ dung môi hydrocacbon. Về bản chất, xăng dung môi là một sản phẩm dầu mỏ được lấy từ cuối phân đoạn xăng và kerosen. Xăng dung môi được sử dụng chủ yếu trong công nghiệp sơn dầu và một số ngành công nghiệp khác như làm chất pha sơn, làm khô sơn, cho in mầu trên vải. Vì vậy, nó còn có tên là xăng pha sơn. Ngoài ra, xăng dung môi còn được dùng để khử dầu mỡ trên bề mặt kim loại, pha chế chất đánh bóng, lau khô [3,6]. Loại xăng này phải hòa tan tất cả các thành phần không bay hơi của sơn, khi bay hơi không có mùi, có vận tốc bay hơi xác định được, không bay hơi nhanh quá và cũng không bay hơi chậm quá làm ảnh hưởng tới chất lượng bề mặt của sơn. Bảng 1.6. Đặc trưng các loại xăng dung môi kỹ thuật theo tiêu chuẩn Nga. Các chỉ tiêu chất lƣợng sản phẩm Xăng dung môi sử dụng cho các mục đích Kỹ thuật ΓOCT-8505-57 Công nghiệp sơn ΓOCT-3134-78 Công nghiệp cao su ΓOCT-443-76 ЬP-1 ЬP-2 1.Tỷ trọng , max 2.Thành phần cất, oC, max - Điểm sôi đầu - 10%TT - 50% TT - 90% TT - 97,5% TT % thể tích cất được, min -Trước 110 oC -Trước 120 oC -Trước 200 oC - 45 88 105 145 170 - - - 0,795 <165 - - - - - - 98 0,730 >80 - - - - 93 98 - 0,73/0,7 >80 - - - - 93/98 98 - 3. Hàm lượng S, % KL max 0,025 0,025 0,020 0,020 4.Chỉ số iot, g/100 g, max 2,0 - - - 5. Độ axit mgKOH/100 ml, max 0,6 - - - 6. Hàm lượng nhựa,mg/100g, max 2,0 - - - 7. Chớp cháy cốc kín oC, max - 33 - - 8. Test trên các vết dầu - - chịu được chịu được Đồ án tốt nghiệp GVHD: GS.TS. Đinh Thị Ngọ - 16 * Xăng dung môi dùng cho mục đích kỹ thuật Xăng dung môi dùng cho mục đích kỹ thuật có thành phần phân đoạn rộng hơn ứng với khoảng sôi 45 ÷ 1700C. Loại xăng này có nhiệt độ sôi đầu nhỏ nhất trong các loại xăng dung môi (không thấp hơn 450C), là loại chất lỏng dễ bay hơi, độc hại và dễ cháy nổ. * Xăng chiết Xăng chiết thu được thông qua quá trình reforming bằng chất xúc tác, đã được tách chất thơm và có thành phần cất hẹp [3,6]. Xăng chiết được dùng chủ yếu trong các nhà máy sản xuất dầu dùng phương pháp chiết để thu được dầu thực vật, dùng để tách mỡ khỏi da. Ngoài ra, xăng chiết cũng được dùng làm dung môi trong công nghiệp cao su và sơn dầu (loại làm khô nhanh). 1.2.2. Thay thế các dung môi hữu cơ có nguồn gốc dầu mỏ. Nhu cầu sử dụng dung môi rất cao, nên mặc dù độc hại, người ta vẫn tiếp tục sử dụng. Để giảm thiểu các nguy cơ, đã có nhiều biện pháp được áp dụng như: tái sử dụng, tuần hoàn, quản lí an toàn, thu hồi… nhưng việc tìm ra những dung môi khác thay thế những dung môi độc hại này là nhu cầu cấp thiết. Những dung môi thay thế phải thỏa mãn các yêu cầu sau: Thân thiện với môi trường và an toàn với sức khỏe con người. Hiệu năng sử dụng cao. Thỏa mãn yêu cầu về kinh tế, giá những dung môi này phải nằm trong giới hạn có thể chi trả được. Sản xuất được với số lượng lớn, có mặt rộng rãi trên thị trường. Những dung môi có nguồn gốc sinh học đang cạnh tranh với dung môi hóa thạch. Các sản phẩm có triển vọng nhất là những dung môi sản xuất từ dầu mỡ động thực vật. 1.2.3 Dung môi sinh học. 1.2.3.1. Khái niệm. Dung môi sinh học là những dung môi có nguồn gốc từ nguyên liệu sinh học. Từ ngô, gạo, dầu thực vật người ta đã tiến hành điều chế được những dung môi có tính hòa tan tốt, có nhiều triển vọng thay thế cho dung môi hoá thạch truyền thống. Từ dầu vỏ chanh điều chế được D-limone, từ ngô điều chế etyl lactat, từ dầu thực vật và mỡ động vật điều chế metyl este của axit béo [9,10]. Việc thay thế dung môi hóa thạch độc hại bằng những dung môi sinh học thân thiện với môi trường đem lại rất nhiều lợi ích, là nền móng cho sự phát triển ổn định và bền vững. Để được ứng dụng rộng rãi, dung môi sinh học phải thỏa mãn những tiêu chuẩn sau: Tính hiệu quả cao trong sử dụng. Khả năng chi trả được. Khả năng sản xuất với số lượng lớn. Đồ án tốt nghiệp GVHD: GS.TS. Đinh Thị Ngọ - 17 1.2.3.2. Ưu điểm của dung môi sinh học. Dung môi sinh học có nhiều ưu điểm nên ngày nay người ta đã đang nghiên cứu và sản xuất dung môi sinh học. Dung môi sinh học không độc hại tới sức khỏe con nguời. Đây là ưu điểm lớn nhất của dung môi sinh học. Khi sử dụng dung môi sinh học người công nhân không cần sử dụng các thiết bị bảo hộ đặc biệt, dung môi sinh học không gây kích ứng da và mắt, gây nhức đầu, choáng váng nên năng suất của người lao động được cải thiện, giảm thiểu các bệnh nghề nghiệp. Ưu điểm này làm cho dung môi sinh học được ứng dụng trong y tế, mỹ phẩm, dược phẩm. Dung môi sinh học có nguồn gốc từ thực vật nên hầu hết đều phân hủy dễ dàng. Ưu điểm này là nhân tố góp phần vào sự phát triển bền vững của xã hội vì dung môi sinh học không làm ảnh hưởng tới hệ sinh thái [9,13]. Có điểm chớp cháy và điểm sôi cao hơn dung môi từ dầu mỏ. Đặc điểm này làm cho dung môi sinh học an toàn hơn dung môi có nguồn gốc từ dầu mỏ. Nguy cơ cháy nổ do dung môi giảm đi. Hàm lượng chất làm thủng tầng ozone (ODCs) thấp, chất gây ô nhiễm thấp (HAPs), chất hữu cơ bay hơi (VOAs) thấp. Ưu điểm này có dung môi sinh học có ý nghĩa lớn trong việc bảo vệ môi trường Không có mùi khó chịu và không gây kích ứng da. Dung môi sinh học có thể được ứng dụng làm mỹ phẩm. 1.2.3.3. Nhược điểm của dung môi sinh học Ngoài những ưu điểm kể trên thì dung môi sinh học có những nhược điểm đáng kể làm cho nó chưa được sử dụng rộng rãi. Giá thành cao. Đây là nhược điểm lớn nhất của dung môi sinh học. Dung môi sinh học thướng đắt hơn dung môi dầu mỏ từ 2 - 4 lần nên vì lợi ích kinh tế nên người ta vẫn tiếp tục sử dụng dung môi hóa thạch. Để khắc phục vấn đề này cần phải tìm cách áp dụng các công nghệ mới để hạ giá thành sản phẩm. Hạn chế về nguồn nguyên liệu. Do khủng hoảng kinh tế và những biến đổi khí hậu nên vấn đề nguyên liệu cho dung môi sinh học ngày càng khó khăn. Diện tích trồng các cây nguyên liệu ngày càng bị thu hẹp do những lo ngại về an ninh lương thực. Do hiệu quả của dung môi sinh học chưa cao. So với dung môi dầu mỏ thì dung môi sinh học thường không đáp ứng được những chỉ tiêu kỹ thuật mong muốn và hiệu quả của dung môi sinh học thường thấp hơn so với dung môi dầu mỏ [13]. 1.2.3.4. Những ứng dụng và triển vọng của dung môi sinh học. Hiện nay, dung môi sinh học đã được ứng dụng trong rất nhiều ngành công nghiệp và trong cuộc sống. Những ứng dụng tiêu biểu của dung môi sinh học là: * Ứng dụng trong ngành sơn. Dung môi sinh học có khả năng phân hủy sinh học và có khả năng bay hơi tương đương thậm chí cao hơn dung môi có nguồn gốc dầu mỏ thường sử dụng. Do các ưu điểm này, dung môi sinh học được ứng dụng trong ngành sơn, nhựa alkyd. * Ứng dụng trong ngành in. Đồ án tốt nghiệp GVHD: GS.TS. Đinh Thị Ngọ - 18 Ở một số nước, như Mỹ đã ứng dụng metyl este làm mực để in bao bì đựng thực phẩm. Loại mực này có những ưu điểm sau: Thân thiện với môi trường, nhờ việc thay thế sản phẩm dầu mỏ bằng dung môi sinh học có thể phân hủy sinh học và có nguồn gốc thực vật. Ít độc hại vì loại bỏ được dư lượng hydrocacbon thơm chứa trong dầu khoáng. Dễ sử dụng hơn các loại mực thông thường. * Dung môi để sản xuất nhựa đường biến tính. Dung môi sinh học trên cơ sở metyl este dầu thực vật được ứng dụng trong công nghiệp chế biến nhựa đường từ khoảng năm 1997. Những ưu điểm của loại nhựa đường này là: Thân thiện với môi trường, không có các chất hữu cơ dễ bay hơi trong thành phần. Cải thiện được những điều kiện làm việc của người sử dụng (không khói, không mùi, không kích ứng da và mắt). Độ an toàn cao, điểm chớp cháy lớn hơn 200oC. Có độ kết dính tự nhiên giữa các hạt đá rất tốt. * Ứng dụng trong tẩy rửa các bề mặt công nghiệp. Trong số các dung môi được nghiên cứu, dung môi trên cơ sở etyl este mỡ thực vật có ứng dụng trong tẩy mực in, tẩy sơn trên nền hoặc rửa súng phun sơn, tẩy dầu mỡ của nhựa đường, thay thế cho các hợp chất chứa clo, axeton, các hydrocacbon mạch thẳng. Ưu điểm: Phân hủy sinh học 100%. Dễ dàng và không tốn kém khi thu hồi và tái sử dụng. Hòa tan nhựa, polyme và mực in tốt. Đặc tính thẩm thấu cao. 1.3 NGHIÊN CỨU CHẾ TẠO DUNG MÔI SINH HỌC TỪ NGUỒN NGUYÊN LIỆU MỠ ĐỘNG VẬT THẢI. Dung môi sinh học được chế tạo từ nhiều thành phần khác nhau bao gồm: alkyl este, alkyl lactate và phụ gia. Đây là những thành phần tốt để chế tạo dung môi sinh học vì chúng đáp ứng được các chỉ tiêu kỹ thuật của dung môi sinh học, nhưng trong đó alkyl este là các tiền chất chính để pha chế dung môi. Vì vậy trong phạm vi đồ án này, em nghiên cứu chế tạo etyl este từ nguồn nguyên liệu mỡ động vật thải và etanol, từ đó sử dụng để pha chế dung môi sử dụng cho các mục đích được yêu cầu [10,15]. 1.3.1 Nguyên liệu sản xuất. Nguyên liệu sản xuất etyl este là các loại mỡ động vật với thành phần chính là các este của glyxerin với các axit béo bậc cao, có tên là triglyxerit. Đồ án tốt nghiệp GVHD: GS.TS. Đinh Thị Ngọ - 19 1.3.1.1 Thành phần hóa học của mỡ động vật - Lipit: Đây là cấu tử quan trọng trong mỡ động vật. Lipit là chất hòa tan tốt trong các dung môi hữu cơ không phân cực như xăng, tetraclorua cacbon và những chất khác, nhưng không tan trong nước. Trong các mô mỡ động vật, lipit thường liên kết với các chất khác như protein, saccarit và dẫn xuất của chúng tạo thành các kiểu hợp chất khác nhau và bền vững [4,5]. - Triglyxerit: Triglyxerit là thành phần chiếm chủ yếu (95% đến 98%) của lipit mỡ động vật. Về cấu tạo hóa học, chúng là các este của rượu ba chức glyxerit với axit béo. Trong thành phần hóa học, các axit béo ở dạng đơn chức mạch thẳng, có số nguyên tử cacbon chẵn (phổ biến có 16,18 nguyên tử cacbon). Trong mỡ động vật, bao gồm cả các axit béo no và không no, trong đó, hàm lượng các axit béo no cao hơn nhiều so với hàm lượng axit béo no trong dầu thực vật. Những axit béo phổ biến trong mỡ động vật là axit oleic (C18), linoleic (C18:2), axit béo không no như axit panmitic (C16), axit stearic (C18). - Photpho lipit: Là lipit phức tạp, thường có photpho và nitơ. Hàm lượng dao động từ 0,25 đến 2% so với lượng mỡ. Về cấu tạo hóa học, photpho lipit là dẫn xuất của triglyxerit. - Sáp: Theo cấu tạo, sáp thuộc loại lipit đơn giản. Chúng là các este của axit béo mạch cacbon dài (có từ 20 - 26 nguyên tử cacbon) và rượu 1 hoặc 2 chức. Sáp có vai trò bảo vệ các mô mỡ khỏi tác động cơ học, tác động của độ ẩm (quá thấp hoặc quá cao) và những tác động có hại của các enzym. Sáp dễ bị thủy phân nhưng ở điều kiện mạnh hơn và chậm hơn so với các chất béo. Sự có mặt của sáp trong mỡ làm mỡ bị đục vì những hạt tinh thể không lắng thành cặn mà tạo thành những hạt lơ lửng. - Hợp chất chứa nitơ: Hợp chất tạo thành nitơ trong cơ thể động vật chiếm 20 ÷ 25% khối lượng toàn cơ thể. Trong mỡ động vật, ngoài các thành phần chính là các triglyxerit, thì tồn tại một hàm lượng nhỏ các protein. Ngoài ra, trong quá trình chế biến, tách mỡ khỏi động vật, cũng có một phần protein từ các bộ phận khác lẫn vào mỡ. Trên 90% các hợp chất có nitơ là protein. - Axit béo : Thành phần khác nhau của mỡ động vật đó là các axit béo. Các axit béo có trong mỡ động vật phần lớn ở dạng kết hợp trong glyxerit và một lượng nhỏ ở trạng thái tự do. Các glyxerit có thể thủy phân thành các axit béo theo phương trình phản ứng sau: CH2-O-CO-R1 CH2-OH R1-COOH | | HC-O-CO-R2 + 3H2O ↔ HC-OH + R2-COOH | | CH2-O-CO-R3 CH2-OH R3-COOH Đồ án tốt nghiệp GVHD: GS.TS. Đinh Thị Ngọ - 20 Thông thường, axit béo sinh ra từ dầu mỡ có thể chiếm 95% trọng lượng dầu mỡ ban đầu. Về cấu tạo, axit béo là những axit cacboxylic mạch thẳng có cấu tạo khoảng từ 6 đến 30 nguyên tử cacbon. Các axit béo này có thể no hoặc không no [2]. Theo bảng số liệu 1.7, có thể thấy rằng thành phần các axit béo có trong mỡ động vật rất đa dạng và phong phú, bao gồm các axit có số cacbon từ 12 đến 24. So với dầu thực vật thì hàm lượng các axit béo no có mặt trong mỡ động vật cao hơn, vì vậy mỡ động vật có nhiệt độ nóng chảy và độ nhớt cao hơn nhiều so với dầu thực vật. Đặc biệt trong mỡ bò, hàm lượng các axit béo no cao hơn so với các loại mỡ động vật khác nên nó có nhiệt độ nóng chảy rất cao (từ 50 đến 55oC). Trong khi đó, mỡ cá có hàm lượng axit béo không no cao hơn, tuy dễ bị oxi hóa dẫn đến ôi thiu, nhưng vì thế nó lại có nhiệt độ nóng chảy và độ nhớt thấp, dễ dàng sử dụng làm nguyên liệu tổng hợp alkyl este. Từ bảng thành phần các axit béo trong mỡ động vật, có thể rút ra một nhận xét: hầu hết các axxit béo đều có số cacbon là chẵn. Điều này có thể giải thích bằng quá trình tổng hợp sinh học axit béo trong tự nhiên. Ở động thực vật nhờ các protein vận động, hai loại enzym Acetyl-CoA có 2 nguyên tử cacbon và Manolyl-CoA có ba nguyên tử Cacbon được ngưng tụ với nhau tạo ra Butyryl- CoA có 4 nguyên tử cacbon và giải phóng ra một phân tử CO2. Sau đó lại Butyryl- CoA tiếp tục ngưng tụ với enzym Manolyl-CoA để tạo ra các axit béo khác có 6 nguyên tử cacbon và tiếp tục giải phóng ra 1 phân tử CO2. Cứ như thế các axit béo lần lượt được tạo ra với chỉ các số cacbon chẵn [35]. Đồ án tốt nghiệp GVHD: GS.TS. Đinh Thị Ngọ - 21 Bảng 1.7. Thành phần axit béo của một số loại mỡ động vật [31]. Thành phần các axit béo(% trọng lƣợng) Loại mỡ Mỡ bò Mỡ lợn Mỡ gia cầm Cá trích Cá mòi Cá mòi dầu Cá basa/tra C12:0 - - - 0.1 0.1 0.15 - C14:0 2.8-4.0 1.3-1.8 0.2-2 6.1 6.7 7.3 1-4 C14:1 0.5-1.0 - ≤0.2 - - - - C15:0 0.4-0.5 0-0.2 ≤ 0.2 0.4 0.7 0.6 - C16:0 23-27 23-26 19-27(22) 10.8 17.8 19 22-30 C16:1 2.3-4.2 1.4-3.7 5-10(6) 7.3 6.0 9.0 1-3 C16:2 - - - 0.6 1.1 1.8 - C16:3 - - - 6.7 0.6 1.6 - C16:4 - - - 1.3 1.7 2.5 - C17:0 1.0-1.4 0.3-0.5 ≤0.3 0.3 0.8 0.9 - C17:1 - 0.2-0.4 ≤0.3 0.3 0.3 - - C18:0 15.5-23 12.8-17.7 5-11(6) 1.4 3.6 4.2 6-7 C18:1 36.5-43 39-45 37-53(42) 10.3 13.0 13.2 45-50 C18:2 1.4-3.9 8.5-12 9-25(18) 1.0 1.5 1.7 11-16 C18:3 0.3-0.8 0.6-1.2 ≤2(1) 2.1 1.3 1.6 - C18:4 - - - 0.1 0.1 0.2 - C19:1 - - - 0.1 - - - C20:0 0.1-0.2 0-0.3 - 0.1 0.4 0.4 0.3-0.5 C20:1 0.1-0.6 0.5-1.3 - - - - - C20:2 - - - 0.15 0.4 0.7 - C20:3 - - - 0.4 0.9 1.0 - C20:4 - - - 0.8 1.1 1.5 - C20:5 - - - 7.4 11 11 - C21:0 - - - 0.1 0.1 0.0 - C21:5 - - - 0.2 0.5 0.6 - C22:0 - - - 0.15 0.2 0.2 - C22:1 - - - 21.1 3.8 0.6 0.2-0.5 C22:2 - - - 0.2 0.1 0.2 - C22:3 - - - - 0.2 0.1 - C22:4 - - - 0.3 0.7 0.5 - C22:5 - - - 0.8 1.3 0.9 - C22:6 - - - 6.7 13.0 9.1 - C23:0 - - - 0.1 0.1 0.1 - C24:0 - - - 0.2 0.1 0.2 - C24:1 - - - 0.8 0.6 0.3 - * Sự ảnh hưởng của thành phần cấu tạo các axit béo đến chất lượng alkyl este. Chất lượng các alkyl este phụ thuộc khá nhiều vào thành phần, cấu tạo và nguồn gốc của các axit béo. Với các dầu mỡ chủ yếu gồm các axit béo có mạch cacbon lớn như C18, C20 thì khi tổng hợp alkyl este, sản phẩm có tỷ trọng, độ nhớt lớn. Với các axit béo có hàm lượng không no cao thì các alkyl este sản phẩm dễ dàng bị oxi hóa, làm biến chất sản phẩm. Nhưng nếu hàm lượng axit béo no cao, thì sản phẩm lại có độ nhớt cao, ứng dụng làm biodiesel và dung môi sinh học không đủ tiêu chuẩn chất Đồ án tốt nghiệp GVHD: GS.TS. Đinh Thị Ngọ - 22 lượng. Hơn nữa, so sánh alkyl este từ mỡ động vật và dầu thực vật thì alkyl este mỡ động vật không có các chất chống oxi hóa tự nhiên như dầu thực vật nên sản phẩm dễ bị oxi hóa và biến chất hơn. Do đó, với alkyl este từ mỡ động vật, cần pha chế thêm các phụ gia chống oxi hóa để đảm bảo chỉ tiêu chất lượng [19,20]. 1.3.1.2. Tính chất vật lý của mỡ động vật - Nhiệt độ nóng chảy và nhiệt độ đông đặc: Vì các mỡ khác nhau có thành phần hóa học khác nhau. Do vậy, các loại mỡ khác nhau có nhiệt độ nóng chảy và nhiệt độ đông đặc khác nhau. Các giá trị này không ổn định thường nằm trong một khoảng nào đó. Do trong thành phần của mỡ động vật chủ yếu là các triglyxerit của các axit béo có gốc hydrocacbon no, nên nhiệt độ nóng chảy và nhiệt độ đông đặc của mỡ động vật thường rất cao. Chúng thường đóng rắn ngay ở nhiệt độ thường. Nhiệt độ này dao động trong khoảng từ 25÷55oC. - Tính tan của mỡ động vật: Vì mỡ động vật không phân cực do vậy chúng tan rất tốt trong dung môi không phân cực, tan rất ít trong rượu và không tan trong nước. Độ tan của mỡ phụ thuộc vào nhiệt độ. - Màu của mỡ động vật: Thành phần các hợp chất trong dầu quyết định màu của mỡ. Mỡ tinh khiết có màu vàng nhạt hoặc màu trắng ngà do carotenoit và các dẫn xuất của nó. - Khối lượng riêng: Khối lượng riêng của mỡ động vật thường nhẹ hơn nước, d20= 0,907 ÷ 0,971, mỡ càng no thì khối lượng riêng càng cao. - Chiết quang: Chỉ số chiết quang tăng lên khi tăng số cacbon trong phân tử. Khi tăng nối đôi trong phân tử, chỉ số chiết quang bị giảm xuống [13]. 1.3.1.3. Tính chất hóa học của mỡ động vật. Thành phần hóa học của mỡ động vật chủ yếu là este của axit béo với glyxerin. Do vậy, chúng có đầy đủ tính chất của một este. - Phản ứng xà phòng hóa: Trong những điều kiện nhất định (nhiệt độ, áp suất, xúc tác thích hợp) mỡ có thể bị thủy phân. C3H5(OCOR)3 + 3 H2O ↔ 3 RCOOH + C3H5(OH)3 Phản ứng qua các giai đoạn trung gian tạo thành các diglyxerit và monoglyxerit. Trong quá trình thủy phân, axit béo sẽ phản ứng với kiềm tạo thành xà phòng: RCOOH + NaOH ↔ RCOONa + H2O Đây là phản ứng cơ bản trong quá trình sản xuất xà phòng và glyxerin từ mỡ động vật. - Phản ứng cộng hợp: Trong điều kiện thích hợp, các axit béo không no sẽ cộng hợp với các chất khác. - Phản ứng hydro hóa: Là phản ứng được tiến hành ở điều kiện nhiệt độ, áp suất thấp và sự có mặt của xúc tác Ni. Trong những điều kiện thích hợp, mỡ động vật có chứa các axit béo không no có thể cộng hợp với các halogen. - Phản ứng trao đổi este: Các glyxerin trong điều kiện có mặt của xúc tác vô cơ (H2SO4, HCl hoặc NaOH, KOH) có thể tiến hành este chéo hóa với các rượu bậc một (như metylic, etylic)…tạo thành các alkyl este của axit béo và glyxerin: Đồ án tốt nghiệp GVHD: GS.TS. Đinh Thị Ngọ - 23 C3H5(OCOR)3 + 3C2H5OH →3 RCOOC2H5 + C3H5(OH)3 Phản ứng này có ý nghĩa thực tế rất quan trọng vì người ta có thể sử dụng các alkyl este béo làm nhiên liệu do giảm một cách đáng kể lượng khí thải độc hại ra môi trường. Đồng thời, cũng thu được một lượng glyxerin sử dụng trong các ngành công nghiệp mỹ phẩm, hàng tiêu dùng, sản xuất nito glyxerin làm thuốc nổ. - Phản ứng oxi hóa: Mỡ động vật, nhất là trong mỡ cá có chứa một số loại axit béo không no dễ bị oxi hóa, thường xảy ra ở nối đôi trong mạch cacbon. Tùy thuộc vào bản chất của chất oxi hóa và điều kiện phản ứng mà tạo ra các chất oxi hóa không hoàn toàn như peroxyt, xeton, axit,… hoặc các sản phẩm đứt mạch có phân tử lượng bé. Mỡ động vật tiếp xúc với không khí có thể xảy ra quá trình oxi hóa làm biến chất mỡ như ôi thiu... [2]. - Phản ứng trùng hợp: mỡ có nhiều axit không no dễ xảy ra phản ứng trùng hợ

Các file đính kèm theo tài liệu này:

  • pdfNghiên cứu tổng hợp dung môi sinh học từ nguyên liệu mỡ cá trên cơ sở xúc tác MgSiO3.pdf