Nguồn gốc, bản chất lợi nhuận là gì và vai trò của lợi nhuận trong nền kinh tế thị trường hiện nay

LỜI NÓI ĐẦU Năm 1986,Việt Nam chuyển cơ chế kinh tế từ kinh tế tập trung bao cấp sang nền kinh tế thị trường. Cùng với sự chuyển đổi sang cơ chế thị trường một loại những phạm trù mới xuất hiện khác hẳn với nền kinh tế tập trung bao cấp trước đây đặc biệt là vấn đề lợi nhuận. Chúng ta đã một thời coi lợi nhuận là một cái gì đó xấu xa, là một phạm trù hoàn toàn xa lạ với nền kinh tế xã hội chủ nghĩa. Hiện nay nước ta đang vận hành nền kinh tế theo cơ chế thị trường có sự điều tiết vĩ mô của Nhà nước thì lợi nhuận là vấn đề trung tâm. Nhà nước, doanh nghiệp, cá nhân khi bắt tay vào sản xuất kinh doanh đều muốn thu lợi nhuận. Lợi nhuận là mục đích của mọi ngành nghề, mọi nhà kinh doanh. Lợi nhuận là phần thưởng cho sự lao động, sáng tạo, năng động của con người trong qúa trình sản xuất kinh doanh. Lợi nhuận có vai trò nhất định trong nền kinh tế hiện nay. Vậy nguồn gốc, bản chất lợi nhuận là gì và vai trò của lợi nhuận trong nền kinh tế thị trường hiện nay như thế nào là vấn đề mà đề án này đề cập tới. I. NGUỒN GỐC BẢN CHẤT CỦA LỢI NHUẬN 1. Các quan điểm trước Mác về lợi nhuận. Lợi nhuận xuất hiện từ rất lâu cùng với sự phát triển của kinh tế hàng hoá. Trước Mác có rất nhiều quan điểm của các trường phái khác nhau về vấn đề lợi nhuận. a. Quan điểm của nghĩa trọng thương về lợi nhuận. Chủ nghĩa trọng thương là tư tưởng kinh tế của giai cấp tư sản trong giai đoạn phương thức sản xuất phong kiến tan rã và chủ nghĩa tư bản ra đời. Nguyên lý cơ bản trong học thuyết của những người trọng thương; lợi nhuận được tạo ra trong lĩnh vực lưu thông, nó là kết quả của trao đổi không ngang giá, do lừa gạt mà có. Những người trọng thương cho rằng". Trong hoạt động thương nghiệp phải có một bên được một bên mất, dân tộc nàylàm giàu thì dân tộc khác phải chịu thiệt thòi. Trong hoạt động thương nghiệp, nội thương có tác dụng phân phối lại của cải từ túi người này sang túi người khác, chỉ có ngoại thương mới đem lại của cải cho quốc gia. Những người theo chủ nghĩa trọng thương quan niệm rằng tiền tệ là tiêu chuẩn căn bản của cải dân tộc; xuất khẩu tiền tệ ra nước ngoài thì làm giảm của cải , nhập khẩu tiền tệ thì làm tăng của cải. Xuất phát tư quan điểm ấy, chủ nghĩa trọng thương trong thời kỳ đầu - với thuyết bảng cân đối tiền tệ - chủ trương cấm xuất khẩu tiền ra nước ngoài. Họ cho rằng điều kiện cần thiết để tăng của cải trong nước là bảng cân đối nhập siêu (tiền nhập vượt mức xuất). Thời kỳ cuối trường phái trong thương - với thuyết bảng cân đối thương mại - không phản đối việc xuất khẩu tiền tệ và cần thiết để tăng thêm của cải trong nước. Để tăng thêm của cải, một nước không nên nhập khẩu hàng hoá nhiều hơn xuất khẩu. Tuy nhiên, từ giữa thế kỷ XVII trở đi, chủ nghĩa trọng thương dần dần tan rã, theo đà phát triển của chủ nghĩa tư bản, cách thức chủ yếu để tăng thêm của cải không đơn thuần là tích luỹ tiền tệ nữa mà là tái sản xuất mở rộng tư bản chủ nghĩa. Trung tâm, chú ý của các nhà kinh tế học ngày càng chuyển từ lĩnh vực lưu thông sang lĩnh vực sản xuất. b. Quan điểm của trường phái cổ điển Anh về lợi nhuận. Cùng với sự vận động và phát triển của sản xuất tư bản tư bản chủ nghĩa, học thuyết kinh tế của những người trọng thương trở thành phiến diện lỗi thời đòi hỏi phải có lý luận mới và trên cơ sở đó kinh tế chính trị học cổ điển Anh ra đời. Trường phái cổ điển cho rằng lợi nhuận được sinh ra từ lĩnh vực sản xuất vật chất bằng cách bóc lột lao động sản xuất những người làm thuê. Giai cấp tư sản lúc này đã nhận thức được "Muốn giàu phải bóc lột lao động, lao động làm thuê của những người nghèo là nguồn gốc làm giàu vô tận cho những người giàu". William Petty, Ađam Smith David Ricardo, những tác giả tiêu biểu của trường phái cổ điển Anh, đều nêu lên quan điểm của mình về lợi nhuận. Wiliam Petty (1623 - 1678): phái trọng thương bỏ qua vấn đề địa tô nhưng Petty đã tìm thấy nguồn gốc của địa tô ở trong lĩnh vực sản xuất. Ông định nghĩa địa tô là số chênh lệch giữa giá trị sản phẩm và chi phí sản xuất (bao gồm chi phí tiền lương, chi phí giông má). Thực ra ông không rút ra được lợi nhuận kinh doanh ruộng đất nhưng theo logic có thể rút ra được kết luận, công nhân chỉ nhận được tiền lương tối thiểu số còn lại là lợi nhuận của địa chủ. Petty coi lợi tức là tô của tiền và cho rằng nó lệ thuộc vào mức địa tô (trên đất mà người ta có thể dùng tiền vay để mua). Ông coi lợi tức là số tiền thưởng, trả cho sự nhịn ăn tiêu, coi lợi tức cũng như tiên thuê ruộng. Ađam Smith (1723 - 1790): Theo Ađam Smith, lợi nhuận là" khoản khấu trừ thứ hai" vào sản phẩm của người lao động, là một trong những nguồn gốc đầu tiên của thu nhập cũng như của mọi giá trị trao đổi. Ông cho rằng giá cả lao động nông nghiệp và lao động công nghiệp đều tạo ra lợi nhuận. Smith coi lợi nhuận trong nhiều trường hợp chỉ là món tiền thưởng cho việc mạo hiểm và cho lao động khi đầu tư tư bản. Lợi nhuận do toàn bộ tư bản đẻ ra. Lợi nhuận tăng hay giảm tuỳ thuộc vào sự giàu có tăng hay giảm của xã hội. Ông thừa nhận sự đối lập giữa tiền công và lợi nhuận. Smith đã nhìn thấy" khuynh hướng thường xuyên đi đến chỗ ngang nhau" của tỷ xuất lợi nhuận trên cơ sở cạnh tranh giữa các ngành và khuynh hướng tỷ xuất lợi nhuận giảm sút. Theo Ông tư bản đầu tư càng nhiều thì tỷ xuất lợi nhuận càng thấp. David Ricardo (1772 - 1823): Ricardo cho rằng lợi nhuận là phần giá trị thừa ra ngoài tiền công. Ông coi lợi nhuận là lao động không được trả công của công nhân. Ricardo đã có những nhận xét tiến gần đến lợi nhuận bình quân, ông cho rằng những tư bản có đại lượng bằng nhau thì đem lại lợi nhuận như nhau. Giữa tiền lương và lợi nhuận có sự đối kháng; năng xuất lao động tăng lên thì tiền lương giảm và lợi nhuận tăng. Mặc dù ông chưa biết đến phạm trù giá trị thặng dư nhưng trước sau vẫn nhất quán quan điểm cho rằng giá trị do công nhân tạo ra lớn hơn số tiền mà họ nhận được. 2. Lý luận về lợi nhuận của Mác. Mác đã kế thừa những hạt nhân hợp lý của kinh tế chính trị học tư sản cổ điển, phát triển nó một cách xuất sắc và thực hiện một cuộc cách mạng trong lĩnh vực kinh tế chính trị học. a. Chi phí sản xuất tư bản chủ nghĩa. Để tạo ra giá trị hàng hoá cần phải chi một số lao động nhất định là lao động quá khứ và lao động hiện tại. Lao động quá khứ (lao động vật hoá) tức là giá trị của tư liệu sản xuất (c). Giá trị của tư liệu sản xuất nhờ lao động cụ thể của công nhân được bảo tồn và di chuyển vào gía trị của sản phẩm mới. Lao động hiện tại (lao động sống) tức là lao động tạo ra giá trị mới (v+m). Giá trị mới này là do lao động trừu tượng của công nhân tạo ra trong quá trình lao động. Phần giá trị mới lớn hơn giá trị sức lao động, nó bằng giá trị sức lao động cộng thêm với giá trị thặng dư. Như vậy đứng trên quan điểm xã hội mà xét thì chi phí thực tế để sản xuất ra hàng hoá (c+v+m). Trên thực tế, nhà tư bản ứng tư bản để sản xuất hàng hoá tức là họ ứng ra một số tư bản để mua tư liệu sản xuất (c) và mua sức lao động (v). Do đó nhà tư bản chỉ xem hao phí hết bao nhiêu tư bản chứ không tính xem hao phí hết bao nhiêu lao động xã hội. Mác gọi chi phí đó là chi phí sản xuất tư bản chủ nghĩa và ký hiệu bằng k (k=c+v). Vậy chi phí sản xuất tư bản chủ nghĩa là chi phí về tư bản mà nhà tư bản bỏ ra để sản xuất hàng hoá. Khi xuất hiện chi phí sản xuất tư bản chủ nghĩa thì công thức giá trị hàng hoá (gt=c+v+m) chuyển thành (gt=k+m). b. Quá trình tạo ra giá trị thặng dư. Giá trị thặng dư là giá trị mới đã ra ngoài giá trị sức lao động do công nhân tạo ra và bị nhà tư bản chiếm không. Để hiểu rõ về quá trình ra gía trị thặng dư ta xét bài toán sau. Giả định để sản xuất ra 10 kg sợi cầu 10kg bông, giá 10kg bông là 10 đôla. để biến số bông đó thành sợi, một công nhân phải lao động trong 6giờ và hao mòn máy móc là 2 đôla, giá trị sức lao động trong một ngày lao động của công nhân là 3 đôla; trong một giờ lao động người công nhân tạo ra một giá là 0,5 đôla; Cuối cùng ta giả định rằng trong quá trình sản xuất sợi đã hao phí theo thời gian lao động xã hội cần thiết. Với giả định như vậy, nếu quá trình lao động chỉ kéo dài đến cái điểm mà ở đó bù đắp được gía trị sứclao động (6giờ) thì chưa sản xuất ra giá trị thặng dư. Trên thực tế quá trình lao động không dừng lại ở đó. Nhà tư bản đã trả tiền mua sức lao động trong một ngày. Vậy việc sử dụng các sức lao động trong ngày thuộc về nhà tư bản. Chẳng hạn nhà tư bản bắt công nhân lao động trong 12 giờ trong một ngày thì Chi phí sản xuất Giá trị của sản phẩm mới Tiền mua bông:20 đôla Giá trị của bông được chuyển vào sợi:20đôla Hao mòn máy móc:4 đôla Giá trị của máy móc được chuyển vào sợi: 4đôla Tiền mua sức lao động trong một ngày :3 đôla Giá trị do lao động của công tạo ra trong 12 giờ lao động alf :6 đôla Cộng :27 đôla Cộng 30 đô la Như vậy toàn bộ chi phí của nhà tư bản để mua sức lao động và tư liệu sản xuất là 27 đôla . Trong mười 12 giờ lao động công nhân tạo ra một sản phẩm mới (20kg sợi) có giá trị bằng 30 đôla lơn hơn giá trị ứng trước là 3đôla. 27 đôla ứng trước chuyển thành 30 đôla mang lại giá trị thặng dư là 3 đôla. Khi bán sản phẩm thì nhà tư bản sẽ thu được lợi nhuận là : 30 - 27=3đôla Như vậy nguồn gốc của lợi nhuận là tư lao động thặng dư của công nhân và bản chất của lợi nhuận là giá trị thặng dư. c. Lợi nhuận: Giữa gía trị hàng hoá và chi phí sản xuất tư bản chủ nghĩa luôn có một khoảng chênh lệch, chi phí sản xuất tư bản chủ nghĩa luôn nhỏ hơn chi phí thực tế hay giá trị của hàng hoá, (c+v)<(c+V+m), cho nên sau khi bán hàng hoá nhà tư bản không những bù đắp đủ số tư bản đã ứng ra mà còn thu được số tiền lời ngang bằng với gía trị thặng dư. Số tiền này gọi là lợi nhuận. Nếu ký hiệu lợi nhuận là P thì công thức: gt = (c+v+m)=k+m) bây giờ sẽ chuyển thành gt= k+P (hay giá trị hàng hoá bằng chi phí sản xuất tư bản chủ nghĩa cộng với lợi nhuận) Giá trị thặng dư được so với toàn bộ tư bản ứng trước, được quan niệm là con đẻ của toàn bộ tư bản ứng trước sẽ mang hình thức chuyển hoá là lợi nhuận. d. Sự che dấu quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa của phạm trù lợi nhuận. gt = c+v+m=k+m=k+P. Thoạt nhìn công thức, ta thấy rằng lợi nhuận và giá trị thặng dư chỉ là một : lợi nhuận chẳng qua là một hình thái thần bí hóa của giá trị thặng dư, hình thái mà phương thức sản xuất tư bản nghĩa tất phải đẻ ra. Mặc dù m và p đều có chung một nguồn gốc là kết quả lao động không công của công nhân làm thuê nhưng bản chất của m và p hoàn toàn khác nhau, m phản ánh nguồn gốc sinh ra từ v còn p thì được xem như toàn bộ tư bản ứng trước đẻ ra, do đó p đã che dấu quan hệ bóc lột tư bản chủ nghĩa che dấu nguồn gốc thực sự của nó. Điều đó là do những nguyên nhân sau: Một là, sự hình thành chi phí sản xuất tư bản chủ nghĩa đã xoá nhoà sự khác nhau giữa c và v. Chúng ta biết rằng v tạo ra m nhưng khi chi phí sản xuất tư bản chủ nghĩa hình thành thì sự khác nhau giữa c và v biến mất nên việc p được sinh ra trong quá trình sản xuất nhờ bộ phận v bây giờ trở thành con đẻ của toàn bộ tư bản ứng trước. Lao động là nguồn gốc của giá trị thì biến mất và giờ đây hình như toàn bộ chi phí sản xuất tư bản chủ nghĩa sinh ra p. Hai là, do chi phí sản xuất tư bản chủ nghĩa luôn nhỏ hơn chi phí sản xuất thực tế cho nên nhà tư bản chỉ cần bán hàng hoá với giá cao hơn chi phí sản xuất tư bản chủ nghĩa là đã có lợi nhuận. Nếu nhà tư bản bán hàng với giá cao hơn giá trị thì m<p Nếu nhà tư bản bán hàng với giá thấp hơn giá trị thì m>p Nếu nhà tư bản bán hàng với giá bằng giá trị thì m = p Chính sự không nhất trí giữa m và p che dấu thực chất bóc lột của chủ nghĩa tư bản. Đồng thời nó tạo ra ảo giác rằng lợi nhuận là do llưu thông tạo ra do tài kinh doanh của nhà tư bản mà có. e. Tỷ xuất lợi nhuận và vai trò của tỷ xuất lợi nhuận trong đời sống. Trên thực tế các nhà tư bản không chỉ quan tâm tới lợi nhuận và còn quan tâm tới tỷ xuất lợi nhuận. Tỷ xuất lợi nhuận là tỷ số tính theo phần trăm giữa giá trị thặng dư và toàn bộ tư bản ứng trước. Nếu lý luận tỷ xuất lợi nhuận là p' ta có p'= x 100% Giữa p' và m có sự khác nhau: Về mặt lượng p' luôn nhỏ hơn m', vì p'= x 100% m'= x 100% Về mặt chất: m phản ánh trình độ bóc lột của nhà tư bản đối với công nhân làm thuê còn p' không thể phản ánh được điều đó mà nó chỉ nói lên mức lãi của việc đầu tư tư bản. Việc theo đuổi tỷ suất lợi nhuận cao là động lực thúc đẩy các nhà tư bản là mục tiêu cạnh tranh của các nhà tư bản. Tỷ suất lợi nhuận cao hay thấp còn phụ thuộc vào nhiều nhân tố khách quan: tỷ suất giá trị thặng dư; sự tiết kiệm tư bản biến chất; cấu tạo hữu cơ của tư bản; tốc độ chu chuyển của tư bản. Vai trò của tỷ suất lợi nhuận trong đời sống: Tỷ suất lợi nhuận tỷ lệ nghịch với sự nâng cao cấu tạo hữu cơ của tư bản, tức là trong trường hợp các điều kiện khác không đổi cấu tạo hữu cơ của tư bản càng thấp thì tỷ suất lợi nhuận càng cao nhưng trong một xí nghiệp cá biệt cấu tạo hữu cơ của tư bản tăng lên sẽ dẫn tới nâng cao năng suất lao động trong xí nghiệp ấy, dẫn tới giá trị cá biệt của hàng hoá do xí nghiệp sản xuất ra thấp hơn giá trị xã hội và làm cho xí nghiệp thu được lợi nhuận siêu ngạch. Do đó thúc đẩy sự tiến bộ kỹ thuật, tăng cường áp dụng khoa học kỹ thuật vào sản xuất đồng thời trình độ của người lao động cũng được nâng cao. Tỷ suất lợi nhuận cao hay thấp sẽ quyết định thu nhập của xí nghiệp nhiều hay ít. Trong trường hợp các điều khác không đổi, thời gian sản xuất và thời gian lưu thông càng rút ngắn thì lợi nhuận của xí nghiệp càng cao và ngược lại. Do đó trong khâu sản xuất các xí nghiệp tích cực tìm tòi, không ngừng sáng kiến và chủ động áp dụng những thành tựu khoa học mới, bồi dưỡng đào tạo nhân lực để rút ngắn thời gian sản xuất thực hiện hợp tác hoá sản xuất không riêng gì những người lao động trong xí nghiệp mà ngay cả lao động của toàn thể các thành viên trong xã hội cũng đều hợp tác hoá với nhau một cách có kế hoạch sử dụng hợp lý sức lao động, bố trí người một cách có kế hoạch và làm cho họ đều chuyên môn hoá tạo ra những hình thức mới tiên tiến trong việc tổ chức sản xuất và lao động. Đồng thời nó còn phát huy rộng rãi tính chủ động tích cực sáng tạo của người lao động. Không chỉ rút ngắn thời gian sản xuất mà xí nghiệp còn rút ngắn thời gian lưu thông nhằm tăng thu nhập của xí nghiệp. f. Tỷ suất lợi nhuận bình quân và sự hình thành tỷ suất lợi nhuận bình quân Tỷ suất lợi nhuận bình quân là tỷ suất tính theo % giá tổng giá trị thặng dư trong xã hội tư bản và tổng tư bản xã hội đầu tư vào tất cả các lĩnh vực các ngành của nền sản xuất tư bản chủ nghĩa. Nếu ký hiệu p' là tỷ suất lợi nhuận bình quân thì: p'= x 100% Trong các ngành có cấu tạo hữu cơ tư bản cao hơn (với số tư bản bằng nhau) thì giá trị thặng dư được tạo ra ít hơn so với các ngành có cấu tạo hữu cơ thấp. Việc hình thành tỷ suất lợi nhuận bình quân có nghĩa là phân phối lại giá trị thặng dư giữa các nhà tư bản trong các ngành sản xuất khác nhau theo nguyên tắc: tư bản bằng nhau thì lợi nhuận bằng nhau. Tỷ suất lợi nhuận bình quân hình thành dưới ảnh hưởng của sự cạnh tranh giữa các ngành thông qua việc tư bản di chuyển một cách tự phát từ ngành có tỷ suất lợi nhuận thấp sang ngành có tỷ suất lợi nhuận cao. Việc bình quân hoá tỷ suất lợi nhuận làm cho hàng hoá không bán theo giá trị mà bán theo giá cả sản xuất. Tỷ suất lợi nhuận bình quân trong quá trình cạnh tranh giữa các nhà tư bản nó thể hiện lợi ích chung của giai cấp nhà tư bản trong việc tăng cường bóc lột nhân dân lao động. Cùng với sự phát triển của nền sản xuất tư bản chủ nghĩa cấu tạo hữu cơ của tư bản tăng lên, do đó tỷ suất lợi nhuận bình quân có xu hướng giảm xuống. Bằng cách bóc lột công nhân nhà tư bản ra sức ngăn cản sự giảm xuống của tỷ suất lợi nhuận. Phạm trù tỷ suất lợi nhuận bình quân còn che dấu hơn nữa quan hệ bóc lột, che dấu hơn nữa nguồn gốc thực sự trong việc làm giàu của nhà tư bản. Mác là người đầu tiên phân tích một cách khoa học phạm trù tỷ suất lợi nhuận bình quân, ông đã vạch trần những luận điệu giả dối của các nhà kinh tế học tư sản cho rằng lợi nhuận không phải là kết quả của sự bóc lột và chỉ rõ rằng lợi nhuận là hình thức của giá trị thặng dư và vạch ra những mâu thuẫn giai cấp gắn liền với tham vọng theo đuổi lợi nhuận lớn nhất của nhà tư bản. Sự hoạt động của qui luật tỷ suất lợi nhuận bình quân là biểu hiện cụ thể của sự hoạt động của quy luật giá trị thặng dư trong thời kỳ tự do cạnh tranh của chủ nghĩa tư bản. Mác viết " . Những tỷ xuất lợi nhuận hình thành trong những ngành sản xuất khác nhau, lúc đầu rất khác nhau. Do ảnh hưởng của cạnh tranh những tỷ xuất lợi nhuận khác nhau đó san bằng thành tỷ xuất lợi nhuận chung, đó là con số trung bình của tất cả các tỷ xuất lợi nhuận khác nhau. Lợi nhuận của một tư bản có một lượng nhất định thu được căn cứ theo tỷ xuất lợi nhuận chung đó, không kể cấu tạo hữu cơ của nó như thế nào gọi là lợi nhuận bình quân". Giả sử có ba nhà tư bản ở ba ngành sản xuất khác nhau tư bản mỗi ngành đều bằng nhau và bằng 100, tỷ xuất giá trị thặng dư đều bằng100%. Tốc độ chu chuyển củ tư bản ở các ngành đều như nhau. Tư bản ứng trước đều chuyển hết giá trị vào sản phẩm. Nhưng do cấu tạo hữu cơ của tư bản ở từng ngành khác nhau nên tỷ xuất lợi nhuận khác nhau. Ngành sản xuất Chi phí sản xuất Giá trị thặng dư với m' = 100% p'(%) Cơ khí 80c+20v 20 20 Dệt 70c + 30v 30 30 Da 60c + 40v 40 40 Như vậy cùng một lượng tư bản đầu tư nhưng do cấu tạo hữu cơ khác nhau nên tỉ suất lợi nhuận khác nhau. Nhà tư bản không thể đứng yên ở những ngành có tỷ suất lợi nhuận thấp. Trong ví dụ trên các nhà tư bản ở ngành cơ khí sẽ di chuyển tư bản của mình sang ngành da làm cho sản phẩm của ngành da nhiều lên (cung lớn hơn cầu) do đó giá cả hàng hoá ở ngành da sẽ hạ xuống thấp hơn giá trị của nó, và tỉ suất lợi nhuận ở ngành này sẽ giảm xuống. Ngược lại sản phẩm ở ngành cơ khí sẽ giảm đi (cung thấp hơn cầu) nên giá cả sẽ cao hơn giá trị và do đó tỉ suất lợi nhuận ở ngành cơ khí sẽ tăng lên. Như vậy hiện tượng di chuyển tư bản từ ngành này sang ngành khác làm cho ngành có cung (hàng hoá) lớn hơn cầu (hàng hoá) thì giá cả giảm xuống còn ngành có cầu (hàng hoá) lớn hơn cung (hàng hoá) thì giá cả tăng lên. Sự di chuyển tự do tư bản từ ngành này sang ngành khác làm thay đổi tỷ suất lợi nhuận cá biệt của các ngành. Kết quả hình thành tỷ suất lợi nhuận bình quân. g. Sự chuyển hoá giá trị thành giá cả sản xuất [IMG]file:///C:/DOCUME%7E1/ADMINI%7E1/LOCALS%7E1/Temp/msohtml1/01/clip_image001.gif[/IMG]Giá cả sản xuất của hàng hoá bằng chi phí sản xuất của hàng hoá cộng với lợi nhuận bình quân (giá cả sản xuất = k + p) Giá cả thị trường lên xuống xung quanh giá cả sản xuất Việc biến giá trị thành giá cả sản xuất là kết quả sự phát triển lịch sử của nền sản xuất tư bản chủ nghĩa. Sự cạnh tranh giữa các nhà tư bản đầu tư vào các ngành kinh tế khác nhau có cấu tạo hữu cơ của tư bản không giống nhau việc chuyển tư bản từ ngành sản xuất này sang ngành sản xuất khác làm cho số tư bản bỏ ra bằng nhau thu được lợi nhuận ngang nhau tức là lợi nhuận bình quân. Ngoài ra trong một thời gian nhất định tổng giá cả sản xuất bằng tổng số giá trị của tất cả các hàng hoá. Giá cả sản xuất là hình thức biểu hiện cụ thể của quy luật giá trị và quy luật giá trị thặng dư. Quá trình hình thành tỷ suất lợi nhuận bình quân và giá cả sản xuất có thể tóm tắt như sau. Ngành sản xuất Tư bản bất biến (c) Tư bản khả biến (V) m với m' =100% Giá trị hàng hoá P (%) Giá cả hàng hoá chênh lệch giữa giá cả sản xuất và giá trị Cơ khí 80 20 20 120 30 130 +10 Dệt 70 30 30 130 30 130 0 Da 60 40 40 140 30 130 -10 Tổng số 210 90 90 390 0 h. Ý nghĩa cách mạng của lý luận lợi nhuận bình quân. Với một lượng tư bản nhất định bỏ vào đầu tư ở các ngành sản xuất khác nhau thu được lợi nhuận như căn cứ theo tỷ suất lợi nhuận bình quân không kể cấu tạo hữu cơ của nó như thế nào. Tỷ suất lợi nhuận bình quân hình thành trong quá trình cạnh tranh giữa các nhà tư bản nó thể hiện lợi ích chung của giai cấp nhà tư bản trong việc bóc lột nhân dân lao động. Sự hình thành tỷ suất lợi nhuận bình quân làm giá trị hàng hoá chuyển thành giá cả sản xuất. 3. Các hình thức của lợi nhuận a. Lợi nhuận công nghiệp Lợi nhuận công nghiệp là phần giá trị thặng dư do công nhân tạo ra trong lĩnh vực công nghiệp và bị nhà tư bản chiếm không. Thời gian lao động trong ngày của công nhân chia làm hai phần: một phần thời gian lao động trong ngày công nhân tạo ra một lượng giá trị ngang bằng với giá trị sức lao động. Phần còn lại của ngày là phần lao động thặng dư, lao động trong khoảng thời gian này là lao động thặng dư. Phần lao động thặng dư của công nhân thuộc về nhà tư bản. Khi hàng hoá được bán trên thị trường thì phần giá trị thặng dư này mang hình thức là lợi nhuận. Lợi nhuận cao luôn là mục đích của nhà tư bản cho nên nhà tư bản tìm ra hai phương pháp để làm tăng lợi nhuận đó là sản xuất giá trị thặng dư tuyệt đối và sản xuất giá trị thặng dư tương đối. b. Lợi nhuận thương nghiệp. Lợi nhuận thương nghiệp là một phần giá trị thặng dư được tạo ra trong lĩnh vực sản xuất mà nhà tư bản công nghiệp nhường cho nhà tư bản thương nghiệp. Lợi nhuận thương nghiệp có nguồn gốc từ trong lĩnh vực sản xuất, nó là số chênh lệch giữa giá bán và giá mua hàng hoá. Nhưng điều đó không có nghĩa là nhà tư bản thương nghiệp bán hàng hoá cao hơn giá trị của nó, mà là nhà tư bản thương nghiệp mua hàng hoá thấp hơn giá trị và khi bán thì anh ta bán đúng giá trị của nó. Nhà tư bản công nghiệp luôn tìm ra các phương pháp sản xuất để làm tăng lợi nhuận. Vậy tại sao nhà tư bản công nghiệp lại chịu nhường một phần lợi nhuận cho nhà tư bản thương nghiệp. Sở dĩ nhà tư bản công nghiệp bằng lòng nhường một phần lợi nhuận cho nhà tư bản thương nghiệp là do nhà tư bản thương nghiệp có vai trò đặc biệt quan trọng đối với nhà tư bản công nghiệp. Tư bản thương nghiệp chỉ hoạt động trong lĩnh vực lưu thông, đó là một khâu, một giai đoạn của quá trình sản xuất, không có giai đoạn này thì quá trình sản xuất không thể tiếp diễn được. Tư bản thương nghiệp chuyên trách nhiệm vụ lưu thông hàng hoá phục vụ cho nhiều nhà tư bản cùng một lúc do vậy lương tư bản và các chi phí bỏ vào lưu thông sẽ giảm đi rất nhiều do đó tư bản của từng nhà tư bản công nghiệp cũng như của toàn xã hội bỏ vào sản xuất sẽ tăng lên, qui mô sản xuất mở rộng và lợi nhuận cũng tăng lên. Mặt khác chủ nghĩa tư bản càng phát triển thì mâu thuẫn giữa sản xuất và tiêu dùng càng gay gắt do đó cần phải có các nhà tư bản biết tính toán, am hiểu được nhu cầu thị trường, biết kỹ thuật thương mại . chỉ có tư bản thương nghiệp đáp ứng được các yêu cầu đó. Đối với nhà tư bản công nghiệp, khi lĩnh vực lưu thông đã có tư bản thương nghiệp đảm nhiệm nên rảnh tay trong lưu thông chỉ tập trung vào đẩy mạnh sản xuất, do đó lợi nhuận cũng tăng lên. c. Lợi nhuận ngân hàng Ngân hàng tư bản chủ nghĩa là tổ chức kinh doanh tư bản tiền tệ làm môi giới giữa người đi vay và người cho vay. Trong nghiệp vụ nhận gửi ngân hàng trả lợi tức cho người gửi tiền vào, còn trong nghiệp vụ cho vay ngân hàng thu lợi tức cho người đi vay. Lợi tức nhận gửi bao giờ cũng nhỏ hơn lợi tức cho vay. Lợi nhuận ngân hàng là chênh lệch giữa lợi tức cho vay và lợi tức nhận gửi trừ đi các khoản chi phí cần thiết về nghiệp vụ ngân hàng cộng với các khoản thu nhập khác về kinh doanh tiền tệ. Lợi nhuận ngân hàng ngang bằng với lợi nhuận bình quân Tư bản ngân hàng là tư bản hoạt động cho nên lợi nhuận ngân hàng hoạt động theo qui luật tỷ suất lợi nhuận bình quân. d. Lợi tức cho vay. Có nhà tư bản cần tư bản để hoạt động bởi vì họ chưa có đủ vốn. Một số nhà tư bản có tiền nhưng chưa cần sử dụng vốn. Vì vậy nhà tư bản cần vốn để hoạt động sẽ đi vay còn nhà tư bản chưa sử dụng đến sẽ cho vay. Nhà tư bản đi vay (nhà tư bản hoạt động) vay tiền để sản xuất kinh doanh nên thu được lợi nhuận. Nhà tư bản cho vay đã nhượng quyền sử dụng tư bản của mình cho người khác trong một thời gian nhất định cho nên họ nhận được một số tiền lời do người đi vay trả cho họ. Số tiền lời gọi là lợi tức. Lợi tức là một phần lợi nhuận bình quân mà nhà tư bản đi vay phải trả cho nhà tư bản cho vay căn cứ vào món tiền nhà tư bản cho vay đã đưa cho nhà tư bản đi vay sử dụng. Nguồn gốc của lợi tức là một phần giá trị thặng dư do công nhân sáng tạo ra trong lĩnh vực sản xuất. e. Địa tô Quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa không chỉ hình thành và thống trị trong lĩnh vực công nghiệp mà còn phát triển trong lĩnh vực nhà tư bản kinh doanh trong nông nghiệp muốn kinh doanh thì phải thuê ruộng đất của địa chủ. Cũng như nhà tư bản kinh doanh trong công nghiệp nhà tư bản kinh doanh trong nông nghiệp phải thuê đất cho nên ngoài lợi nhuận bình quân ra họ phải thu thêm được một phần giá trị thặng dư dôi ra ngoài lợi nhuận bình quân gọi là lợi nhuận siêu ngạch. Lợi nhuận siêu ngạch này tương đối ổn định và lâu dài, họ phải trả nó cho chủ đất dưới hình thái địa tô. Địa tô tư bản chủ nghĩa là một phần giá trị thặng dư còn lại sau khi đã khấu trừ đi phần lợi nhuận bình quân của nhà tư bản kinh doanh ruộng đất. Nguồn gốc của địa tô tư bản chủ nghĩa là kết quả của việc bóc lột công nhân làm thuê cho nông nghiệp. II. VAI TRÒ CỦA LỢI NHUẬN TRONG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG. 1. Tiến hành phát triển của các hình thức tổ chức sản xuất a. Quá trình chuyển từ kinh tế tự nhiên lên kinh tế hàng hoá. Kinh tế tự nhiên và kinh tế hàng hoá là hai hình thức tổ chức kinh tế - xã hội đã tồn tại trong lịch sử. Hai hình thức này được hình thành trên cơ sở trình độ phát triển của lực lượng sản xuất xã hội trình độ phân công lao động xã hội trình độ phát triển và phạm vi của quan hệ trao đổi. Trong nền kinh tế tự nhiên người sản xuất đồng thời là người tiêu dùng. Tự sản xuất tự tiêu dùng là đặc điểm nổi bật của kinh tế tự nhiên. Mục đích của sản xuất là tạo ra những giá trị sử dụng nhằm thoả mãn nhu cầu tiêu dùng của chính bản thân người sản xuất vì thế có thể nói quá trình sản xuất tự nhiên chỉ gồm có hai khâu: sản xuất - tiêu dùng. Các quan hệ kinh tế trong nền kinh tế tự nhiên mang hình thái hiện vật. Trong nền kinh tế hàng hoá mục đích của sản xuất là trao đổi hay là để bán. Mục đích đó được xác định trước quá trình sản xuất và có tính khách quan. Sản xuất và toàn bộ quá trình tái sản xuất đều gắn liền với thị trường. So với kinh tế tự nhiên kinh tế hàng hoá có ưu điểm sau: Một là: Trong kinh tế hàng hoá do có sự phát triển của phân công lao động xã hội cho nên sản xuất được chuyên môn hoá ngày càng cao, thị trường ngày càng mở rộng. Điều đó tạo điều kiện phát huy lợi thế so sánh của mỗi vùng, mỗi đơn vị sản xuất, thúc đẩy việc cải tiến công cụ lao động nâng cao trình độ kỹ thuật mở rộng phạm vi sản xuất, thúc đẩy sản xuất phát triển. Hai là: Trong nền kinh tế hàng hoá mục đích của sản xuất không phải là để tiêu dùng cho chính bản thân người sản xuất mà là để thoả mãn nhu cầu ngày càng cao của thị trường. Chính nhu cầu ngày càng tăng của thị trường đã làm hình thành động lực mạnh mẽ cho sự phát triển của sản xuất hàng hoá. Nhu cầu tiêu dùng càng cao thì sản xuất phải mở rộng cả về chiều rộng và chiều sâu. Ba là: Trong kinh tế hàng hoá, cạnh tranh ngày càng gay gắt. Yêu cầu của cạnh tranh đòi hỏi những đơn vị sản xuất hàng hoá phải thường xuyên quan tâm tới năng suất lao động, nâng cao chất lượng sản phẩm . để thu lợi nhuận ngày càng cao hơn. Cạnh tranh chạy theo lợi nhuận siêu ngạch đã làm lực lượng sản xuất có những bước tiến bộ dài. Bốn là: Trong kinh tế hàng hoá, do sản xuất xã hội ngày càng phát triển, quan hệ hàng hoá tiền tệ ngày càng mở rộng cho nên sản phẩm hàng hoá ngày càng phong phú và đa dạng, giao lưu kinh tế và văn hoá giữa các vùng, các địa phương, các quốc gia ngày càng phát triển. Đời sống vật chất, tinh thần văn hoá của dân cư ngày càng được nâng cao. Những tiền đề của quá trình chuyển từ kinh tế tự nhiên lên kinh tế hàng hoá sự ra đời và phát triển cuả kinh tế hàng hoá là quá trình kinh tế khách quan. Nó bắt đầu khi kinh tế tự nhiên phát triển đến trình độ làm xuất hiện những tiền đề của kinh tế hàng hoá. Sự xuất hiện của kinh tế hàng hoá cũng chính là sự xuất hiện những tiền đề phủ định kinh tế tự nhiên và khẳng định kinh tế hàng hoá. Mỗi bước phát triển của kinh tế hàng hoá là một bước đẩy lùi kinh tế tự nhiên. Quá trình xuất hiện, vận động và phát triển của kinh tế hàng hóa diễn ra với sự tác động mạnh mẽ của những tiền đề sau: Phân công lao động xã hội: Phân công lao động xã hội tạo ra những ngành nghề sản xuất khác nhau. Do phân công lao động xã hội cho nên mỗi người chuyên làm một việc trong một ngành với một nghề nhất định và chuyển sản xuất ra một số sản phẩm nhất định. Nhưng nhu cầu tiêu dùng của họ lại cần nhiều loại sản phẩm khác nhau. Để thoả mãn nhu cầu của mình những người sản xuất phải trao đổi sản phẩm cho nhau. Phân công lao động xã hội làm nảy sinh những quan hệ kinh tế giữa những người sản xuất với nhau. Sự độc lập tương đối về kinh tế giữa những người sản xuất: do phân công lao động xã hội và sự độc lập giữa những người sản xuất về kinh tế, cho nên quan hệ của những người sản xuất là quan hệ mâu thuẫn: họ vừa liên hệ, và phụ thuộc vào nhau vừa độc lập với nhau. Giải quyết mối quan hệ mâu thuẫn này tất yếu đòi hỏi phải có quan hệ trao đổi dựa trên cơ sở giá trị nghĩa là dựa trên cơ sở trao đổi ngang giá. Phân công lao động xã hội phát triển thì quan hệ trao đổi cũng được mở rộng và ngày càng phức tạp. Phân công lao động xã hội phát triển dẫn tới sự ra đời của ngành thương nghiệp. Thương nghiệp phát triển làm cho sản xuất và lưu thông hàng hoá cùng với lưu thông tiền tệ phát triển. Quan hệ trao đổi được mở rộng và phát triển đòi hỏi hệ thống giao thông vận tải cũng phải mở rộng và phát triển. b. Quá trình chuyển từ kinh tế hàng hoá giản đơn sang kinh tế thị trường. Kinh tế hàng hoá và kinh tế thị trường chỉ khác nhau về trình độ phát triển. Kinh tế thị trường là hình thức phát triển cao của kinh tế hàng hoá. Kinh tế hàng hoá phát triển, điều đó có nghĩa là phạm trù hàng hoá tiền tệ và thị trường được phát triển và được mở rộng. Hàng hoá không chỉ bao gồm những sản phẩm đầu ra của sản xuất mà còn bao gồm cả các yếu tố đầu vào của sản xuất. Dung lượng thị trường và cơ cấu thị trường được mở rộng hoàn thiện. Mọi quan hệ kinh tế đều được tiền tệ hoá. Khi đó người ta gọi kinh tế hàng hoá là kinh tế thị trường. Những điều kiện hình thành kinh tế thị trường. Kinh tế thị trường được hình thành với những điều kiện sau: Một là, sự xuất hiện hàng hóa sức lao động và thị trường sức lao động. Trước hết cần khẳng định sự xuất hiện của hàng hoá sức lao động là một tiến bộ lịch sử. Người lao động được tự do, anh ta có quyền làm chủ khả năng lao động của mình và là chủ thể bình đẳng trong việc thương lượng với người khác. Sự xuất hiện hàng hoá sức lao động dẫn tới sự hình thành kinh tế thị trường là vì: Kinh tế thị trường là nền kinh tế phát triển. Nó có năng suất lao động cao, ngoài những sản phẩm cần thiết còn có những sản phẩm thặng dư. Chính sự xuất hiện hàng hóa sức lao động đã phản ánh điều đó, sự xuất hiện hàng hoá sức lao động phản ánh giai đoạn sản xuất đã phát triển trong đó năng suất lao động đã cao. Nhờ có sự xuất hiện của hàng hoá sức lao động và thị trường mà tiền tệ không chỉ đơn thuần là phương tiện lưu thông mà còn trở thành phương tiện làm tăng giá trị, nâng cao hiệu quả sản xuất, kinh doanh thúc đẩy tăng truởng và phát triển kinh tế. Với sự suất hiện của hàng hoá sức lao động dẫn tới sự hình thành các yếu tố sản xuất một cách hoàn chỉnh,kinh tế thị trường ra đời. Hai là, phải tích luỹ được một số tiền nhất định và số tiền đó phải trở thành vốn để tiến hành sản xuất kinh doanh nhằm mục đích có lợi nhuận. Ba là, kinh tế thị trường là kinh tế tiền tệ cho nên vai trò của tiền tệ vô cùng quan trọng. Để hình thành được nền kinh tế thị trường cần phải có hệ thống tài chính tín dụng ngân hàng tương đối phát triển. Bốn là, sự hình thành phát triển kinh tế thị trường đòi hỏi phải có hệ thống kết cấu hạ tầng tương đối phát triển, trên cơ sở đó mới đảm bảo lưu thông hàng hoá và lưu thông tiền tệ được thuận lợi dễ dàng. Năm là, tăng cường vai trò kinh tế của Nhà nước. Nhà nước tạo ra môi trường và hành lang cho thị trường phát triển lành mạnh. Với tất cả các tiền đề trên nền kinh tế thị trường được xã hội hoá cao, các quan hệ kinh tế mang hình thái phổ biến là quan hệ hàng hoá - tiền tệ và nó được tiền tệ hoá. Những đặc trưng của kinh tế thị trường: Một là: tính tự chủ của các chủ thể kinh tế rất cao. Các chủ thể kinh tế tự bù đắp những chi phí và tự chịu trách nhiệm đối với kết quả sản xuất kinh doanh của mình. Các chủ thể kinh tế được tự do liên doanh liên kết tự do tổ chức quá trình sản xuất theo luật định. Hai là: Trên thị trường hàng hoá rất phong phú. Người ta tự do mua bán hàng hoá. Sự đa dạng và phong phú về số lượng hàng hoá và chủng loại hàng hoá trên thị trường một mặt phản ánh trình độ cao của năng suất lao động xã hội mặt khác mức độ phát triển của quan hệ trao đổi, trình độ phân công lao động xã hội và sự phát triển của thị trường. Ba là: Giá cả được hình thành ngay trên thị trường. Giá cả thị trường vừa là sự biểu hiện bằng tiền của giá trị thị trường vừa chịu tác động của quan hệ cạnh tranh và quan hệ cung cầu hàng hoá dịch vụ. Trên cơ sở giá trị thị trường, giá cả là kết quả của sự thương lượng và thoả thuận giữa người mua và người bán. Trong quá trình trao đổi mua bán hàng hoá người bán luôn muốn bán với giá cao. Người mua buôn muốn mua với giá thấp. Đối với người bán giá cả phải đáp ứng nhu cầu bù đắp được chi phí và có doanh lợi. Chi phí sản xuất là giới hạn, là phần cứng của giá cả, doanh lợi càng nhiều càng tốt. Đối với người mua giá cả phải phù hợp với lợi ích giới hạn của họ giá cả thị trường chung hoà được cả lợi ích cả người bán và người mua. Bốn là: Kinh tế thị trường là hệ thống kinh tế mở. Nó rất phong phú đa dạng, phức tạp và được điều hành bởi hệ thống luật pháp của Nhà nước. Năm là: Cạnh tranh là một tất yếu của kinh tế thị trường. Nó tồn tại trên cơ sở những đơn vị sản xuất hàng hoá độc lập và khác nhau về lợi ích kinh tế. Theo yêu cầu của qui luật giá trị, tất cả các đơn vị sản xuất hàng hoá đều phải sản xuất và kinh doanh trên cơ sở hao phí lao động xã hội cần thiết. Trong điều kiện đó, muốn có nhiều lợi nhuận các đơn vị sản xuất và kinh doanh phải đua nhau cải tiến kỹ thuật, áp dụng kỹ thuật mới vào sản xuất để nâng cao năng suất lao động cá biệt, giảm hao phí lao động cá biệt nhằm thu lợi siêu ngạch. Theo đuổi mức lợi nhuận cao là mục đích của mọi nền kinh tế thị trường. Các doanh nghiệp trong nền kinh tế thị trường nhằm mục đích thu lợi nhuận cao. Để thu lợi nhuận cao các doanh nghiệp cạnh tranh với nhau. Trong nền kinh tế thị trường cạnh tranh diễn ra một cách phổ biến trong cả lĩnh vực sản xuất và trong cả lĩnh vực lưu thông. Cạnh tranh trong lĩnh vực sản xuất bao gồm cạnh tranh trong nội bộ ngành và cạnh tranh giữa các ngành. Cạnh tranh trong nội bộ ngành là sự cạnh tranh giữa các xí nghiệp trong cùng một ngành sản xuất cùng một loại sản phẩm, sự cạnh tranh giữa các xí nghiệp trong cùng một ngành sản xuất làm cho giá cả của hàng hoá hình thành phù hợp với giá trị xã hội hoặc giá trị thị trường của hàng hoá. Giá trị xã hội (giá trị thị trường) của hàng hoá là do điều kiện sản xuất trung bình chiếm địa vị thống trị, quyết định. Trong các xí nghiệp có kỹ thuật và tổ chức hoàn thiện hơn thì giá trị cá biệt của hàng hoá thấp hơn giá trị thị trường. Nhờ kết quả của cạnh tranh trong nội bộ ngành, các xí nghiệp đó thu được lợi nhuận siêu ngạch. Các xí nghiệp sản xuất ra hàng hoá có giá trị cá biệt cao hơn giá trị thị trường sẽ không thể thực hiện được đầy đủ bộ phận giá trị thặng dư chứa đựng trong hàng hoá, thậm chí không bù lại được chi phí sản xuất. Lợi nhuận siêu ngạch mà các xí nghiệp có kỹ thuật hoàn thiện hơn thu được chỉ có tính chất tạm thời vì các xí nghiệp khác cũng ra sức áp dụng vào sản xuất những thiết bị kỹ thuật hoàn thiện hơn. Cạnh tranh trong nội bộ ngành là nhân tố tự phát thúc đẩy kỹ thuật phát triển và nâng cao năng suất lao động trong các xí nghiệp. Cạnh tranh trong nội bộ ngành là do việc theo đuổi mục đích làm giàu và tỷ suất lợi nhuận cao hơn quyết định. Bản thân sự cạnh tranh trong nội bộ ngành không tránh khỏi sự lãng phí rất lớn về sức người sức của. Cạnh tranh trong nội bộ ngành làm cho các xí nghiệp lớn loại trừ các xí nghiệp vừa và nhỏ. Sự cạnh tranh ấy dẫn tới sự tập trung sản xuất. Cạnh tranh giữa các ngành là sự cạnh tranh giữa các xí nghiệp trong các ngành kinh tế khác nhau nhằm giành lấy lợi nhuận lớn nhất. Trong quá trình cạnh tranh giữa các ngành, tư bản tự phát di chuyển từ ngành này sang ngành khác do đó thực hiện sự phân phối tư bản giữa các ngành sản xuất khác nhau. Cuộc đấu tranh giữa các xí nghiệp là để sử dụng tư bản một cách có lợi nhất. Nếu như hậu quả trực tiếp của cạnh tranh trong nội bộ ngành là giá trị thị trường của một loại hàng hóa nào đó thì kết quả của sự cạnh tranh khác ngành là tư bản tự phát di chuyển từ ngày này sang ngành khác bình quân hoá tỷ suất lợi nhuận, hình thành tỷ suất lợi nhuận chung, thống nhất (hay bình quân) và giá cả sản xuất. Kết quả là trong các ngành sản xuất tư bản chủ nghĩa khác nhau, sự cạnh tranh giữa các ngành phản ánh mâu thuẫn giữa các nhà tư bản công nghiệp thuộc các ngành khác nhau trong việc phân chia giá trị thặng dư. Ngoài cạnh tranh trong lĩnh vực sản xuất các xí nghiệp còn cạnh tranh với nhaua trong cả lĩnh vực lưu thông. Cạnh tranh trong lĩnh vực lưu thông bao gồm: Cạnh tranh giữa những người tham gia trao đổi hàng hoá và dịch vụ trên thị trường (người bán với người bán, người mua với người mua). Hình thức cạnh tranh và các biện pháp cạnh tranh có thể rất đa dạng phong phú nhưng mục đích cuối cùng của cạnh tranh là lợi nhuận. 2. Nền kinh tế thị trường Việt Nam. a. Sự cần thiết khách quan chuyển sang cơ chế thị trường có sự quản lý của nhà nước. Từ văn kiện đại hội VI Đảng và Nhà nước chủ trương xoá bỏ chế độ kế hoạch hoá tập trung - cơ chế quản lý kinh tế đã tồn tại ở nước ta trước đổi mới - để chuyển sáng cơ chế thị trường có sự quản lý của nhà nước. Trong mấy thập niên trước đây nền kinh tế nước ta được vận hành theo cơ chế tập trung quan liêu bao cấp và đặc trưng của cơ chế này là: Nhà nước giao cho các điều kiện của sản xuất như vật tư, tiền vốn, sức lao động cho các xí nghiệp để sản xuất kinh doanh. Nhà nước chỉ đạo việc sản xuất kinh doanh của các xí nghiệp theo hệ thống chỉ tiêu pháp lệnh. Các xí nghiệp tiến hành sản xuất và cố gắng hoàn thành chỉ tiêu, lãi nhà nước thu, lỗ nhà nước bù vì vậy nền kinh tế không có tính hiệu quả. Các cơ quan quản lý cấp trên can thiệp quá sâu vào hoạt động sản xuất kinh doanh của các đơn vị kinh tế cơ sở nhưng không chịu trách nhiệm gì về mặt vật chất đối với các quyết định của mình. Bỏ qua quan hệ hàng hoá - tiền tệ và hiệu quả kinh tế, quản lý nền kinh tế và kế hoạch hoá bằng chế độ cấp phát và giao nộp sản phẩm, quan hệ hiện vật là chủ yếu, do đó hạch toán kinh tế chỉ là hình thức. Chế độ bao cấp thực hiện dưới các hình thức: bao cấp qua giá, bao cấp qua tiền lương hiện vật (chế độ tem phiếu) và bao cấp qua cấp phát vốn của ngân sách mà không ràng buộc vật chất đối với người được cấp vốn. Bộ máy quản lý rất cồng kềnh, có nhiều cấp trung gian và kém năng động từ đó sinh ra một đội ngũ cán bộ kém năng lực quản lý, không thạo nghiệp vụ kinh doanh, nhưng phong cách thì quan liêu cửa quyền. Cơ chế kế hoạch hoá tập trung đã tích góp những xu hướng tiêu cực, làm nảy sinh sự trì trệ, hình thành cơ chế kìm hãm sự phát triển kinh tế - xã hội. Vấn đề đặt ra là phải đổi mới sâu sắc cơ chế đó. Đại hội lần VI của Đảng đưa ra phương hướng cơ bản của sự đổi mới và nó tiếp tục được đại hội VII của Đảng khẳng định "xoá bỏ cơ chế tập trung quan liêu bao cấp, hình thành đồng bộ và vận hành có hiệu quả cơ chế thị trường có sự quản lý của nhà nước". b. Cơ chế thị trường Việt Nam. Cơ chế kinh tế ở nước ta là cơ chế thị trường có sự quản lý của nhà nước theo định hướng XHCN. Trong cơ chế thị trường có các nhân tố: Hàng hoá, dịch vụ, người mua bán từ đó mà hình thành nên các quan hệ hàng hoá - tiền tệ. Quan hệ mua bán biểu hiện trên thị trường là quan hệ cung cầu. Trong cơ chế thị trường hàng hoá dịch vụ đều có giá cả của nó. Cung cầu giá cả là phạm trù trung tâm trong cơ chế thị trường. Cạnh tranh là môi trường,lợi nhuận là động lực. Đảng ta chủ trương cạnh tranh lành mạnh. cạnh tranh nhằm thúc đẩy sản xuất phát triển không sử dụng những thủ đoạn phi pháp để dẫn tới sự phá sản hàng loạt. Cơ chế kinh tế của nước ta là kinh tế thị trường có sự quản lý của nhà nước. Cơ chế thị trường có nhiều điểm rất tích cực: Kích thích tính năng động sáng tạo của các chủ thể kinh tế và tạo điều kiện thuận lợi cho sự hoạt động tự do của họ. Huy động các nguồn lực xã hội vào phát triển kinh tế. Cạnh tranh thúc đẩy tiến bộ kỹ thuật, thúc đẩy áp dụng công nghệ mới vào sản xuất nhờ đó thúc đẩy lực lượng sản xuất phát triển, nâng cao năng suất lao động. Cơ chế thị trường tạo ra sự đa dạng phong phú về hàng hoá đáp ứng nhanh nhạy nhu cầu người tiêu dùng. Khai thông sự bình đẳng giữa người mua và người bán. Cơ chế thị trường chấp nhận những chi phí sản xuất hợp lý chấp nhận hàng hoá có chất lượng cao. Cơ chế thị trường mềm dẻo hơn nhà nước và có khả năng thích nghi cao hơn khi những điều kiện kinh tế thay đổi làm thích ứng kịp thời sản xuất với nhu cầu xã hội. Tuy nhiên bên cạnh những mặt tích cực cơ chế thị trường ở Việt Nam vẫn có những hạn chế: Trong cơ chế thị trường các doanh nghiệp hoạt động vì mục đích thu lợi nhuận tối đa vì vậy họ có thể lạm dụng tài nguyên của xã hội gây ô nhiễm môi trường sống mà xã hội phải gánh chịu. Cơ chế thị trường phân hoá xã hội thành hai cực đối lập nhau một số ít người giàu và đa số người nghèo. Cơ chế thị trường vẫn có những căn bệnh nan giải khủng hoảng, thất nghiệp, lạm phát. Vì vậy mà cần phải có sự điều tiết quản lý của nhà nước để phát huy những mặt tích cực và hạn chế những khuyết tật của kinh tế thị trường. 3. Lợi nhuận trong cơ chế thị trường Việt Nam. Kinh tế thị trường Việt Nam cũng nhằm mục đích thu lợi nhuận. Lợi nhuận là mục tiêu là động lực sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp. Tuy nhiên cơ chế thị trường Việt Nam không theo đuổi lợi nhuận một cách đơn thuần mà nó còn nhằm hai mục đích: đảm bảo hiệu quả kinh tế trong sản xuất kinh doanh và kết hợp giải quyết các vấn đề xã hội. a. Lợi nhuận là động lực chi phối hoạt động của doanh nghiệp. Doanh nghiệp là một đơn vị kinh doanh hàng hoá dịch vụ theo nhu cầu của thị trường và xã hội để đạt lợi nhuận tối đa và đạt hiệu quả kinh tế xã hội cao nhất. Một doanh nghiệp tiến hành kinh doanh có hiệu quả là doanh nghiệp thoả mãn được tối đa nhu cầu của thị trường và xã hội về hàng hoá dịch vụ trong giới hạn cho phép của nguồn lực hiện có và thu được lợi nhuận nhiều nhất, đem lại hiệu quả kinh tế - xã hội. Lợi nhuận là mục tiêu kinh tế cao nhất là điều kiện tồn tại và phát triển của doanh nghiệp. Để cung cấp hàng hoá dịch vụ cho thị trường các nhà sản xuất phải bỏ tiền vốn trong quá trình sản xuất và kinh doanh. Họ mong muốn chi phí cho các đầu vào ít nhất là bán hàng hoá với giá cao nhất để sau khi trừ đi các khoản chi phí còn số dư dôi để không chỉ sản xuất giản đơn mà còn tái sản xuất mở rộng không ngừng tích luỹ phát triển sản xuất, cũng có tăng cường vị trí của mình trên thị trường. Doanh nghiệp muốn tồn tại và phát triển được trong cạnh tranh cần phải giải quyết tốt ba vấn đề kinh tế căn bản: quyết định sản xuất cái gì, quyết định sản xuất như thế nào và quyết định sản xuất cho ai. Quyết định cái gì đòi hỏi doanh nghiệp phải trả lời được câu hỏi sản xuất, loại hàng hoá gì với số lượng được bao nhiêu, bao giờ được sản xuất. Trên cơ sở nhu cầu của thị trường doanh nghiệp tính toán khả năng sản xuất và chi phí sản xuất tương ứng để lựa chọn và quyết định sản xuất và cung ứng cái mà thị trường cần có thể đạt được lợi nhuận cao. Giá cả thị trường là không tin có ý nghĩa đối với việc cung ứng những hàng hoá nào có lợi nhất cho cung cầu trên thị trường. Quyết định sản xuất như thế nào nghĩa là do ai và những tài nguyên nào với hình thức công nghệ naò phương pháp sản xuất nào. Động cơ lợi nhuận đã khuyến khích các doanh nghiệp tìm kiếm lựa chọn các đầu vào tốt nhất với chi phí thấp nhất lựa chọn các phương pháp sản xuất có hiệu quả nhất. Phương pháp kết hợp tất cả các đầu vào để sản xuất đầu ra nhanh nhất chất lượng cao nhất, chi phí thấp nhất. Để đứng vững và cạnh tranh thắng lợi trên thị trường các doanh nghiệp phải luôn đổi mới kỹ thuật công nghệ, nâng cao trình độ của công nhân và lao động quản lý nhằm tăng hàm lượng chất xám trong hàng hóa dịch vụ. Quyết định sản xuất cho ai đòi hỏi phải xác định rõ, ai sẽ được hưởng và được lợi từ hàng hoá. Khi theo đuổi mục tiêu lợi nhuận của mình doanh nghiệp thường xuyên chạy theo những cơ hội khác nhau mà nó có được chi phí cơ hội của việc theo đuổi, một cơ hội sẽ là sự bỏ qua cơ hội có lợi nhất sau cơ hội đã chọn. Khi một quyết định được thực hiện những cơ hội trong tương lai cũng thay đổi. Sự lựa chọn đúng đắn sẽ cho phép doanh nghiệp thu được lợi nhuận cao. Lợi nhuận được xác định bằng tổng doanh thu từ tổng chi phí cho nên các nhà sản xuất giảm chi phí tăng tổng doanh thu để thu lợi nhuận nhiều nhất. Lợi nhuận là thu nhập mặc nhiên, là một phần thu nhập của doanh nghiệp về lao động của chính họ hoặc vốn đầu tư của chính họ nghĩa là các nhân tố sản xuất mà họ cung cấp. Lợi nhuận là tiền thưởng cho việc chịu mạo hiểm là phần thu nhập về bảo hiểm khi vỡ nợ, sản xuất không ổn định. Lợi nhuận bình thường là mức lợi nhuận chỉ vừa đủ để giữ cho nhà kinh doanh tiếp tục công việc cuả mình và tồn tại với tư cách là một bộ phận của tổng chi phí. Tất cả các khoản tiền mà nhà kinh doanh nhận được ngoài tổng chi phí (bao gồm cả lợi nhuận bình thường) là lợi nhuận siêu ngạch. Lợi nhuận siêu ngạch, lợi nhuận độc quyền đó là khoản thu nhập của sức mạnh thị trường hoặc sức mạnh độc quyền. Lợi nhuận là chỉ tiêu kinh tế tổng hợp phản ánh toàn bộ kết quả và hiệu quả của quá trình kinh doanh kể từ lúc bắt đầu tìm kiếm nhu cầu thị trường chuẩn bị và tổ chức quá trình sản xuất kinh doanh đến khâu tổ chức bán hàng và dịch vụ cho thị trường. Nó phản ánh cả về mặt lượng và mặt chất của quá trình kinh doanh. b. Các nhân tố ảnh hưởng đến lợi nhuận. Lợi nhuận của doanh nghiệp chịu tác động tổng hợp của nhiều nhân tố. Trước hết là qui mô sản xuất hàng hoá dịch vụ. Quan hệ cung cầu về hàng hoá thay đổi sẽ làm cho giá cả thay đổi. Điều đó ảnh hưởng trực tiếp tới việc quyết định qui mô sản xuất và tác động trực tiếp tới lợi nhuận doanh nghiệp. Hai là giá cả và chất lượng các đầu vào(lao động, nguyên vật liệu, thiết bị công nghệ) và phương pháp kết hợp các đầu vào trong quá trình sản xuất kinh doanh. Những vấn đề này tác động trực tiếp đến chi phí sản xuất và đương nhiên tác động đến lợi nhuận của doanh nghiệp. Ba là giá bán hàng hoá, dịch vụ cùng toàn bộ hoạt động nhằm đẩy nhanh quá trình tiêu thụ và thu hồi vốn đặc biệt là hoạt động Marketing và công tác tài chính của doanh nghiệp. c. ảnh hưởng của cơ chế thị trường đến việc thu lợi nhuận của doanh nghiệp. Cơ chế thị trường tạo ra sự cân bằng giữa giá cả của người sản xuất và giá cả mà người tiêu dùng có thể chấp nhận được. Nếu doanh nghiệp nắm bắt đúng thị trường thì lợi nhuận được đảm bảo. Giá cả luôn biến động nên cần phải nắm bắt nó một cách chính xác và có những phản ứng kịp thời. Cơ chế thị trường tạo điều kiện cho các doanh nghiệp tự do di chuyển sang các ngành có lợi nhuân cao. Cơ chế thị trường tạo điều kiện cho doanh nghiệp tự do di chuyển tư bản của mình sang ngành có tỷ suất lợi nhuận cao. Cơ chế thị trường đòi hỏi các doanh nghiệp năng động , cạnh tranh, vươn lên không ngừng cả về lượng và chất nghĩa là họ phải tìm tòi trong thị trường ngành nào có lợi nhuận cao và từ đó quyết định chuyển đổi sản xuất. Cơ chế thị trường làm cho doanh nghiệp canh tranh với nhau. Cạnh tranh là cuộc đấu tranh giữa những người sản xuất hàng hoá để giành điều kiện sản xuất và tiêu thụ có lợi hơn, cuộc đấu tranh giữa các xí nghiệp nhằm thu được lợi nhuận lớn nhất, phản ánh tính chất tự phát của sản xuất và trao đổi. Người sản xuất đưa ra thị trường hàng hoá của mình và khách hàng sẽ bỏ phiếu cho sản phẩm của họ bằng tiền. Cạnh tranh làm cho doanh nghiệp phải đổi mới về kỹ thuật, công nghệ để tạo ra những sản phẩm mẫu mã đẹp phù hợp với thị hiếu người tiêu dùng, chất lượng tốt và một mức giá hợp lý để giành được phần thắng trên thị trường. Cơ chế thị trường thực hiện bình tuyển tự nhiên và rất công bằng tức là doanh nghiệp nào sản xuất kinh doanh có lợi nhuận cao sẽ tiếp tục sản xuất và mở rộng doanh nghiệp còn những doanh nghiệp làm ăn thua lỗ tự giác sẽ rời khỏi thương trường. Tuy nhiên không một tấm huân chương nào lại không có mặt trái của nó và lợi nhuận cũng vậy. Mục đích của doanh nghiệp là thu lợi nhuận tối đa vì vậy mà họ có thể lạm dụng tài nguyên xã hội gây ô nhiễm môi trường sống của con người mà xã hội phải gánh chịu. Trong quá trình sản xuất các doanh nghiệp chỉ quan tâm những mặt hàng có nhiều lợi nhuận do đó dẫn đến tình trạng mất cân đối trong nền kinh tế, thất nghiệp, tệ nạn xã hội . Cũng vì mục tiêu lợi nhuận tối đa một số doanh nghiệp trốn thuế, sản xuất hàng giả, hàng kém chất lượng; dùng các thủ đoạn cạnh tranh không lành mạnh, vi phạm pháp luật . Mặt trái của lợi nhuận muốn được giải quyết cần phải có sự can thiệp của nhà nước. d.Các biện pháp để tăng lợi nhuận Có rất nhiều phương pháp khác nhau để thu lợi nhuận cao, mỗi doanh nghiệp có các biện pháp không giống nhau. Tuy nhiên có một số phương pháp cơ bản sau: Doanh nghiệp phải nắm vững tâm lý thị hiếu khách hàng. Những sản phẩm mẫu mã đẹp, chất lượng tốt, giá rẻ luôn được tiêu thụ rất nhanh. Muốn giành được phần thắng trên thị trường phải quan tâm tới chất lượng, mẫu mã, giá cả sản phẩm. Đẩy nhanh thời gian sản xuất và thời gian lưu thông là một biện pháp hữu hiệu để thu lợi nhuận. Đẩy nhanh thời gian sản xuất bằng cách cải tiến kỹ thuật tăng cường áp dụng những kỹ thuật mới vào sản xuất không ngừng sáng kiến và nâng cao trình độ công nhân. Đẩy nhanh thời gian lưu thông bằng cách quảng cáo khuyến mại. Doanh nghiệp tạo ra những sản phẩm tốt để tạo uy tín của doanh nghiệp trên thị trường và tạo ra những khách hàng thuỷ chung với sản phẩm của doanh nghiệp. Doanh nghiệp có nhân viên có lành nghề hướng dẫn khách hàng cách sử dụng và lắp đặt đối với những sản phẩm hiện đại. Một yếu tố có tính chất quyết định đối với sự tồn tại phát triển của doanh nghiệp đó là thái độ của chủ doanh nghiệp trước các nhu cầu của thị trường, chủ doanh nghiệp, năng động sáng tạo và có khả năng ngoại giao tốt. Sẽ rất thiếu sót nếu như không đề cập đến các chính sách, những công cụ mà nhà nước sử dụng để đảm bảo cho các doanh nghiệp đạt lợi nhuận cao: Nhà nước thiết lập các khuôn khổ luật pháp để tạo ra những điều kiện cần thiết cho hoạt động kinh tế. Nhà nước tạo ra hành lang pháp luật cho các hoạt động kinh tế bằng cách đặt ra các điều luận cơ bản về quyền sở hữu tài sản và sự hoạt động của thị trường, đặt ra những quy định chi tiết cho hoạt động của các doanh nghiệp. Đảm bảo ổn định, về chính trị xã hội, cũng là biện pháp để Nhà nước tạo điều kiện cho doanh nghiệp thu lợi nhuận. Nhà nước thông qua các chính sách tài chính tiền tệ và tín dụng để tạo điều kiện cho doanh nghiệp hoạt động có hiệu quả thu lợi nhuận cao. Nhà nước xây dựng kết cấu hạ tầng cho nền kinh tế, sản xuất ra các hàng hoá công cộng, thực hiện công bằng xã hội tạo điều kiện cho giới kinh doanh làm ăn có hiệu quả. c. Sự khác nhau giữa lợi nhuận của các xí nghiệp tư bản chủ nghĩa và lợi nhuận trong nền kinh tế thị trường Việt Nam. Trong nền sản xuất tư bản chủ nghĩa, để theo đuổi mục đích thu lợi nhuận cao các nhà tư bản sẵn sàng dùng các biện pháp cưỡng bức kinh tế và cưỡng bức siêu kinh tế đối với công nhân. Nhà tư bản thu được lợi nhuận càng nhiều tư bản của họ càng lớn lên càng nhanh năng lực chèn ép đối thủ cạnh tranh càng mạnh. Trong điều kiện chủ nghĩa đế quốc các tổ chức độc quyền tư bản chủ nghĩa dựa vào việc tăng cường bóc lột nhân dân lao động chiếm được một phần lợi nhuận trong tay giai cấp tư sản hạng trung cướp bóc các nước kém phát triển và các nước thuộc địa và dựa vào quân sự để đảm bảo lợi nhuận độc quyền cao. Kinh tế thị trường Việt Nam cũng nhằm mục đích thu lợi nhuận. Lợi nhuận trong nền kinh tế thị trường Việt Nam không phải là kết quả của việc bóc lột sức lao động không phải là quan hệ người bóc lột người như trong chủ nghĩa tư bản, vì tư liệu sản xuất thuộc sở hữu xã hội. Lợi nhuận là số chênh lệch giữa giá cả sản phẩm và giá thành sản phẩm của xí nghiệp. Nếu trong giá cả sản phẩm bao gồm cả thu nhập thuần tuý tâp trung của Nhà nước (dưới hình thức thuế chu chuyển) thì số chênh lệch giữa giá cả hàng hoá và giá thành của nó phải trừ đi thuế chu chuyển. Số còn lại là lợi nhuận. Do đó trong điều kiện giá cả nhất định, lợi nhuận trực tiếp phản ánh sự biến động của giá thành sản phẩm. Một phần lợi nhuận được giữ lại ở xí nghiệp để mở rộng sản xuất cải thiện điều kiện sinh hoạt và xã hội của công nhân viên chức cũng như để làm tiền thưởng, phần lợi nhuận còn lại thì nộp vào ngân sách Nhà nước dùng cho nhu cầu toàn quốc. KẾT LUẬN Nghiên cứu vấn đề phạm trù lợi nhuận giúp cho tôi có một cách nhìn sâu sắc hơn về nguồn gốc bản chất của lợi nhuận và hệ thống được các quan điểm về lợi nhuận của các trường phái kinh tế từ trước chủ nghĩa Mác đến thời kỳ chủ nghĩa Mác. Lợi nhuận không phải là vấn đề cổ xưa mà nó là vấn đề kinh tế tồn tại mà chừng nào sản xuất còn mang hình thái hàng hoá. Đặc biệt đối với nước ta hiện nay vấn đề lợi nhuận cần được quan tâm. Nghiên cứu vấn đề lợi nhuận giúp tôi phân biệt lợi nhuận trong nền kinh tế thị trường Việt Nam và lợi nhuận trong nền kinh tế tư bản chủ nghĩa. Lợi nhuận trong nền kinh tế thị trường là một thứ dầu nhớt là động lực chi phối hoạt động. Lợi nhuận là chỉ tiêu rất quan trọng nó phản ánh toàn bộ hoạt động kết quả hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp từ lúc bắt đầu tìm kiếm thị trường cho tới khâu bán sản phẩm hàng hoá. Lợi nhuận là chỉ tiêu tổng hợp phản ánh cả về mặt lượng và mặt chất của quá trình sản xuất kinh doanh.

doc25 trang | Chia sẻ: lvcdongnoi | Ngày: 29/01/2013 | Lượt xem: 12657 | Lượt tải: 9download
Bạn đang xem nội dung tài liệu Nguồn gốc, bản chất lợi nhuận là gì và vai trò của lợi nhuận trong nền kinh tế thị trường hiện nay, để tải tài liệu về máy bạn click vào nút DOWNLOAD ở trên
ty (1623 - 1678): ph¸i träng th­¬ng bá qua vÊn ®Ò ®Þa t« nh­ng Petty ®· t×m thÊy nguån gèc cña ®Þa t« ë trong lÜnh vùc s¶n xuÊt. ¤ng ®Þnh nghÜa ®Þa t« lµ sè chªnh lÖch gi÷a gi¸ trÞ s¶n phÈm vµ chi phÝ s¶n xuÊt (bao gåm chi phÝ tiÒn l­¬ng, chi phÝ gi«ng m¸). Thùc ra «ng kh«ng rót ra ®­îc lîi nhuËn kinh doanh ruéng ®Êt nh­ng theo logic cã thÓ rót ra ®­îc kÕt luËn, c«ng nh©n chØ nhËn ®­îc tiÒn l­¬ng tèi thiÓu sè cßn l¹i lµ lîi nhuËn cña ®Þa chñ. Petty coi lîi tøc lµ t« cña tiÒn vµ cho r»ng nã lÖ thuéc vµo møc ®Þa t« (trªn ®Êt mµ ng­êi ta cã thÓ dïng tiÒn vay ®Ó mua). ¤ng coi lîi tøc lµ sè tiÒn th­ëng, tr¶ cho sù nhÞn ¨n tiªu, coi lîi tøc còng nh­ tiªn thuª ruéng. A®am Smith (1723 - 1790): Theo A®am Smith, lîi nhuËn lµ" kho¶n khÊu trõ thø hai" vµo s¶n phÈm cña ng­êi lao ®éng, lµ mét trong nh÷ng nguån gèc ®Çu tiªn cña thu nhËp còng nh­ cña mäi gi¸ trÞ trao ®æi. ¤ng cho r»ng gi¸ c¶ lao ®éng n«ng nghiÖp vµ lao ®éng c«ng nghiÖp ®Òu t¹o ra lîi nhuËn. Smith coi lîi nhuËn trong nhiÒu tr­êng hîp chØ lµ mãn tiÒn th­ëng cho viÖc m¹o hiÓm vµ cho lao ®éng khi ®Çu t­ t­ b¶n. Lîi nhuËn do toµn bé t­ b¶n ®Î ra. Lîi nhuËn t¨ng hay gi¶m tuú thuéc vµo sù giµu cã t¨ng hay gi¶m cña x· héi. ¤ng thõa nhËn sù ®èi lËp gi÷a tiÒn c«ng vµ lîi nhuËn. Smith ®· nh×n thÊy" khuynh h­íng th­êng xuyªn ®i ®Õn chç ngang nhau" cña tû xuÊt lîi nhuËn trªn c¬ së c¹nh tranh gi÷a c¸c ngµnh vµ khuynh h­íng tû xuÊt lîi nhuËn gi¶m sót. Theo ¤ng t­ b¶n ®Çu t­ cµng nhiÒu th× tû xuÊt lîi nhuËn cµng thÊp. David Ricardo (1772 - 1823): Ricardo cho r»ng lîi nhuËn lµ phÇn gi¸ trÞ thõa ra ngoµi tiÒn c«ng. ¤ng coi lîi nhuËn lµ lao ®éng kh«ng ®­îc tr¶ c«ng cña c«ng nh©n. Ricardo ®· cã nh÷ng nhËn xÐt tiÕn gÇn ®Õn lîi nhuËn b×nh qu©n, «ng cho r»ng nh÷ng t­ b¶n cã ®¹i l­îng b»ng nhau th× ®em l¹i lîi nhuËn nh­ nhau. Gi÷a tiÒn l­¬ng vµ lîi nhuËn cã sù ®èi kh¸ng; n¨ng xuÊt lao ®éng t¨ng lªn th× tiÒn l­¬ng gi¶m vµ lîi nhuËn t¨ng. MÆc dï «ng ch­a biÕt ®Õn ph¹m trï gi¸ trÞ thÆng d­ nh­ng tr­íc sau vÉn nhÊt qu¸n quan ®iÓm cho r»ng gi¸ trÞ do c«ng nh©n t¹o ra lín h¬n sè tiÒn mµ hä nhËn ®­îc. 2. Lý luËn vÒ lîi nhuËn cña M¸c. M¸c ®· kÕ thõa nh÷ng h¹t nh©n hîp lý cña kinh tÕ chÝnh trÞ häc t­ s¶n cæ ®iÓn, ph¸t triÓn nã mét c¸ch xuÊt s¾c vµ thùc hiÖn mét cuéc c¸ch m¹ng trong lÜnh vùc kinh tÕ chÝnh trÞ häc. a. Chi phÝ s¶n xuÊt t­ b¶n chñ nghÜa. §Ó t¹o ra gi¸ trÞ hµng ho¸ cÇn ph¶i chi mét sè lao ®éng nhÊt ®Þnh lµ lao ®éng qu¸ khø vµ lao ®éng hiÖn t¹i. Lao ®éng qu¸ khø (lao ®éng vËt ho¸) tøc lµ gi¸ trÞ cña t­ liÖu s¶n xuÊt (c). Gi¸ trÞ cña t­ liÖu s¶n xuÊt nhê lao ®éng cô thÓ cña c«ng nh©n ®­îc b¶o tån vµ di chuyÓn vµo gÝa trÞ cña s¶n phÈm míi. Lao ®éng hiÖn t¹i (lao ®éng sèng) tøc lµ lao ®éng t¹o ra gi¸ trÞ míi (v+m). Gi¸ trÞ míi nµy lµ do lao ®éng trõu t­îng cña c«ng nh©n t¹o ra trong qu¸ tr×nh lao ®éng. PhÇn gi¸ trÞ míi lín h¬n gi¸ trÞ søc lao ®éng, nã b»ng gi¸ trÞ søc lao ®éng céng thªm víi gi¸ trÞ thÆng d­. Nh­ vËy ®øng trªn quan ®iÓm x· héi mµ xÐt th× chi phÝ thùc tÕ ®Ó s¶n xuÊt ra hµng ho¸ (c+v+m). Trªn thùc tÕ, nhµ t­ b¶n øng t­ b¶n ®Ó s¶n xuÊt hµng ho¸ tøc lµ hä øng ra mét sè t­ b¶n ®Ó mua t­ liÖu s¶n xuÊt (c) vµ mua søc lao ®éng (v). Do ®ã nhµ t­ b¶n chØ xem hao phÝ hÕt bao nhiªu t­ b¶n chø kh«ng tÝnh xem hao phÝ hÕt bao nhiªu lao ®éng x· héi. M¸c gäi chi phÝ ®ã lµ chi phÝ s¶n xuÊt t­ b¶n chñ nghÜa vµ ký hiÖu b»ng k (k=c+v). VËy chi phÝ s¶n xuÊt t­ b¶n chñ nghÜa lµ chi phÝ vÒ t­ b¶n mµ nhµ t­ b¶n bá ra ®Ó s¶n xuÊt hµng ho¸. Khi xuÊt hiÖn chi phÝ s¶n xuÊt t­ b¶n chñ nghÜa th× c«ng thøc gi¸ trÞ hµng ho¸ (gt=c+v+m) chuyÓn thµnh (gt=k+m). b. Qu¸ tr×nh t¹o ra gi¸ trÞ thÆng d­. Gi¸ trÞ thÆng d­ lµ gi¸ trÞ míi ®· ra ngoµi gi¸ trÞ søc lao ®éng do c«ng nh©n t¹o ra vµ bÞ nhµ t­ b¶n chiÕm kh«ng. §Ó hiÓu râ vÒ qu¸ tr×nh ra gÝa trÞ thÆng d­ ta xÐt bµi to¸n sau. Gi¶ ®Þnh ®Ó s¶n xuÊt ra 10 kg sîi cÇu 10kg b«ng, gi¸ 10kg b«ng lµ 10 ®«la. ®Ó biÕn sè b«ng ®ã thµnh sîi, mét c«ng nh©n ph¶i lao ®éng trong 6giê vµ hao mßn m¸y mãc lµ 2 ®«la, gi¸ trÞ søc lao ®éng trong mét ngµy lao ®éng cña c«ng nh©n lµ 3 ®«la; trong mét giê lao ®éng ng­êi c«ng nh©n t¹o ra mét gi¸ lµ 0,5 ®«la; Cuèi cïng ta gi¶ ®Þnh r»ng trong qu¸ tr×nh s¶n xuÊt sîi ®· hao phÝ theo thêi gian lao ®éng x· héi cÇn thiÕt. Víi gi¶ ®Þnh nh­ vËy, nÕu qu¸ tr×nh lao ®éng chØ kÐo dµi ®Õn c¸i ®iÓm mµ ë ®ã bï ®¾p ®­îc gÝa trÞ søclao ®éng (6giê) th× ch­a s¶n xuÊt ra gi¸ trÞ thÆng d­. Trªn thùc tÕ qu¸ tr×nh lao ®éng kh«ng dõng l¹i ë ®ã. Nhµ t­ b¶n ®· tr¶ tiÒn mua søc lao ®éng trong mét ngµy. VËy viÖc sö dông c¸c søc lao ®éng trong ngµy thuéc vÒ nhµ t­ b¶n. Ch¼ng h¹n nhµ t­ b¶n b¾t c«ng nh©n lao ®éng trong 12 giê trong mét ngµy th× Chi phÝ s¶n xuÊt Gi¸ trÞ cña s¶n phÈm míi TiÒn mua b«ng:20 ®«la Gi¸ trÞ cña b«ng ®­îc chuyÓn vµo sîi:20®«la Hao mßn m¸y mãc:4 ®«la Gi¸ trÞ cña m¸y mãc ®­îc chuyÓn vµo sîi: 4®«la TiÒn mua søc lao ®éng trong mét ngµy :3 ®«la Gi¸ trÞ do lao ®éng cña c«ng t¹o ra trong 12 giê lao ®éng alf :6 ®«la Céng :27 ®«la Céng 30 ®« la Nh­ vËy toµn bé chi phÝ cña nhµ t­ b¶n ®Ó mua søc lao ®éng vµ t­ liÖu s¶n xuÊt lµ 27 ®«la . Trong m­êi 12 giê lao ®éng c«ng nh©n t¹o ra mét s¶n phÈm míi (20kg sîi) cã gi¸ trÞ b»ng 30 ®«la l¬n h¬n gi¸ trÞ øng tr­íc lµ 3®«la. 27 ®«la øng tr­íc chuyÓn thµnh 30 ®«la mang l¹i gi¸ trÞ thÆng d­ lµ 3 ®«la. Khi b¸n s¶n phÈm th× nhµ t­ b¶n sÏ thu ®­îc lîi nhuËn lµ : 30 - 27=3®«la Nh­ vËy nguån gèc cña lîi nhuËn lµ t­ lao ®éng thÆng d­ cña c«ng nh©n vµ b¶n chÊt cña lîi nhuËn lµ gi¸ trÞ thÆng d­. c. Lîi nhuËn: Gi÷a gÝa trÞ hµng ho¸ vµ chi phÝ s¶n xuÊt t­ b¶n chñ nghÜa lu«n cã mét kho¶ng chªnh lÖch, chi phÝ s¶n xuÊt t­ b¶n chñ nghÜa lu«n nhá h¬n chi phÝ thùc tÕ hay gi¸ trÞ cña hµng ho¸, (c+v)<(c+V+m), cho nªn sau khi b¸n hµng ho¸ nhµ t­ b¶n kh«ng nh÷ng bï ®¾p ®ñ sè t­ b¶n ®· øng ra mµ cßn thu ®­îc sè tiÒn lêi ngang b»ng víi gÝa trÞ thÆng d­. Sè tiÒn nµy gäi lµ lîi nhuËn. NÕu ký hiÖu lîi nhuËn lµ P th× c«ng thøc: gt = (c+v+m)=k+m) b©y giê sÏ chuyÓn thµnh gt= k+P (hay gi¸ trÞ hµng ho¸ b»ng chi phÝ s¶n xuÊt t­ b¶n chñ nghÜa céng víi lîi nhuËn) Gi¸ trÞ thÆng d­ ®­îc so víi toµn bé t­ b¶n øng tr­íc, ®­îc quan niÖm lµ con ®Î cña toµn bé t­ b¶n øng tr­íc sÏ mang h×nh thøc chuyÓn ho¸ lµ lîi nhuËn. d. Sù che dÊu quan hÖ s¶n xuÊt t­ b¶n chñ nghÜa cña ph¹m trï lîi nhuËn. gt = c+v+m=k+m=k+P. Tho¹t nh×n c«ng thøc, ta thÊy r»ng lîi nhuËn vµ gi¸ trÞ thÆng d­ chØ lµ mét : lîi nhuËn ch¼ng qua lµ mét h×nh th¸i thÇn bÝ hãa cña gi¸ trÞ thÆng d­, h×nh th¸i mµ ph­¬ng thøc s¶n xuÊt t­ b¶n nghÜa tÊt ph¶i ®Î ra. MÆc dï m vµ p ®Òu cã chung mét nguån gèc lµ kÕt qu¶ lao ®éng kh«ng c«ng cña c«ng nh©n lµm thuª nh­ng b¶n chÊt cña m vµ p hoµn toµn kh¸c nhau, m ph¶n ¸nh nguån gèc sinh ra tõ v cßn p th× ®­îc xem nh­ toµn bé t­ b¶n øng tr­íc ®Î ra, do ®ã p ®· che dÊu quan hÖ bãc lét t­ b¶n chñ nghÜa che dÊu nguån gèc thùc sù cña nã. §iÒu ®ã lµ do nh÷ng nguyªn nh©n sau: Mét lµ, sù h×nh thµnh chi phÝ s¶n xuÊt t­ b¶n chñ nghÜa ®· xo¸ nhoµ sù kh¸c nhau gi÷a c vµ v. Chóng ta biÕt r»ng v t¹o ra m nh­ng khi chi phÝ s¶n xuÊt t­ b¶n chñ nghÜa h×nh thµnh th× sù kh¸c nhau gi÷a c vµ v biÕn mÊt nªn viÖc p ®­îc sinh ra trong qu¸ tr×nh s¶n xuÊt nhê bé phËn v b©y giê trë thµnh con ®Î cña toµn bé t­ b¶n øng tr­íc. Lao ®éng lµ nguån gèc cña gi¸ trÞ th× biÕn mÊt vµ giê ®©y h×nh nh­ toµn bé chi phÝ s¶n xuÊt t­ b¶n chñ nghÜa sinh ra p. Hai lµ, do chi phÝ s¶n xuÊt t­ b¶n chñ nghÜa lu«n nhá h¬n chi phÝ s¶n xuÊt thùc tÕ cho nªn nhµ t­ b¶n chØ cÇn b¸n hµng ho¸ víi gi¸ cao h¬n chi phÝ s¶n xuÊt t­ b¶n chñ nghÜa lµ ®· cã lîi nhuËn. NÕu nhµ t­ b¶n b¸n hµng víi gi¸ cao h¬n gi¸ trÞ th× m<p NÕu nhµ t­ b¶n b¸n hµng víi gi¸ thÊp h¬n gi¸ trÞ th× m>p NÕu nhµ t­ b¶n b¸n hµng víi gi¸ b»ng gi¸ trÞ th× m = p ChÝnh sù kh«ng nhÊt trÝ gi÷a m vµ p che dÊu thùc chÊt bãc lét cña chñ nghÜa t­ b¶n. §ång thêi nã t¹o ra ¶o gi¸c r»ng lîi nhuËn lµ do ll­u th«ng t¹o ra do tµi kinh doanh cña nhµ t­ b¶n mµ cã. e. Tû xuÊt lîi nhuËn vµ vai trß cña tû xuÊt lîi nhuËn trong ®êi sèng. Trªn thùc tÕ c¸c nhµ t­ b¶n kh«ng chØ quan t©m tíi lîi nhuËn vµ cßn quan t©m tíi tû xuÊt lîi nhuËn. Tû xuÊt lîi nhuËn lµ tû sè tÝnh theo phÇn tr¨m gi÷a gi¸ trÞ thÆng d­ vµ toµn bé t­ b¶n øng tr­íc. NÕu lý luËn tû xuÊt lîi nhuËn lµ p' ta cã p'= x 100% Gi÷a p' vµ m cã sù kh¸c nhau: VÒ mÆt l­îng p' lu«n nhá h¬n m', v× p'= x 100% m'= x 100% VÒ mÆt chÊt: m ph¶n ¸nh tr×nh ®é bãc lét cña nhµ t­ b¶n ®èi víi c«ng nh©n lµm thuª cßn p' kh«ng thÓ ph¶n ¸nh ®­îc ®iÒu ®ã mµ nã chØ nãi lªn møc l·i cña viÖc ®Çu t­ t­ b¶n. ViÖc theo ®uæi tû suÊt lîi nhuËn cao lµ ®éng lùc thóc ®Èy c¸c nhµ t­ b¶n lµ môc tiªu c¹nh tranh cña c¸c nhµ t­ b¶n. Tû suÊt lîi nhuËn cao hay thÊp cßn phô thuéc vµo nhiÒu nh©n tè kh¸ch quan: tû suÊt gi¸ trÞ thÆng d­; sù tiÕt kiÖm t­ b¶n biÕn chÊt; cÊu t¹o h÷u c¬ cña t­ b¶n; tèc ®é chu chuyÓn cña t­ b¶n. Vai trß cña tû suÊt lîi nhuËn trong ®êi sèng: Tû suÊt lîi nhuËn tû lÖ nghÞch víi sù n©ng cao cÊu t¹o h÷u c¬ cña t­ b¶n, tøc lµ trong tr­êng hîp c¸c ®iÒu kiÖn kh¸c kh«ng ®æi cÊu t¹o h÷u c¬ cña t­ b¶n cµng thÊp th× tû suÊt lîi nhuËn cµng cao nh­ng trong mét xÝ nghiÖp c¸ biÖt cÊu t¹o h÷u c¬ cña t­ b¶n t¨ng lªn sÏ dÉn tíi n©ng cao n¨ng suÊt lao ®éng trong xÝ nghiÖp Êy, dÉn tíi gi¸ trÞ c¸ biÖt cña hµng ho¸ do xÝ nghiÖp s¶n xuÊt ra thÊp h¬n gi¸ trÞ x· héi vµ lµm cho xÝ nghiÖp thu ®­îc lîi nhuËn siªu ng¹ch. Do ®ã thóc ®Èy sù tiÕn bé kü thuËt, t¨ng c­êng ¸p dông khoa häc kü thuËt vµo s¶n xuÊt ®ång thêi tr×nh ®é cña ng­êi lao ®éng còng ®­îc n©ng cao. Tû suÊt lîi nhuËn cao hay thÊp sÏ quyÕt ®Þnh thu nhËp cña xÝ nghiÖp nhiÒu hay Ýt. Trong tr­êng hîp c¸c ®iÒu kh¸c kh«ng ®æi, thêi gian s¶n xuÊt vµ thêi gian l­u th«ng cµng rót ng¾n th× lîi nhuËn cña xÝ nghiÖp cµng cao vµ ng­îc l¹i. Do ®ã trong kh©u s¶n xuÊt c¸c xÝ nghiÖp tÝch cùc t×m tßi, kh«ng ngõng s¸ng kiÕn vµ chñ ®éng ¸p dông nh÷ng thµnh tùu khoa häc míi, båi d­ìng ®µo t¹o nh©n lùc ®Ó rót ng¾n thêi gian s¶n xuÊt thùc hiÖn hîp t¸c ho¸ s¶n xuÊt kh«ng riªng g× nh÷ng ng­êi lao ®éng trong xÝ nghiÖp mµ ngay c¶ lao ®éng cña toµn thÓ c¸c thµnh viªn trong x· héi còng ®Òu hîp t¸c ho¸ víi nhau mét c¸ch cã kÕ ho¹ch sö dông hîp lý søc lao ®éng, bè trÝ ng­êi mét c¸ch cã kÕ ho¹ch vµ lµm cho hä ®Òu chuyªn m«n ho¸ t¹o ra nh÷ng h×nh thøc míi tiªn tiÕn trong viÖc tæ chøc s¶n xuÊt vµ lao ®éng. §ång thêi nã cßn ph¸t huy réng r·i tÝnh chñ ®éng tÝch cùc s¸ng t¹o cña ng­êi lao ®éng. Kh«ng chØ rót ng¾n thêi gian s¶n xuÊt mµ xÝ nghiÖp cßn rót ng¾n thêi gian l­u th«ng nh»m t¨ng thu nhËp cña xÝ nghiÖp. f. Tû suÊt lîi nhuËn b×nh qu©n vµ sù h×nh thµnh tû suÊt lîi nhuËn b×nh qu©n Tû suÊt lîi nhuËn b×nh qu©n lµ tû suÊt tÝnh theo % gi¸ tæng gi¸ trÞ thÆng d­ trong x· héi t­ b¶n vµ tæng t­ b¶n x· héi ®Çu t­ vµo tÊt c¶ c¸c lÜnh vùc c¸c ngµnh cña nÒn s¶n xuÊt t­ b¶n chñ nghÜa. NÕu ký hiÖu p' lµ tû suÊt lîi nhuËn b×nh qu©n th×: p'= x 100% Trong c¸c ngµnh cã cÊu t¹o h÷u c¬ t­ b¶n cao h¬n (víi sè t­ b¶n b»ng nhau) th× gi¸ trÞ thÆng d­ ®­îc t¹o ra Ýt h¬n so víi c¸c ngµnh cã cÊu t¹o h÷u c¬ thÊp. ViÖc h×nh thµnh tû suÊt lîi nhuËn b×nh qu©n cã nghÜa lµ ph©n phèi l¹i gi¸ trÞ thÆng d­ gi÷a c¸c nhµ t­ b¶n trong c¸c ngµnh s¶n xuÊt kh¸c nhau theo nguyªn t¾c: t­ b¶n b»ng nhau th× lîi nhuËn b»ng nhau. Tû suÊt lîi nhuËn b×nh qu©n h×nh thµnh d­íi ¶nh h­ëng cña sù c¹nh tranh gi÷a c¸c ngµnh th«ng qua viÖc t­ b¶n di chuyÓn mét c¸ch tù ph¸t tõ ngµnh cã tû suÊt lîi nhuËn thÊp sang ngµnh cã tû suÊt lîi nhuËn cao. ViÖc b×nh qu©n ho¸ tû suÊt lîi nhuËn lµm cho hµng ho¸ kh«ng b¸n theo gi¸ trÞ mµ b¸n theo gi¸ c¶ s¶n xuÊt. Tû suÊt lîi nhuËn b×nh qu©n trong qu¸ tr×nh c¹nh tranh gi÷a c¸c nhµ t­ b¶n nã thÓ hiÖn lîi Ých chung cña giai cÊp nhµ t­ b¶n trong viÖc t¨ng c­êng bãc lét nh©n d©n lao ®éng. Cïng víi sù ph¸t triÓn cña nÒn s¶n xuÊt t­ b¶n chñ nghÜa cÊu t¹o h÷u c¬ cña t­ b¶n t¨ng lªn, do ®ã tû suÊt lîi nhuËn b×nh qu©n cã xu h­íng gi¶m xuèng. B»ng c¸ch bãc lét c«ng nh©n nhµ t­ b¶n ra søc ng¨n c¶n sù gi¶m xuèng cña tû suÊt lîi nhuËn. Ph¹m trï tû suÊt lîi nhuËn b×nh qu©n cßn che dÊu h¬n n÷a quan hÖ bãc lét, che dÊu h¬n n÷a nguån gèc thùc sù trong viÖc lµm giµu cña nhµ t­ b¶n. M¸c lµ ng­êi ®Çu tiªn ph©n tÝch mét c¸ch khoa häc ph¹m trï tû suÊt lîi nhuËn b×nh qu©n, «ng ®· v¹ch trÇn nh÷ng luËn ®iÖu gi¶ dèi cña c¸c nhµ kinh tÕ häc t­ s¶n cho r»ng lîi nhuËn kh«ng ph¶i lµ kÕt qu¶ cña sù bãc lét vµ chØ râ r»ng lîi nhuËn lµ h×nh thøc cña gi¸ trÞ thÆng d­ vµ v¹ch ra nh÷ng m©u thuÉn giai cÊp g¾n liÒn víi tham väng theo ®uæi lîi nhuËn lín nhÊt cña nhµ t­ b¶n. Sù ho¹t ®éng cña qui luËt tû suÊt lîi nhuËn b×nh qu©n lµ biÓu hiÖn cô thÓ cña sù ho¹t ®éng cña quy luËt gi¸ trÞ thÆng d­ trong thêi kú tù do c¹nh tranh cña chñ nghÜa t­ b¶n. M¸c viÕt "... Nh÷ng tû xuÊt lîi nhuËn h×nh thµnh trong nh÷ng ngµnh s¶n xuÊt kh¸c nhau, lóc ®Çu rÊt kh¸c nhau. Do ¶nh h­ëng cña c¹nh tranh nh÷ng tû xuÊt lîi nhuËn kh¸c nhau ®ã san b»ng thµnh tû xuÊt lîi nhuËn chung, ®ã lµ con sè trung b×nh cña tÊt c¶ c¸c tû xuÊt lîi nhuËn kh¸c nhau. Lîi nhuËn cña mét t­ b¶n cã mét l­îng nhÊt ®Þnh thu ®­îc c¨n cø theo tû xuÊt lîi nhuËn chung ®ã, kh«ng kÓ cÊu t¹o h÷u c¬ cña nã nh­ thÕ nµo gäi lµ lîi nhuËn b×nh qu©n". Gi¶ sö cã ba nhµ t­ b¶n ë ba ngµnh s¶n xuÊt kh¸c nhau t­ b¶n mçi ngµnh ®Òu b»ng nhau vµ b»ng 100, tû xuÊt gi¸ trÞ thÆng d­ ®Òu b»ng100%. Tèc ®é chu chuyÓn cñ t­ b¶n ë c¸c ngµnh ®Òu nh­ nhau. T­ b¶n øng tr­íc ®Òu chuyÓn hÕt gi¸ trÞ vµo s¶n phÈm. Nh­ng do cÊu t¹o h÷u c¬ cña t­ b¶n ë tõng ngµnh kh¸c nhau nªn tû xuÊt lîi nhuËn kh¸c nhau. Ngµnh s¶n xuÊt Chi phÝ s¶n xuÊt Gi¸ trÞ thÆng d­ víi m' = 100% p'(%) C¬ khÝ 80c+20v 20 20 DÖt 70c + 30v 30 30 Da 60c + 40v 40 40 Nh­ vËy cïng mét l­îng t­ b¶n ®Çu t­ nh­ng do cÊu t¹o h÷u c¬ kh¸c nhau nªn tØ suÊt lîi nhuËn kh¸c nhau. Nhµ t­ b¶n kh«ng thÓ ®øng yªn ë nh÷ng ngµnh cã tû suÊt lîi nhuËn thÊp. Trong vÝ dô trªn c¸c nhµ t­ b¶n ë ngµnh c¬ khÝ sÏ di chuyÓn t­ b¶n cña m×nh sang ngµnh da lµm cho s¶n phÈm cña ngµnh da nhiÒu lªn (cung lín h¬n cÇu) do ®ã gi¸ c¶ hµng ho¸ ë ngµnh da sÏ h¹ xuèng thÊp h¬n gi¸ trÞ cña nã, vµ tØ suÊt lîi nhuËn ë ngµnh nµy sÏ gi¶m xuèng. Ng­îc l¹i s¶n phÈm ë ngµnh c¬ khÝ sÏ gi¶m ®i (cung thÊp h¬n cÇu) nªn gi¸ c¶ sÏ cao h¬n gi¸ trÞ vµ do ®ã tØ suÊt lîi nhuËn ë ngµnh c¬ khÝ sÏ t¨ng lªn. Nh­ vËy hiÖn t­îng di chuyÓn t­ b¶n tõ ngµnh nµy sang ngµnh kh¸c lµm cho ngµnh cã cung (hµng ho¸) lín h¬n cÇu (hµng ho¸) th× gi¸ c¶ gi¶m xuèng cßn ngµnh cã cÇu (hµng ho¸) lín h¬n cung (hµng ho¸) th× gi¸ c¶ t¨ng lªn. Sù di chuyÓn tù do t­ b¶n tõ ngµnh nµy sang ngµnh kh¸c lµm thay ®æi tû suÊt lîi nhuËn c¸ biÖt cña c¸c ngµnh. KÕt qu¶ h×nh thµnh tû suÊt lîi nhuËn b×nh qu©n. g. Sù chuyÓn ho¸ gi¸ trÞ thµnh gi¸ c¶ s¶n xuÊt Gi¸ c¶ s¶n xuÊt cña hµng ho¸ b»ng chi phÝ s¶n xuÊt cña hµng ho¸ céng víi lîi nhuËn b×nh qu©n (gi¸ c¶ s¶n xuÊt = k + p) Gi¸ c¶ thÞ tr­êng lªn xuèng xung quanh gi¸ c¶ s¶n xuÊt ViÖc biÕn gi¸ trÞ thµnh gi¸ c¶ s¶n xuÊt lµ kÕt qu¶ sù ph¸t triÓn lÞch sö cña nÒn s¶n xuÊt t­ b¶n chñ nghÜa. Sù c¹nh tranh gi÷a c¸c nhµ t­ b¶n ®Çu t­ vµo c¸c ngµnh kinh tÕ kh¸c nhau cã cÊu t¹o h÷u c¬ cña t­ b¶n kh«ng gièng nhau viÖc chuyÓn t­ b¶n tõ ngµnh s¶n xuÊt nµy sang ngµnh s¶n xuÊt kh¸c lµm cho sè t­ b¶n bá ra b»ng nhau thu ®­îc lîi nhuËn ngang nhau tøc lµ lîi nhuËn b×nh qu©n. Ngoµi ra trong mét thêi gian nhÊt ®Þnh tæng gi¸ c¶ s¶n xuÊt b»ng tæng sè gi¸ trÞ cña tÊt c¶ c¸c hµng ho¸. Gi¸ c¶ s¶n xuÊt lµ h×nh thøc biÓu hiÖn cô thÓ cña quy luËt gi¸ trÞ vµ quy luËt gi¸ trÞ thÆng d­. Qu¸ tr×nh h×nh thµnh tû suÊt lîi nhuËn b×nh qu©n vµ gi¸ c¶ s¶n xuÊt cã thÓ tãm t¾t nh­ sau. Ngµnh s¶n xuÊt T­ b¶n bÊt biÕn (c) T­ b¶n kh¶ biÕn (V) m víi m' =100% Gi¸ trÞ hµng ho¸ P (%) Gi¸ c¶ hµng ho¸ chªnh lÖch gi÷a gi¸ c¶ s¶n xuÊt vµ gi¸ trÞ C¬ khÝ 80 20 20 120 30 130 +10 DÖt 70 30 30 130 30 130 0 Da 60 40 40 140 30 130 -10 Tæng sè 210 90 90 390 0 h. ý nghÜa c¸ch m¹ng cña lý luËn lîi nhuËn b×nh qu©n. Víi mét l­îng t­ b¶n nhÊt ®Þnh bá vµo ®Çu t­ ë c¸c ngµnh s¶n xuÊt kh¸c nhau thu ®­îc lîi nhuËn nh­ c¨n cø theo tû suÊt lîi nhuËn b×nh qu©n kh«ng kÓ cÊu t¹o h÷u c¬ cña nã nh­ thÕ nµo. Tû suÊt lîi nhuËn b×nh qu©n h×nh thµnh trong qu¸ tr×nh c¹nh tranh gi÷a c¸c nhµ t­ b¶n nã thÓ hiÖn lîi Ých chung cña giai cÊp nhµ t­ b¶n trong viÖc bãc lét nh©n d©n lao ®éng. Sù h×nh thµnh tû suÊt lîi nhuËn b×nh qu©n lµm gi¸ trÞ hµng ho¸ chuyÓn thµnh gi¸ c¶ s¶n xuÊt. 3. C¸c h×nh thøc cña lîi nhuËn a. Lîi nhuËn c«ng nghiÖp Lîi nhuËn c«ng nghiÖp lµ phÇn gi¸ trÞ thÆng d­ do c«ng nh©n t¹o ra trong lÜnh vùc c«ng nghiÖp vµ bÞ nhµ t­ b¶n chiÕm kh«ng. Thêi gian lao ®éng trong ngµy cña c«ng nh©n chia lµm hai phÇn: mét phÇn thêi gian lao ®éng trong ngµy c«ng nh©n t¹o ra mét l­îng gi¸ trÞ ngang b»ng víi gi¸ trÞ søc lao ®éng. PhÇn cßn l¹i cña ngµy lµ phÇn lao ®éng thÆng d­, lao ®éng trong kho¶ng thêi gian nµy lµ lao ®éng thÆng d­. PhÇn lao ®éng thÆng d­ cña c«ng nh©n thuéc vÒ nhµ t­ b¶n. Khi hµng ho¸ ®­îc b¸n trªn thÞ tr­êng th× phÇn gi¸ trÞ thÆng d­ nµy mang h×nh thøc lµ lîi nhuËn. Lîi nhuËn cao lu«n lµ môc ®Ých cña nhµ t­ b¶n cho nªn nhµ t­ b¶n t×m ra hai ph­¬ng ph¸p ®Ó lµm t¨ng lîi nhuËn ®ã lµ s¶n xuÊt gi¸ trÞ thÆng d­ tuyÖt ®èi vµ s¶n xuÊt gi¸ trÞ thÆng d­ t­¬ng ®èi. b. Lîi nhuËn th­¬ng nghiÖp. Lîi nhuËn th­¬ng nghiÖp lµ mét phÇn gi¸ trÞ thÆng d­ ®­îc t¹o ra trong lÜnh vùc s¶n xuÊt mµ nhµ t­ b¶n c«ng nghiÖp nh­êng cho nhµ t­ b¶n th­¬ng nghiÖp. Lîi nhuËn th­¬ng nghiÖp cã nguån gèc tõ trong lÜnh vùc s¶n xuÊt, nã lµ sè chªnh lÖch gi÷a gi¸ b¸n vµ gi¸ mua hµng ho¸. Nh­ng ®iÒu ®ã kh«ng cã nghÜa lµ nhµ t­ b¶n th­¬ng nghiÖp b¸n hµng ho¸ cao h¬n gi¸ trÞ cña nã, mµ lµ nhµ t­ b¶n th­¬ng nghiÖp mua hµng ho¸ thÊp h¬n gi¸ trÞ vµ khi b¸n th× anh ta b¸n ®óng gi¸ trÞ cña nã. Nhµ t­ b¶n c«ng nghiÖp lu«n t×m ra c¸c ph­¬ng ph¸p s¶n xuÊt ®Ó lµm t¨ng lîi nhuËn. VËy t¹i sao nhµ t­ b¶n c«ng nghiÖp l¹i chÞu nh­êng mét phÇn lîi nhuËn cho nhµ t­ b¶n th­¬ng nghiÖp. Së dÜ nhµ t­ b¶n c«ng nghiÖp b»ng lßng nh­êng mét phÇn lîi nhuËn cho nhµ t­ b¶n th­¬ng nghiÖp lµ do nhµ t­ b¶n th­¬ng nghiÖp cã vai trß ®Æc biÖt quan träng ®èi víi nhµ t­ b¶n c«ng nghiÖp. T­ b¶n th­¬ng nghiÖp chØ ho¹t ®éng trong lÜnh vùc l­u th«ng, ®ã lµ mét kh©u, mét giai ®o¹n cña qu¸ tr×nh s¶n xuÊt, kh«ng cã giai ®o¹n nµy th× qu¸ tr×nh s¶n xuÊt kh«ng thÓ tiÕp diÔn ®­îc. T­ b¶n th­¬ng nghiÖp chuyªn tr¸ch nhiÖm vô l­u th«ng hµng ho¸ phôc vô cho nhiÒu nhµ t­ b¶n cïng mét lóc do vËy l­¬ng t­ b¶n vµ c¸c chi phÝ bá vµo l­u th«ng sÏ gi¶m ®i rÊt nhiÒu do ®ã t­ b¶n cña tõng nhµ t­ b¶n c«ng nghiÖp còng nh­ cña toµn x· héi bá vµo s¶n xuÊt sÏ t¨ng lªn, qui m« s¶n xuÊt më réng vµ lîi nhuËn còng t¨ng lªn. MÆt kh¸c chñ nghÜa t­ b¶n cµng ph¸t triÓn th× m©u thuÉn gi÷a s¶n xuÊt vµ tiªu dïng cµng gay g¾t do ®ã cÇn ph¶i cã c¸c nhµ t­ b¶n biÕt tÝnh to¸n, am hiÓu ®­îc nhu cÇu thÞ tr­êng, biÕt kü thuËt th­¬ng m¹i... chØ cã t­ b¶n th­¬ng nghiÖp ®¸p øng ®­îc c¸c yªu cÇu ®ã. §èi víi nhµ t­ b¶n c«ng nghiÖp, khi lÜnh vùc l­u th«ng ®· cã t­ b¶n th­¬ng nghiÖp ®¶m nhiÖm nªn r¶nh tay trong l­u th«ng chØ tËp trung vµo ®Èy m¹nh s¶n xuÊt, do ®ã lîi nhuËn còng t¨ng lªn. c. Lîi nhuËn ng©n hµng Ng©n hµng t­ b¶n chñ nghÜa lµ tæ chøc kinh doanh t­ b¶n tiÒn tÖ lµm m«i giíi gi÷a ng­êi ®i vay vµ ng­êi cho vay. Trong nghiÖp vô nhËn göi ng©n hµng tr¶ lîi tøc cho ng­êi göi tiÒn vµo, cßn trong nghiÖp vô cho vay ng©n hµng thu lîi tøc cho ng­êi ®i vay. Lîi tøc nhËn göi bao giê còng nhá h¬n lîi tøc cho vay. Lîi nhuËn ng©n hµng lµ chªnh lÖch gi÷a lîi tøc cho vay vµ lîi tøc nhËn göi trõ ®i c¸c kho¶n chi phÝ cÇn thiÕt vÒ nghiÖp vô ng©n hµng céng víi c¸c kho¶n thu nhËp kh¸c vÒ kinh doanh tiÒn tÖ. Lîi nhuËn ng©n hµng ngang b»ng víi lîi nhuËn b×nh qu©n T­ b¶n ng©n hµng lµ t­ b¶n ho¹t ®éng cho nªn lîi nhuËn ng©n hµng ho¹t ®éng theo qui luËt tû suÊt lîi nhuËn b×nh qu©n. d. Lîi tøc cho vay. Cã nhµ t­ b¶n cÇn t­ b¶n ®Ó ho¹t ®éng bëi v× hä ch­a cã ®ñ vèn. Mét sè nhµ t­ b¶n cã tiÒn nh­ng ch­a cÇn sö dông vèn. V× vËy nhµ t­ b¶n cÇn vèn ®Ó ho¹t ®éng sÏ ®i vay cßn nhµ t­ b¶n ch­a sö dông ®Õn sÏ cho vay. Nhµ t­ b¶n ®i vay (nhµ t­ b¶n ho¹t ®éng) vay tiÒn ®Ó s¶n xuÊt kinh doanh nªn thu ®­îc lîi nhuËn. Nhµ t­ b¶n cho vay ®· nh­îng quyÒn sö dông t­ b¶n cña m×nh cho ng­êi kh¸c trong mét thêi gian nhÊt ®Þnh cho nªn hä nhËn ®­îc mét sè tiÒn lêi do ng­êi ®i vay tr¶ cho hä. Sè tiÒn lêi gäi lµ lîi tøc. Lîi tøc lµ mét phÇn lîi nhuËn b×nh qu©n mµ nhµ t­ b¶n ®i vay ph¶i tr¶ cho nhµ t­ b¶n cho vay c¨n cø vµo mãn tiÒn nhµ t­ b¶n cho vay ®· ®­a cho nhµ t­ b¶n ®i vay sö dông. Nguån gèc cña lîi tøc lµ mét phÇn gi¸ trÞ thÆng d­ do c«ng nh©n s¸ng t¹o ra trong lÜnh vùc s¶n xuÊt. e. §Þa t« Quan hÖ s¶n xuÊt t­ b¶n chñ nghÜa kh«ng chØ h×nh thµnh vµ thèng trÞ trong lÜnh vùc c«ng nghiÖp mµ cßn ph¸t triÓn trong lÜnh vùc nhµ t­ b¶n kinh doanh trong n«ng nghiÖp muèn kinh doanh th× ph¶i thuª ruéng ®Êt cña ®Þa chñ. Còng nh­ nhµ t­ b¶n kinh doanh trong c«ng nghiÖp nhµ t­ b¶n kinh doanh trong n«ng nghiÖp ph¶i thuª ®Êt cho nªn ngoµi lîi nhuËn b×nh qu©n ra hä ph¶i thu thªm ®­îc mét phÇn gi¸ trÞ thÆng d­ d«i ra ngoµi lîi nhuËn b×nh qu©n gäi lµ lîi nhuËn siªu ng¹ch. Lîi nhuËn siªu ng¹ch nµy t­¬ng ®èi æn ®Þnh vµ l©u dµi, hä ph¶i tr¶ nã cho chñ ®Êt d­íi h×nh th¸i ®Þa t«. §Þa t« t­ b¶n chñ nghÜa lµ mét phÇn gi¸ trÞ thÆng d­ cßn l¹i sau khi ®· khÊu trõ ®i phÇn lîi nhuËn b×nh qu©n cña nhµ t­ b¶n kinh doanh ruéng ®Êt. Nguån gèc cña ®Þa t« t­ b¶n chñ nghÜa lµ kÕt qu¶ cña viÖc bãc lét c«ng nh©n lµm thuª cho n«ng nghiÖp. II. Vai trß cña lîi nhuËn trong nÒn kinh tÕ thÞ tr­êng. 1. TiÕn hµnh ph¸t triÓn cña c¸c h×nh thøc tæ chøc s¶n xuÊt a. Qu¸ tr×nh chuyÓn tõ kinh tÕ tù nhiªn lªn kinh tÕ hµng ho¸. Kinh tÕ tù nhiªn vµ kinh tÕ hµng ho¸ lµ hai h×nh thøc tæ chøc kinh tÕ - x· héi ®· tån t¹i trong lÞch sö. Hai h×nh thøc nµy ®­îc h×nh thµnh trªn c¬ së tr×nh ®é ph¸t triÓn cña lùc l­îng s¶n xuÊt x· héi tr×nh ®é ph©n c«ng lao ®éng x· héi tr×nh ®é ph¸t triÓn vµ ph¹m vi cña quan hÖ trao ®æi. Trong nÒn kinh tÕ tù nhiªn ng­êi s¶n xuÊt ®ång thêi lµ ng­êi tiªu dïng. Tù s¶n xuÊt tù tiªu dïng lµ ®Æc ®iÓm næi bËt cña kinh tÕ tù nhiªn. Môc ®Ých cña s¶n xuÊt lµ t¹o ra nh÷ng gi¸ trÞ sö dông nh»m tho¶ m·n nhu cÇu tiªu dïng cña chÝnh b¶n th©n ng­êi s¶n xuÊt v× thÕ cã thÓ nãi qu¸ tr×nh s¶n xuÊt tù nhiªn chØ gåm cã hai kh©u: s¶n xuÊt - tiªu dïng. C¸c quan hÖ kinh tÕ trong nÒn kinh tÕ tù nhiªn mang h×nh th¸i hiÖn vËt. Trong nÒn kinh tÕ hµng ho¸ môc ®Ých cña s¶n xuÊt lµ trao ®æi hay lµ ®Ó b¸n. Môc ®Ých ®ã ®­îc x¸c ®Þnh tr­íc qu¸ tr×nh s¶n xuÊt vµ cã tÝnh kh¸ch quan. S¶n xuÊt vµ toµn bé qu¸ tr×nh t¸i s¶n xuÊt ®Òu g¾n liÒn víi thÞ tr­êng. So víi kinh tÕ tù nhiªn kinh tÕ hµng ho¸ cã ­u ®iÓm sau: Mét lµ: Trong kinh tÕ hµng ho¸ do cã sù ph¸t triÓn cña ph©n c«ng lao ®éng x· héi cho nªn s¶n xuÊt ®­îc chuyªn m«n ho¸ ngµy cµng cao, thÞ tr­êng ngµy cµng më réng. §iÒu ®ã t¹o ®iÒu kiÖn ph¸t huy lîi thÕ so s¸nh cña mçi vïng, mçi ®¬n vÞ s¶n xuÊt, thóc ®Èy viÖc c¶i tiÕn c«ng cô lao ®éng n©ng cao tr×nh ®é kü thuËt më réng ph¹m vi s¶n xuÊt, thóc ®Èy s¶n xuÊt ph¸t triÓn. Hai lµ: Trong nÒn kinh tÕ hµng ho¸ môc ®Ých cña s¶n xuÊt kh«ng ph¶i lµ ®Ó tiªu dïng cho chÝnh b¶n th©n ng­êi s¶n xuÊt mµ lµ ®Ó tho¶ m·n nhu cÇu ngµy cµng cao cña thÞ tr­êng. ChÝnh nhu cÇu ngµy cµng t¨ng cña thÞ tr­êng ®· lµm h×nh thµnh ®éng lùc m¹nh mÏ cho sù ph¸t triÓn cña s¶n xuÊt hµng ho¸. Nhu cÇu tiªu dïng cµng cao th× s¶n xuÊt ph¶i më réng c¶ vÒ chiÒu réng vµ chiÒu s©u. Ba lµ: Trong kinh tÕ hµng ho¸, c¹nh tranh ngµy cµng gay g¾t. Yªu cÇu cña c¹nh tranh ®ßi hái nh÷ng ®¬n vÞ s¶n xuÊt hµng ho¸ ph¶i th­êng xuyªn quan t©m tíi n¨ng suÊt lao ®éng, n©ng cao chÊt l­îng s¶n phÈm... ®Ó thu lîi nhuËn ngµy cµng cao h¬n. C¹nh tranh ch¹y theo lîi nhuËn siªu ng¹ch ®· lµm lùc l­îng s¶n xuÊt cã nh÷ng b­íc tiÕn bé dµi. Bèn lµ: Trong kinh tÕ hµng ho¸, do s¶n xuÊt x· héi ngµy cµng ph¸t triÓn, quan hÖ hµng ho¸ tiÒn tÖ ngµy cµng më réng cho nªn s¶n phÈm hµng ho¸ ngµy cµng phong phó vµ ®a d¹ng, giao l­u kinh tÕ vµ v¨n ho¸ gi÷a c¸c vïng, c¸c ®Þa ph­¬ng, c¸c quèc gia ngµy cµng ph¸t triÓn. §êi sèng vËt chÊt, tinh thÇn v¨n ho¸ cña d©n c­ ngµy cµng ®­îc n©ng cao. Nh÷ng tiÒn ®Ò cña qu¸ tr×nh chuyÓn tõ kinh tÕ tù nhiªn lªn kinh tÕ hµng ho¸ sù ra ®êi vµ ph¸t triÓn cu¶ kinh tÕ hµng ho¸ lµ qu¸ tr×nh kinh tÕ kh¸ch quan. Nã b¾t ®Çu khi kinh tÕ tù nhiªn ph¸t triÓn ®Õn tr×nh ®é lµm xuÊt hiÖn nh÷ng tiÒn ®Ò cña kinh tÕ hµng ho¸. Sù xuÊt hiÖn cña kinh tÕ hµng ho¸ còng chÝnh lµ sù xuÊt hiÖn nh÷ng tiÒn ®Ò phñ ®Þnh kinh tÕ tù nhiªn vµ kh¼ng ®Þnh kinh tÕ hµng ho¸. Mçi b­íc ph¸t triÓn cña kinh tÕ hµng ho¸ lµ mét b­íc ®Èy lïi kinh tÕ tù nhiªn. Qu¸ tr×nh xuÊt hiÖn, vËn ®éng vµ ph¸t triÓn cña kinh tÕ hµng hãa diÔn ra víi sù t¸c ®éng m¹nh mÏ cña nh÷ng tiÒn ®Ò sau: Ph©n c«ng lao ®éng x· héi: Ph©n c«ng lao ®éng x· héi t¹o ra nh÷ng ngµnh nghÒ s¶n xuÊt kh¸c nhau. Do ph©n c«ng lao ®éng x· héi cho nªn mçi ng­êi chuyªn lµm mét viÖc trong mét ngµnh víi mét nghÒ nhÊt ®Þnh vµ chuyÓn s¶n xuÊt ra mét sè s¶n phÈm nhÊt ®Þnh. Nh­ng nhu cÇu tiªu dïng cña hä l¹i cÇn nhiÒu lo¹i s¶n phÈm kh¸c nhau. §Ó tho¶ m·n nhu cÇu cña m×nh nh÷ng ng­êi s¶n xuÊt ph¶i trao ®æi s¶n phÈm cho nhau. Ph©n c«ng lao ®éng x· héi lµm n¶y sinh nh÷ng quan hÖ kinh tÕ gi÷a nh÷ng ng­êi s¶n xuÊt víi nhau. Sù ®éc lËp t­¬ng ®èi vÒ kinh tÕ gi÷a nh÷ng ng­êi s¶n xuÊt: do ph©n c«ng lao ®éng x· héi vµ sù ®éc lËp gi÷a nh÷ng ng­êi s¶n xuÊt vÒ kinh tÕ, cho nªn quan hÖ cña nh÷ng ng­êi s¶n xuÊt lµ quan hÖ m©u thuÉn: hä võa liªn hÖ, vµ phô thuéc vµo nhau võa ®éc lËp víi nhau. Gi¶i quyÕt mèi quan hÖ m©u thuÉn nµy tÊt yÕu ®ßi hái ph¶i cã quan hÖ trao ®æi dùa trªn c¬ së gi¸ trÞ nghÜa lµ dùa trªn c¬ së trao ®æi ngang gi¸. Ph©n c«ng lao ®éng x· héi ph¸t triÓn th× quan hÖ trao ®æi còng ®­îc më réng vµ ngµy cµng phøc t¹p. Ph©n c«ng lao ®éng x· héi ph¸t triÓn dÉn tíi sù ra ®êi cña ngµnh th­¬ng nghiÖp. Th­¬ng nghiÖp ph¸t triÓn lµm cho s¶n xuÊt vµ l­u th«ng hµng ho¸ cïng víi l­u th«ng tiÒn tÖ ph¸t triÓn. Quan hÖ trao ®æi ®­îc më réng vµ ph¸t triÓn ®ßi hái hÖ thèng giao th«ng vËn t¶i còng ph¶i më réng vµ ph¸t triÓn. b. Qu¸ tr×nh chuyÓn tõ kinh tÕ hµng ho¸ gi¶n ®¬n sang kinh tÕ thÞ tr­êng. Kinh tÕ hµng ho¸ vµ kinh tÕ thÞ tr­êng chØ kh¸c nhau vÒ tr×nh ®é ph¸t triÓn. Kinh tÕ thÞ tr­êng lµ h×nh thøc ph¸t triÓn cao cña kinh tÕ hµng ho¸. Kinh tÕ hµng ho¸ ph¸t triÓn, ®iÒu ®ã cã nghÜa lµ ph¹m trï hµng ho¸ tiÒn tÖ vµ thÞ tr­êng ®­îc ph¸t triÓn vµ ®­îc më réng. Hµng ho¸ kh«ng chØ bao gåm nh÷ng s¶n phÈm ®Çu ra cña s¶n xuÊt mµ cßn bao gåm c¶ c¸c yÕu tè ®Çu vµo cña s¶n xuÊt. Dung l­îng thÞ tr­êng vµ c¬ cÊu thÞ tr­êng ®­îc më réng hoµn thiÖn. Mäi quan hÖ kinh tÕ ®Òu ®­îc tiÒn tÖ ho¸. Khi ®ã ng­êi ta gäi kinh tÕ hµng ho¸ lµ kinh tÕ thÞ tr­êng. Nh÷ng ®iÒu kiÖn h×nh thµnh kinh tÕ thÞ tr­êng. Kinh tÕ thÞ tr­êng ®­îc h×nh thµnh víi nh÷ng ®iÒu kiÖn sau: Mét lµ, sù xuÊt hiÖn hµng hãa søc lao ®éng vµ thÞ tr­êng søc lao ®éng. Tr­íc hÕt cÇn kh¼ng ®Þnh sù xuÊt hiÖn cña hµng ho¸ søc lao ®éng lµ mét tiÕn bé lÞch sö. Ng­êi lao ®éng ®­îc tù do, anh ta cã quyÒn lµm chñ kh¶ n¨ng lao ®éng cña m×nh vµ lµ chñ thÓ b×nh ®¼ng trong viÖc th­¬ng l­îng víi ng­êi kh¸c. Sù xuÊt hiÖn hµng ho¸ søc lao ®éng dÉn tíi sù h×nh thµnh kinh tÕ thÞ tr­êng lµ v×: Kinh tÕ thÞ tr­êng lµ nÒn kinh tÕ ph¸t triÓn. Nã cã n¨ng suÊt lao ®éng cao, ngoµi nh÷ng s¶n phÈm cÇn thiÕt cßn cã nh÷ng s¶n phÈm thÆng d­. ChÝnh sù xuÊt hiÖn hµng hãa søc lao ®éng ®· ph¶n ¸nh ®iÒu ®ã, sù xuÊt hiÖn hµng ho¸ søc lao ®éng ph¶n ¸nh giai ®o¹n s¶n xuÊt ®· ph¸t triÓn trong ®ã n¨ng suÊt lao ®éng ®· cao. Nhê cã sù xuÊt hiÖn cña hµng ho¸ søc lao ®éng vµ thÞ tr­êng mµ tiÒn tÖ kh«ng chØ ®¬n thuÇn lµ ph­¬ng tiÖn l­u th«ng mµ cßn trë thµnh ph­¬ng tiÖn lµm t¨ng gi¸ trÞ, n©ng cao hiÖu qu¶ s¶n xuÊt, kinh doanh thóc ®Èy t¨ng truëng vµ ph¸t triÓn kinh tÕ. Víi sù suÊt hiÖn cña hµng ho¸ søc lao ®éng dÉn tíi sù h×nh thµnh c¸c yÕu tè s¶n xuÊt mét c¸ch hoµn chØnh,kinh tÕ thÞ tr­êng ra ®êi. Hai lµ, ph¶i tÝch luü ®­îc mét sè tiÒn nhÊt ®Þnh vµ sè tiÒn ®ã ph¶i trë thµnh vèn ®Ó tiÕn hµnh s¶n xuÊt kinh doanh nh»m môc ®Ých cã lîi nhuËn. Ba lµ, kinh tÕ thÞ tr­êng lµ kinh tÕ tiÒn tÖ cho nªn vai trß cña tiÒn tÖ v« cïng quan träng. §Ó h×nh thµnh ®­îc nÒn kinh tÕ thÞ tr­êng cÇn ph¶i cã hÖ thèng tµi chÝnh tÝn dông ng©n hµng t­¬ng ®èi ph¸t triÓn. Bèn lµ, sù h×nh thµnh ph¸t triÓn kinh tÕ thÞ tr­êng ®ßi hái ph¶i cã hÖ thèng kÕt cÊu h¹ tÇng t­¬ng ®èi ph¸t triÓn, trªn c¬ së ®ã míi ®¶m b¶o l­u th«ng hµng ho¸ vµ l­u th«ng tiÒn tÖ ®­îc thuËn lîi dÔ dµng. N¨m lµ, t¨ng c­êng vai trß kinh tÕ cña Nhµ n­íc. Nhµ n­íc t¹o ra m«i tr­êng vµ hµnh lang cho thÞ tr­êng ph¸t triÓn lµnh m¹nh. Víi tÊt c¶ c¸c tiÒn ®Ò trªn nÒn kinh tÕ thÞ tr­êng ®­îc x· héi ho¸ cao, c¸c quan hÖ kinh tÕ mang h×nh th¸i phæ biÕn lµ quan hÖ hµng ho¸ - tiÒn tÖ vµ nã ®­îc tiÒn tÖ ho¸. Nh÷ng ®Æc tr­ng cña kinh tÕ thÞ tr­êng: Mét lµ: tÝnh tù chñ cña c¸c chñ thÓ kinh tÕ rÊt cao. C¸c chñ thÓ kinh tÕ tù bï ®¾p nh÷ng chi phÝ vµ tù chÞu tr¸ch nhiÖm ®èi víi kÕt qu¶ s¶n xuÊt kinh doanh cña m×nh. C¸c chñ thÓ kinh tÕ ®­îc tù do liªn doanh liªn kÕt tù do tæ chøc qu¸ tr×nh s¶n xuÊt theo luËt ®Þnh. Hai lµ: Trªn thÞ tr­êng hµng ho¸ rÊt phong phó. Ng­êi ta tù do mua b¸n hµng ho¸. Sù ®a d¹ng vµ phong phó vÒ sè l­îng hµng ho¸ vµ chñng lo¹i hµng ho¸ trªn thÞ tr­êng mét mÆt ph¶n ¸nh tr×nh ®é cao cña n¨ng suÊt lao ®éng x· héi mÆt kh¸c møc ®é ph¸t triÓn cña quan hÖ trao ®æi, tr×nh ®é ph©n c«ng lao ®éng x· héi vµ sù ph¸t triÓn cña thÞ tr­êng. Ba lµ: Gi¸ c¶ ®­îc h×nh thµnh ngay trªn thÞ tr­êng. Gi¸ c¶ thÞ tr­êng võa lµ sù biÓu hiÖn b»ng tiÒn cña gi¸ trÞ thÞ tr­êng võa chÞu t¸c ®éng cña quan hÖ c¹nh tranh vµ quan hÖ cung cÇu hµng ho¸ dÞch vô. Trªn c¬ së gi¸ trÞ thÞ tr­êng, gi¸ c¶ lµ kÕt qu¶ cña sù th­¬ng l­îng vµ tho¶ thuËn gi÷a ng­êi mua vµ ng­êi b¸n. Trong qu¸ tr×nh trao ®æi mua b¸n hµng ho¸ ng­êi b¸n lu«n muèn b¸n víi gi¸ cao. Ng­êi mua bu«n muèn mua víi gi¸ thÊp. §èi víi ng­êi b¸n gi¸ c¶ ph¶i ®¸p øng nhu cÇu bï ®¾p ®­îc chi phÝ vµ cã doanh lîi. Chi phÝ s¶n xuÊt lµ giíi h¹n, lµ phÇn cøng cña gi¸ c¶, doanh lîi cµng nhiÒu cµng tèt. §èi víi ng­êi mua gi¸ c¶ ph¶i phï hîp víi lîi Ých giíi h¹n cña hä gi¸ c¶ thÞ tr­êng chung hoµ ®­îc c¶ lîi Ých c¶ ng­êi b¸n vµ ng­êi mua. Bèn lµ: Kinh tÕ thÞ tr­êng lµ hÖ thèng kinh tÕ më. Nã rÊt phong phó ®a d¹ng, phøc t¹p vµ ®­îc ®iÒu hµnh bëi hÖ thèng luËt ph¸p cña Nhµ n­íc. N¨m lµ: C¹nh tranh lµ mét tÊt yÕu cña kinh tÕ thÞ tr­êng. Nã tån t¹i trªn c¬ së nh÷ng ®¬n vÞ s¶n xuÊt hµng ho¸ ®éc lËp vµ kh¸c nhau vÒ lîi Ých kinh tÕ. Theo yªu cÇu cña qui luËt gi¸ trÞ, tÊt c¶ c¸c ®¬n vÞ s¶n xuÊt hµng ho¸ ®Òu ph¶i s¶n xuÊt vµ kinh doanh trªn c¬ së hao phÝ lao ®éng x· héi cÇn thiÕt. Trong ®iÒu kiÖn ®ã, muèn cã nhiÒu lîi nhuËn c¸c ®¬n vÞ s¶n xuÊt vµ kinh doanh ph¶i ®ua nhau c¶i tiÕn kü thuËt, ¸p dông kü thuËt míi vµo s¶n xuÊt ®Ó n©ng cao n¨ng suÊt lao ®éng c¸ biÖt, gi¶m hao phÝ lao ®éng c¸ biÖt nh»m thu lîi siªu ng¹ch. Theo ®uæi møc lîi nhuËn cao lµ môc ®Ých cña mäi nÒn kinh tÕ thÞ tr­êng. C¸c doanh nghiÖp trong nÒn kinh tÕ thÞ tr­êng nh»m môc ®Ých thu lîi nhuËn cao. §Ó thu lîi nhuËn cao c¸c doanh nghiÖp c¹nh tranh víi nhau. Trong nÒn kinh tÕ thÞ tr­êng c¹nh tranh diÔn ra mét c¸ch phæ biÕn trong c¶ lÜnh vùc s¶n xuÊt vµ trong c¶ lÜnh vùc l­u th«ng. C¹nh tranh trong lÜnh vùc s¶n xuÊt bao gåm c¹nh tranh trong néi bé ngµnh vµ c¹nh tranh gi÷a c¸c ngµnh. C¹nh tranh trong néi bé ngµnh lµ sù c¹nh tranh gi÷a c¸c xÝ nghiÖp trong cïng mét ngµnh s¶n xuÊt cïng mét lo¹i s¶n phÈm, sù c¹nh tranh gi÷a c¸c xÝ nghiÖp trong cïng mét ngµnh s¶n xuÊt lµm cho gi¸ c¶ cña hµng ho¸ h×nh thµnh phï hîp víi gi¸ trÞ x· héi hoÆc gi¸ trÞ thÞ tr­êng cña hµng ho¸. Gi¸ trÞ x· héi (gi¸ trÞ thÞ tr­êng) cña hµng ho¸ lµ do ®iÒu kiÖn s¶n xuÊt trung b×nh chiÕm ®Þa vÞ thèng trÞ, quyÕt ®Þnh. Trong c¸c xÝ nghiÖp cã kü thuËt vµ tæ chøc hoµn thiÖn h¬n th× gi¸ trÞ c¸ biÖt cña hµng ho¸ thÊp h¬n gi¸ trÞ thÞ tr­êng. Nhê kÕt qu¶ cña c¹nh tranh trong néi bé ngµnh, c¸c xÝ nghiÖp ®ã thu ®­îc lîi nhuËn siªu ng¹ch. C¸c xÝ nghiÖp s¶n xuÊt ra hµng ho¸ cã gi¸ trÞ c¸ biÖt cao h¬n gi¸ trÞ thÞ tr­êng sÏ kh«ng thÓ thùc hiÖn ®­îc ®Çy ®ñ bé phËn gi¸ trÞ thÆng d­ chøa ®ùng trong hµng ho¸, thËm chÝ kh«ng bï l¹i ®­îc chi phÝ s¶n xuÊt. Lîi nhuËn siªu ng¹ch mµ c¸c xÝ nghiÖp cã kü thuËt hoµn thiÖn h¬n thu ®­îc chØ cã tÝnh chÊt t¹m thêi v× c¸c xÝ nghiÖp kh¸c còng ra søc ¸p dông vµo s¶n xuÊt nh÷ng thiÕt bÞ kü thuËt hoµn thiÖn h¬n. C¹nh tranh trong néi bé ngµnh lµ nh©n tè tù ph¸t thóc ®Èy kü thuËt ph¸t triÓn vµ n©ng cao n¨ng suÊt lao ®éng trong c¸c xÝ nghiÖp. C¹nh tranh trong néi bé ngµnh lµ do viÖc theo ®uæi môc ®Ých lµm giµu vµ tû suÊt lîi nhuËn cao h¬n quyÕt ®Þnh. B¶n th©n sù c¹nh tranh trong néi bé ngµnh kh«ng tr¸nh khái sù l·ng phÝ rÊt lín vÒ søc ng­êi søc cña. C¹nh tranh trong néi bé ngµnh lµm cho c¸c xÝ nghiÖp lín lo¹i trõ c¸c xÝ nghiÖp võa vµ nhá. Sù c¹nh tranh Êy dÉn tíi sù tËp trung s¶n xuÊt. C¹nh tranh gi÷a c¸c ngµnh lµ sù c¹nh tranh gi÷a c¸c xÝ nghiÖp trong c¸c ngµnh kinh tÕ kh¸c nhau nh»m giµnh lÊy lîi nhuËn lín nhÊt. Trong qu¸ tr×nh c¹nh tranh gi÷a c¸c ngµnh, t­ b¶n tù ph¸t di chuyÓn tõ ngµnh nµy sang ngµnh kh¸c do ®ã thùc hiÖn sù ph©n phèi t­ b¶n gi÷a c¸c ngµnh s¶n xuÊt kh¸c nhau. Cuéc ®Êu tranh gi÷a c¸c xÝ nghiÖp lµ ®Ó sö dông t­ b¶n mét c¸ch cã lîi nhÊt. NÕu nh­ hËu qu¶ trùc tiÕp cña c¹nh tranh trong néi bé ngµnh lµ gi¸ trÞ thÞ tr­êng cña mét lo¹i hµng hãa nµo ®ã th× kÕt qu¶ cña sù c¹nh tranh kh¸c ngµnh lµ t­ b¶n tù ph¸t di chuyÓn tõ ngµy nµy sang ngµnh kh¸c b×nh qu©n ho¸ tû suÊt lîi nhuËn, h×nh thµnh tû suÊt lîi nhuËn chung, thèng nhÊt (hay b×nh qu©n) vµ gi¸ c¶ s¶n xuÊt. KÕt qu¶ lµ trong c¸c ngµnh s¶n xuÊt t­ b¶n chñ nghÜa kh¸c nhau, sù c¹nh tranh gi÷a c¸c ngµnh ph¶n ¸nh m©u thuÉn gi÷a c¸c nhµ t­ b¶n c«ng nghiÖp thuéc c¸c ngµnh kh¸c nhau trong viÖc ph©n chia gi¸ trÞ thÆng d­. Ngoµi c¹nh tranh trong lÜnh vùc s¶n xuÊt c¸c xÝ nghiÖp cßn c¹nh tranh víi nhaua trong c¶ lÜnh vùc l­u th«ng. C¹nh tranh trong lÜnh vùc l­u th«ng bao gåm: C¹nh tranh gi÷a nh÷ng ng­êi tham gia trao ®æi hµng ho¸ vµ dÞch vô trªn thÞ tr­êng (ng­êi b¸n víi ng­êi b¸n, ng­êi mua víi ng­êi mua). H×nh thøc c¹nh tranh vµ c¸c biÖn ph¸p c¹nh tranh cã thÓ rÊt ®a d¹ng phong phó nh­ng môc ®Ých cuèi cïng cña c¹nh tranh lµ lîi nhuËn. 2. NÒn kinh tÕ thÞ tr­êng ViÖt Nam. a. Sù cÇn thiÕt kh¸ch quan chuyÓn sang c¬ chÕ thÞ tr­êng cã sù qu¶n lý cña nhµ n­íc. Tõ v¨n kiÖn ®¹i héi VI §¶ng vµ Nhµ n­íc chñ tr­¬ng xo¸ bá chÕ ®é kÕ ho¹ch ho¸ tËp trung - c¬ chÕ qu¶n lý kinh tÕ ®· tån t¹i ë n­íc ta tr­íc ®æi míi - ®Ó chuyÓn s¸ng c¬ chÕ thÞ tr­êng cã sù qu¶n lý cña nhµ n­íc. Trong mÊy thËp niªn tr­íc ®©y nÒn kinh tÕ n­íc ta ®­îc vËn hµnh theo c¬ chÕ tËp trung quan liªu bao cÊp vµ ®Æc tr­ng cña c¬ chÕ nµy lµ: Nhµ n­íc giao cho c¸c ®iÒu kiÖn cña s¶n xuÊt nh­ vËt t­, tiÒn vèn, søc lao ®éng cho c¸c xÝ nghiÖp ®Ó s¶n xuÊt kinh doanh. Nhµ n­íc chØ ®¹o viÖc s¶n xuÊt kinh doanh cña c¸c xÝ nghiÖp theo hÖ thèng chØ tiªu ph¸p lÖnh. C¸c xÝ nghiÖp tiÕn hµnh s¶n xuÊt vµ cè g¾ng hoµn thµnh chØ tiªu, l·i nhµ n­íc thu, lç nhµ n­íc bï v× vËy nÒn kinh tÕ kh«ng cã tÝnh hiÖu qu¶. C¸c c¬ quan qu¶n lý cÊp trªn can thiÖp qu¸ s©u vµo ho¹t ®éng s¶n xuÊt kinh doanh cña c¸c ®¬n vÞ kinh tÕ c¬ së nh­ng kh«ng chÞu tr¸ch nhiÖm g× vÒ mÆt vËt chÊt ®èi víi c¸c quyÕt ®Þnh cña m×nh. Bá qua quan hÖ hµng ho¸ - tiÒn tÖ vµ hiÖu qu¶ kinh tÕ, qu¶n lý nÒn kinh tÕ vµ kÕ ho¹ch ho¸ b»ng chÕ ®é cÊp ph¸t vµ giao nép s¶n phÈm, quan hÖ hiÖn vËt lµ chñ yÕu, do ®ã h¹ch to¸n kinh tÕ chØ lµ h×nh thøc. ChÕ ®é bao cÊp thùc hiÖn d­íi c¸c h×nh thøc: bao cÊp qua gi¸, bao cÊp qua tiÒn l­¬ng hiÖn vËt (chÕ ®é tem phiÕu) vµ bao cÊp qua cÊp ph¸t vèn cña ng©n s¸ch mµ kh«ng rµng buéc vËt chÊt ®èi víi ng­êi ®­îc cÊp vèn. Bé m¸y qu¶n lý rÊt cång kÒnh, cã nhiÒu cÊp trung gian vµ kÐm n¨ng ®éng tõ ®ã sinh ra mét ®éi ngò c¸n bé kÐm n¨ng lùc qu¶n lý, kh«ng th¹o nghiÖp vô kinh doanh, nh­ng phong c¸ch th× quan liªu cöa quyÒn. C¬ chÕ kÕ ho¹ch ho¸ tËp trung ®· tÝch gãp nh÷ng xu h­íng tiªu cùc, lµm n¶y sinh sù tr× trÖ, h×nh thµnh c¬ chÕ k×m h·m sù ph¸t triÓn kinh tÕ - x· héi. VÊn ®Ò ®Æt ra lµ ph¶i ®æi míi s©u s¾c c¬ chÕ ®ã. §¹i héi lÇn VI cña §¶ng ®­a ra ph­¬ng h­íng c¬ b¶n cña sù ®æi míi vµ nã tiÕp tôc ®­îc ®¹i héi VII cña §¶ng kh¼ng ®Þnh "xo¸ bá c¬ chÕ tËp trung quan liªu bao cÊp, h×nh thµnh ®ång bé vµ vËn hµnh cã hiÖu qu¶ c¬ chÕ thÞ tr­êng cã sù qu¶n lý cña nhµ n­íc". b. C¬ chÕ thÞ tr­êng ViÖt Nam. C¬ chÕ kinh tÕ ë n­íc ta lµ c¬ chÕ thÞ tr­êng cã sù qu¶n lý cña nhµ n­íc theo ®Þnh h­íng XHCN. Trong c¬ chÕ thÞ tr­êng cã c¸c nh©n tè: Hµng ho¸, dÞch vô, ng­êi mua b¸n tõ ®ã mµ h×nh thµnh nªn c¸c quan hÖ hµng ho¸ - tiÒn tÖ. Quan hÖ mua b¸n biÓu hiÖn trªn thÞ tr­êng lµ quan hÖ cung cÇu. Trong c¬ chÕ thÞ tr­êng hµng ho¸ dÞch vô ®Òu cã gi¸ c¶ cña nã. Cung cÇu gi¸ c¶ lµ ph¹m trï trung t©m trong c¬ chÕ thÞ tr­êng. C¹nh tranh lµ m«i tr­êng,lîi nhuËn lµ ®éng lùc. §¶ng ta chñ tr­¬ng c¹nh tranh lµnh m¹nh. c¹nh tranh nh»m thóc ®Èy s¶n xuÊt ph¸t triÓn kh«ng sö dông nh÷ng thñ ®o¹n phi ph¸p ®Ó dÉn tíi sù ph¸ s¶n hµng lo¹t. C¬ chÕ kinh tÕ cña n­íc ta lµ kinh tÕ thÞ tr­êng cã sù qu¶n lý cña nhµ n­íc. C¬ chÕ thÞ tr­êng cã nhiÒu ®iÓm rÊt tÝch cùc: KÝch thÝch tÝnh n¨ng ®éng s¸ng t¹o cña c¸c chñ thÓ kinh tÕ vµ t¹o ®iÒu kiÖn thuËn lîi cho sù ho¹t ®éng tù do cña hä. Huy ®éng c¸c nguån lùc x· héi vµo ph¸t triÓn kinh tÕ. C¹nh tranh thóc ®Èy tiÕn bé kü thuËt, thóc ®Èy ¸p dông c«ng nghÖ míi vµo s¶n xuÊt nhê ®ã thóc ®Èy lùc l­îng s¶n xuÊt ph¸t triÓn, n©ng cao n¨ng suÊt lao ®éng. C¬ chÕ thÞ tr­êng t¹o ra sù ®a d¹ng phong phó vÒ hµng ho¸ ®¸p øng nhanh nh¹y nhu cÇu ng­êi tiªu dïng. Khai th«ng sù b×nh ®¼ng gi÷a ng­êi mua vµ ng­êi b¸n. C¬ chÕ thÞ tr­êng chÊp nhËn nh÷ng chi phÝ s¶n xuÊt hîp lý chÊp nhËn hµng ho¸ cã chÊt l­îng cao. C¬ chÕ thÞ tr­êng mÒm dÎo h¬n nhµ n­íc vµ cã kh¶ n¨ng thÝch nghi cao h¬n khi nh÷ng ®iÒu kiÖn kinh tÕ thay ®æi lµm thÝch øng kÞp thêi s¶n xuÊt víi nhu cÇu x· héi. Tuy nhiªn bªn c¹nh nh÷ng mÆt tÝch cùc c¬ chÕ thÞ tr­êng ë ViÖt Nam vÉn cã nh÷ng h¹n chÕ: Trong c¬ chÕ thÞ tr­êng c¸c doanh nghiÖp ho¹t ®éng v× môc ®Ých thu lîi nhuËn tèi ®a v× vËy hä cã thÓ l¹m dông tµi nguyªn cña x· héi g©y « nhiÔm m«i tr­êng sèng mµ x· héi ph¶i g¸nh chÞu. C¬ chÕ thÞ tr­êng ph©n ho¸ x· héi thµnh hai cùc ®èi lËp nhau mét sè Ýt ng­êi giµu vµ ®a sè ng­êi nghÌo. C¬ chÕ thÞ tr­êng vÉn cã nh÷ng c¨n bÖnh nan gi¶i khñng ho¶ng, thÊt nghiÖp, l¹m ph¸t. V× vËy mµ cÇn ph¶i cã sù ®iÒu tiÕt qu¶n lý cña nhµ n­íc ®Ó ph¸t huy nh÷ng mÆt tÝch cùc vµ h¹n chÕ nh÷ng khuyÕt tËt cña kinh tÕ thÞ tr­êng. 3. Lîi nhuËn trong c¬ chÕ thÞ tr­êng ViÖt Nam. Kinh tÕ thÞ tr­êng ViÖt Nam còng nh»m môc ®Ých thu lîi nhuËn. Lîi nhuËn lµ môc tiªu lµ ®éng lùc s¶n xuÊt kinh doanh cña doanh nghiÖp. Tuy nhiªn c¬ chÕ thÞ tr­êng ViÖt Nam kh«ng theo ®uæi lîi nhuËn mét c¸ch ®¬n thuÇn mµ nã cßn nh»m hai môc ®Ých: ®¶m b¶o hiÖu qu¶ kinh tÕ trong s¶n xuÊt kinh doanh vµ kÕt hîp gi¶i quyÕt c¸c vÊn ®Ò x· héi. a. Lîi nhuËn lµ ®éng lùc chi phèi ho¹t ®éng cña doanh nghiÖp. Doanh nghiÖp lµ mét ®¬n vÞ kinh doanh hµng ho¸ dÞch vô theo nhu cÇu cña thÞ tr­êng vµ x· héi ®Ó ®¹t lîi nhuËn tèi ®a vµ ®¹t hiÖu qu¶ kinh tÕ x· héi cao nhÊt. Mét doanh nghiÖp tiÕn hµnh kinh doanh cã hiÖu qu¶ lµ doanh nghiÖp tho¶ m·n ®­îc tèi ®a nhu cÇu cña thÞ tr­êng vµ x· héi vÒ hµng ho¸ dÞch vô trong giíi h¹n cho phÐp cña nguån lùc hiÖn cã vµ thu ®­îc lîi nhuËn nhiÒu nhÊt, ®em l¹i hiÖu qu¶ kinh tÕ - x· héi. Lîi nhuËn lµ môc tiªu kinh tÕ cao nhÊt lµ ®iÒu kiÖn tån t¹i vµ ph¸t triÓn cña doanh nghiÖp. §Ó cung cÊp hµng ho¸ dÞch vô cho thÞ tr­êng c¸c nhµ s¶n xuÊt ph¶i bá tiÒn vèn trong qu¸ tr×nh s¶n xuÊt vµ kinh doanh. Hä mong muèn chi phÝ cho c¸c ®Çu vµo Ýt nhÊt lµ b¸n hµng ho¸ víi gi¸ cao nhÊt ®Ó sau khi trõ ®i c¸c kho¶n chi phÝ cßn sè d­ d«i ®Ó kh«ng chØ s¶n xuÊt gi¶n ®¬n mµ cßn t¸i s¶n xuÊt më réng kh«ng ngõng tÝch luü ph¸t triÓn s¶n xuÊt, còng cã t¨ng c­êng vÞ trÝ cña m×nh trªn thÞ tr­êng. Doanh nghiÖp muèn tån t¹i vµ ph¸t triÓn ®­îc trong c¹nh tranh cÇn ph¶i gi¶i quyÕt tèt ba vÊn ®Ò kinh tÕ c¨n b¶n: quyÕt ®Þnh s¶n xuÊt c¸i g×, quyÕt ®Þnh s¶n xuÊt nh­ thÕ nµo vµ quyÕt ®Þnh s¶n xuÊt cho ai. QuyÕt ®Þnh c¸i g× ®ßi hái doanh nghiÖp ph¶i tr¶ lêi ®­îc c©u hái s¶n xuÊt, lo¹i hµng ho¸ g× víi sè l­îng ®­îc bao nhiªu, bao giê ®­îc s¶n xuÊt. Trªn c¬ së nhu cÇu cña thÞ tr­êng doanh nghiÖp tÝnh to¸n kh¶ n¨ng s¶n xuÊt vµ chi phÝ s¶n xuÊt t­¬ng øng ®Ó lùa chän vµ quyÕt ®Þnh s¶n xuÊt vµ cung øng c¸i mµ thÞ tr­êng cÇn cã thÓ ®¹t ®­îc lîi nhuËn cao. Gi¸ c¶ thÞ tr­êng lµ kh«ng tin cã ý nghÜa ®èi víi viÖc cung øng nh÷ng hµng ho¸ nµo cã lîi nhÊt cho cung cÇu trªn thÞ tr­êng. QuyÕt ®Þnh s¶n xuÊt nh­ thÕ nµo nghÜa lµ do ai vµ nh÷ng tµi nguyªn nµo víi h×nh thøc c«ng nghÖ naß ph­¬ng ph¸p s¶n xuÊt nµo. §éng c¬ lîi nhuËn ®· khuyÕn khÝch c¸c doanh nghiÖp t×m kiÕm lùa chän c¸c ®Çu vµo tèt nhÊt víi chi phÝ thÊp nhÊt lùa chän c¸c ph­¬ng ph¸p s¶n xuÊt cã hiÖu qu¶ nhÊt. Ph­¬ng ph¸p kÕt hîp tÊt c¶ c¸c ®Çu vµo ®Ó s¶n xuÊt ®Çu ra nhanh nhÊt chÊt l­îng cao nhÊt, chi phÝ thÊp nhÊt. §Ó ®øng v÷ng vµ c¹nh tranh th¾ng lîi trªn thÞ tr­êng c¸c doanh nghiÖp ph¶i lu«n ®æi míi kü thuËt c«ng nghÖ, n©ng cao tr×nh ®é cña c«ng nh©n vµ lao ®éng qu¶n lý nh»m t¨ng hµm l­îng chÊt x¸m trong hµng hãa dÞch vô. QuyÕt ®Þnh s¶n xuÊt cho ai ®ßi hái ph¶i x¸c ®Þnh râ, ai sÏ ®­îc h­ëng vµ ®­îc lîi tõ hµng ho¸. Khi theo ®uæi môc tiªu lîi nhuËn cña m×nh doanh nghiÖp th­êng xuyªn ch¹y theo nh÷ng c¬ héi kh¸c nhau mµ nã cã ®­îc chi phÝ c¬ héi cña viÖc theo ®uæi, mét c¬ héi sÏ lµ sù bá qua c¬ héi cã lîi nhÊt sau c¬ héi ®· chän. Khi mét quyÕt ®Þnh ®­îc thùc hiÖn nh÷ng c¬ héi trong t­¬ng lai còng thay ®æi. Sù lùa chän ®óng ®¾n sÏ cho phÐp doanh nghiÖp thu ®­îc lîi nhuËn cao. Lîi nhuËn ®­îc x¸c ®Þnh b»ng tæng doanh thu tõ tæng chi phÝ cho nªn c¸c nhµ s¶n xuÊt gi¶m chi phÝ t¨ng tæng doanh thu ®Ó thu lîi nhuËn nhiÒu nhÊt. Lîi nhuËn lµ thu nhËp mÆc nhiªn, lµ mét phÇn thu nhËp cña doanh nghiÖp vÒ lao ®éng cña chÝnh hä hoÆc vèn ®Çu t­ cña chÝnh hä nghÜa lµ c¸c nh©n tè s¶n xuÊt mµ hä cung cÊp. Lîi nhuËn lµ tiÒn th­ëng cho viÖc chÞu m¹o hiÓm lµ phÇn thu nhËp vÒ b¶o hiÓm khi vì nî, s¶n xuÊt kh«ng æn ®Þnh. Lîi nhuËn b×nh th­êng lµ møc lîi nhuËn chØ võa ®ñ ®Ó gi÷ cho nhµ kinh doanh tiÕp tôc c«ng viÖc cu¶ m×nh vµ tån t¹i víi t­ c¸ch lµ mét bé phËn cña tæng chi phÝ. TÊt c¶ c¸c kho¶n tiÒn mµ nhµ kinh doanh nhËn ®­îc ngoµi tæng chi phÝ (bao gåm c¶ lîi nhuËn b×nh th­êng) lµ lîi nhuËn siªu ng¹ch. Lîi nhuËn siªu ng¹ch, lîi nhuËn ®éc quyÒn ®ã lµ kho¶n thu nhËp cña søc m¹nh thÞ tr­êng hoÆc søc m¹nh ®éc quyÒn. Lîi nhuËn lµ chØ tiªu kinh tÕ tæng hîp ph¶n ¸nh toµn bé kÕt qu¶ vµ hiÖu qu¶ cña qu¸ tr×nh kinh doanh kÓ tõ lóc b¾t ®Çu t×m kiÕm nhu cÇu thÞ tr­êng chuÈn bÞ vµ tæ chøc qu¸ tr×nh s¶n xuÊt kinh doanh ®Õn kh©u tæ chøc b¸n hµng vµ dÞch vô cho thÞ tr­êng. Nã ph¶n ¸nh c¶ vÒ mÆt l­îng vµ mÆt chÊt cña qu¸ tr×nh kinh doanh. b. C¸c nh©n tè ¶nh h­ëng ®Õn lîi nhuËn. Lîi nhuËn cña doanh nghiÖp chÞu t¸c ®éng tæng hîp cña nhiÒu nh©n tè. Tr­íc hÕt lµ qui m« s¶n xuÊt hµng ho¸ dÞch vô. Quan hÖ cung cÇu vÒ hµng ho¸ thay ®æi sÏ lµm cho gi¸ c¶ thay ®æi. §iÒu ®ã ¶nh h­ëng trùc tiÕp tíi viÖc quyÕt ®Þnh qui m« s¶n xuÊt vµ t¸c ®éng trùc tiÕp tíi lîi nhuËn doanh nghiÖp. Hai lµ gi¸ c¶ vµ chÊt l­îng c¸c ®Çu vµo(lao ®éng, nguyªn vËt liÖu, thiÕt bÞ c«ng nghÖ) vµ ph­¬ng ph¸p kÕt hîp c¸c ®Çu vµo trong qu¸ tr×nh s¶n xuÊt kinh doanh. Nh÷ng vÊn ®Ò nµy t¸c ®éng trùc tiÕp ®Õn chi phÝ s¶n xuÊt vµ ®­¬ng nhiªn t¸c ®éng ®Õn lîi nhuËn cña doanh nghiÖp. Ba lµ gi¸ b¸n hµng ho¸, dÞch vô cïng toµn bé ho¹t ®éng nh»m ®Èy nhanh qu¸ tr×nh tiªu thô vµ thu håi vèn ®Æc biÖt lµ ho¹t ®éng Marketing vµ c«ng t¸c tµi chÝnh cña doanh nghiÖp. c. ¶nh h­ëng cña c¬ chÕ thÞ tr­êng ®Õn viÖc thu lîi nhuËn cña doanh nghiÖp. C¬ chÕ thÞ tr­êng t¹o ra sù c©n b»ng gi÷a gi¸ c¶ cña ng­êi s¶n xuÊt vµ gi¸ c¶ mµ ng­êi tiªu dïng cã thÓ chÊp nhËn ®­îc. NÕu doanh nghiÖp n¾m b¾t ®óng thÞ tr­êng th× lîi nhuËn ®­îc ®¶m b¶o. Gi¸ c¶ lu«n biÕn ®éng nªn cÇn ph¶i n¾m b¾t nã mét c¸ch chÝnh x¸c vµ cã nh÷ng ph¶n øng kÞp thêi. C¬ chÕ thÞ tr­êng t¹o ®iÒu kiÖn cho c¸c doanh nghiÖp tù do di chuyÓn sang c¸c ngµnh cã lîi nhu©n cao. C¬ chÕ thÞ tr­êng t¹o ®iÒu kiÖn cho doanh nghiÖp tù do di chuyÓn t­ b¶n cña m×nh sang ngµnh cã tû suÊt lîi nhuËn cao. C¬ chÕ thÞ tr­êng ®ßi hái c¸c doanh nghiÖp n¨ng ®éng , c¹nh tranh, v­¬n lªn kh«ng ngõng c¶ vÒ l­îng vµ chÊt nghÜa lµ hä ph¶i t×m tßi trong thÞ tr­êng ngµnh nµo cã lîi nhuËn cao vµ tõ ®ã quyÕt ®Þnh chuyÓn ®æi s¶n xuÊt. C¬ chÕ thÞ tr­êng lµm cho doanh nghiÖp canh tranh víi nhau. C¹nh tranh lµ cuéc ®Êu tranh gi÷a nh÷ng ng­êi s¶n xuÊt hµng ho¸ ®Ó giµnh ®iÒu kiÖn s¶n xuÊt vµ tiªu thô cã lîi h¬n, cuéc ®Êu tranh gi÷a c¸c xÝ nghiÖp nh»m thu ®­îc lîi nhuËn lín nhÊt, ph¶n ¸nh tÝnh chÊt tù ph¸t cña s¶n xuÊt vµ trao ®æi. Ng­êi s¶n xuÊt ®­a ra thÞ tr­êng hµng ho¸ cña m×nh vµ kh¸ch hµng sÏ bá phiÕu cho s¶n phÈm cña hä b»ng tiÒn. C¹nh tranh lµm cho doanh nghiÖp ph¶i ®æi míi vÒ kü thuËt, c«ng nghÖ ®Ó t¹o ra nh÷ng s¶n phÈm mÉu m· ®Ñp phï hîp víi thÞ hiÕu ng­êi tiªu dïng, chÊt l­îng tèt vµ mét møc gi¸ hîp lý ®Ó giµnh ®­îc phÇn th¾ng trªn thÞ tr­êng. C¬ chÕ thÞ tr­êng thùc hiÖn b×nh tuyÓn tù nhiªn vµ rÊt c«ng b»ng tøc lµ doanh nghiÖp nµo s¶n xuÊt kinh doanh cã lîi nhuËn cao sÏ tiÕp tôc s¶n xuÊt vµ më réng doanh nghiÖp cßn nh÷ng doanh nghiÖp lµm ¨n thua lç tù gi¸c sÏ rêi khái th­¬ng tr­êng. Tuy nhiªn kh«ng mét tÊm hu©n ch­¬ng nµo l¹i kh«ng cã mÆt tr¸i cña nã vµ lîi nhuËn còng vËy. Môc ®Ých cña doanh nghiÖp lµ thu lîi nhuËn tèi ®a v× vËy mµ hä cã thÓ l¹m dông tµi nguyªn x· héi g©y « nhiÔm m«i tr­êng sèng cña con ng­êi mµ x· héi ph¶i g¸nh chÞu. Trong qu¸ tr×nh s¶n xuÊt c¸c doanh nghiÖp chØ quan t©m nh÷ng mÆt hµng cã nhiÒu lîi nhuËn do ®ã dÉn ®Õn t×nh tr¹ng mÊt c©n ®èi trong nÒn kinh tÕ, thÊt nghiÖp, tÖ n¹n x· héi... Còng v× môc tiªu lîi nhuËn tèi ®a mét sè doanh nghiÖp trèn thuÕ, s¶n xuÊt hµng gi¶, hµng kÐm chÊt l­îng; dïng c¸c thñ ®o¹n c¹nh tranh kh«ng lµnh m¹nh, vi ph¹m ph¸p luËt... MÆt tr¸i cña lîi nhuËn muèn ®­îc gi¶i quyÕt cÇn ph¶i cã sù can thiÖp cña nhµ n­íc. d.C¸c biÖn ph¸p ®Ó t¨ng lîi nhuËn Cã rÊt nhiÒu ph­¬ng ph¸p kh¸c nhau ®Ó thu lîi nhuËn cao, mçi doanh nghiÖp cã c¸c biÖn ph¸p kh«ng gièng nhau. Tuy nhiªn cã mét sè ph­¬ng ph¸p c¬ b¶n sau: Doanh nghiÖp ph¶i n¾m v÷ng t©m lý thÞ hiÕu kh¸ch hµng. Nh÷ng s¶n phÈm mÉu m· ®Ñp, chÊt l­îng tèt, gi¸ rÎ lu«n ®­îc tiªu thô rÊt nhanh. Muèn giµnh ®­îc phÇn th¾ng trªn thÞ tr­êng ph¶i quan t©m tíi chÊt l­îng, mÉu m·, gi¸ c¶ s¶n phÈm. §Èy nhanh thêi gian s¶n xuÊt vµ thêi gian l­u th«ng lµ mét biÖn ph¸p h÷u hiÖu ®Ó thu lîi nhuËn. §Èy nhanh thêi gian s¶n xuÊt b»ng c¸ch c¶i tiÕn kü thuËt t¨ng c­êng ¸p dông nh÷ng kü thuËt míi vµo s¶n xuÊt kh«ng ngõng s¸ng kiÕn vµ n©ng cao tr×nh ®é c«ng nh©n. §Èy nhanh thêi gian l­u th«ng b»ng c¸ch qu¶ng c¸o khuyÕn m¹i. Doanh nghiÖp t¹o ra nh÷ng s¶n phÈm tèt ®Ó t¹o uy tÝn cña doanh nghiÖp trªn thÞ tr­êng vµ t¹o ra nh÷ng kh¸ch hµng thuû chung víi s¶n phÈm cña doanh nghiÖp. Doanh nghiÖp cã nh©n viªn cã lµnh nghÒ h­íng dÉn kh¸ch hµng c¸ch sö dông vµ l¾p ®Æt ®èi víi nh÷ng s¶n phÈm hiÖn ®¹i. Mét yÕu tè cã tÝnh chÊt quyÕt ®Þnh ®èi víi sù tån t¹i ph¸t triÓn cña doanh nghiÖp ®ã lµ th¸i ®é cña chñ doanh nghiÖp tr­íc c¸c nhu cÇu cña thÞ tr­êng, chñ doanh nghiÖp, n¨ng ®éng s¸ng t¹o vµ cã kh¶ n¨ng ngo¹i giao tèt. SÏ rÊt thiÕu sãt nÕu nh­ kh«ng ®Ò cËp ®Õn c¸c chÝnh s¸ch, nh÷ng c«ng cô mµ nhµ n­íc sö dông ®Ó ®¶m b¶o cho c¸c doanh nghiÖp ®¹t lîi nhuËn cao: Nhµ n­íc thiÕt lËp c¸c khu«n khæ luËt ph¸p ®Ó t¹o ra nh÷ng ®iÒu kiÖn cÇn thiÕt cho ho¹t ®éng kinh tÕ. Nhµ n­íc t¹o ra hµnh lang ph¸p luËt cho c¸c ho¹t ®éng kinh tÕ b»ng c¸ch ®Æt ra c¸c ®iÒu luËn c¬ b¶n vÒ quyÒn së h÷u tµi s¶n vµ sù ho¹t ®éng cña thÞ tr­êng, ®Æt ra nh÷ng quy ®Þnh chi tiÕt cho ho¹t ®éng cña c¸c doanh nghiÖp. §¶m b¶o æn ®Þnh, vÒ chÝnh trÞ x· héi, còng lµ biÖn ph¸p ®Ó Nhµ n­íc t¹o ®iÒu kiÖn cho doanh nghiÖp thu lîi nhuËn. Nhµ n­íc th«ng qua c¸c chÝnh s¸ch tµi chÝnh tiÒn tÖ vµ tÝn dông ®Ó t¹o ®iÒu kiÖn cho doanh nghiÖp ho¹t ®éng cã hiÖu qu¶ thu lîi nhuËn cao. Nhµ n­íc x©y dùng kÕt cÊu h¹ tÇng cho nÒn kinh tÕ, s¶n xuÊt ra c¸c hµng ho¸ c«ng céng, thùc hiÖn c«ng b»ng x· héi t¹o ®iÒu kiÖn cho giíi kinh doanh lµm ¨n cã hiÖu qu¶. c. Sù kh¸c nhau gi÷a lîi nhuËn cña c¸c xÝ nghiÖp t­ b¶n chñ nghÜa vµ lîi nhuËn trong nÒn kinh tÕ thÞ tr­êng ViÖt Nam. Trong nÒn s¶n xuÊt t­ b¶n chñ nghÜa, ®Ó theo ®uæi môc ®Ých thu lîi nhuËn cao c¸c nhµ t­ b¶n s½n sµng dïng c¸c biÖn ph¸p c­ìng bøc kinh tÕ vµ c­ìng bøc siªu kinh tÕ ®èi víi c«ng nh©n. Nhµ t­ b¶n thu ®­îc lîi nhuËn cµng nhiÒu t­ b¶n cña hä cµng lín lªn cµng nhanh n¨ng lùc chÌn Ðp ®èi thñ c¹nh tranh cµng m¹nh. Trong ®iÒu kiÖn chñ nghÜa ®Õ quèc c¸c tæ chøc ®éc quyÒn t­ b¶n chñ nghÜa dùa vµo viÖc t¨ng c­êng bãc lét nh©n d©n lao ®éng chiÕm ®­îc mét phÇn lîi nhuËn trong tay giai cÊp t­ s¶n h¹ng trung c­íp bãc c¸c n­íc kÐm ph¸t triÓn vµ c¸c n­íc thuéc ®Þa vµ dùa vµo qu©n sù ®Ó ®¶m b¶o lîi nhuËn ®éc quyÒn cao. Kinh tÕ thÞ tr­êng ViÖt Nam còng nh»m môc ®Ých thu lîi nhuËn. Lîi nhuËn trong nÒn kinh tÕ thÞ tr­êng ViÖt Nam kh«ng ph¶i lµ kÕt qu¶ cña viÖc bãc lét søc lao ®éng kh«ng ph¶i lµ quan hÖ ng­êi bãc lét ng­êi nh­ trong chñ nghÜa t­ b¶n, v× t­ liÖu s¶n xuÊt thuéc së h÷u x· héi. Lîi nhuËn lµ sè chªnh lÖch gi÷a gi¸ c¶ s¶n phÈm vµ gi¸ thµnh s¶n phÈm cña xÝ nghiÖp. NÕu trong gi¸ c¶ s¶n phÈm bao gåm c¶ thu nhËp thuÇn tuý t©p trung cña Nhµ n­íc (d­íi h×nh thøc thuÕ chu chuyÓn) th× sè chªnh lÖch gi÷a gi¸ c¶ hµng ho¸ vµ gi¸ thµnh cña nã ph¶i trõ ®i thuÕ chu chuyÓn. Sè cßn l¹i lµ lîi nhuËn. Do ®ã trong ®iÒu kiÖn gi¸ c¶ nhÊt ®Þnh, lîi nhuËn trùc tiÕp ph¶n ¸nh sù biÕn ®éng cña gi¸ thµnh s¶n phÈm. Mét phÇn lîi nhuËn ®­îc gi÷ l¹i ë xÝ nghiÖp ®Ó më réng s¶n xuÊt c¶i thiÖn ®iÒu kiÖn sinh ho¹t vµ x· héi cña c«ng nh©n viªn chøc còng nh­ ®Ó lµm tiÒn th­ëng, phÇn lîi nhuËn cßn l¹i th× nép vµo ng©n s¸ch Nhµ n­íc dïng cho nhu cÇu toµn quèc. KÕt luËn Nghiªn cøu vÊn ®Ò ph¹m trï lîi nhuËn gióp cho t«i cã mét c¸ch nh×n s©u s¾c h¬n vÒ nguån gèc b¶n chÊt cña lîi nhuËn vµ hÖ thèng ®­îc c¸c quan ®iÓm vÒ lîi nhuËn cña c¸c tr­êng ph¸i kinh tÕ tõ tr­íc chñ nghÜa M¸c ®Õn thêi kú chñ nghÜa M¸c. Lîi nhuËn kh«ng ph¶i lµ vÊn ®Ò cæ x­a mµ nã lµ vÊn ®Ò kinh tÕ tån t¹i mµ chõng nµo s¶n xuÊt cßn mang h×nh th¸i hµng ho¸. §Æc biÖt ®èi víi n­íc ta hiÖn nay vÊn ®Ò lîi nhuËn cÇn ®­îc quan t©m. Nghiªn cøu vÊn ®Ò lîi nhuËn gióp t«i ph©n biÖt lîi nhuËn trong nÒn kinh tÕ thÞ tr­êng ViÖt Nam vµ lîi nhuËn trong nÒn kinh tÕ t­ b¶n chñ nghÜa. Lîi nhuËn trong nÒn kinh tÕ thÞ tr­êng lµ mét thø dÇu nhít lµ ®éng lùc chi phèi ho¹t ®éng. Lîi nhuËn lµ chØ tiªu rÊt quan träng nã ph¶n ¸nh toµn bé ho¹t ®éng kÕt qu¶ ho¹t ®éng kinh doanh cña doanh nghiÖp tõ lóc b¾t ®Çu t×m kiÕm thÞ tr­êng cho tíi kh©u b¸n s¶n phÈm hµng ho¸. Lîi nhuËn lµ chØ tiªu tæng hîp ph¶n ¸nh c¶ vÒ mÆt l­îng vµ mÆt chÊt cña qu¸ tr×nh s¶n xuÊt kinh doanh.

Các file đính kèm theo tài liệu này:

  • docNguồn gốc, bản chất lợi nhuận là gì và vai trò của lợi nhuận trong nền kinh tế thị trường hiện nay.doc
Luận văn liên quan