Tìm hiểu về dạy học mạch kiến thức yếu tố hình học trong Toán 4 chương trình Tiểu học mới

PHẦN 1: PHẦN MỞ ĐẦU I- LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI Thực hiện Nghị quyết số 40/2000/QH của Quốc Hội về đổi mới chương trình giáo dục phổ thông. Năm học 2005-2006, SGK lớp 4 nói chung và SGK Toán 4 nói riêng được thay mới đại trà trong cả nước. Nội dung và mức độ kiến thức của Toán 4 đã được lựa chọn, thử nghiệm, rà soát. CTTH mới đã thể hiện rõ những ưu điểm so với CTTH cũ về nội dung và phương pháp. Tuy nhiên khi thực hiện chương trình mới nói chung, giáo viên tiểu học cũng còn gặp những khó khăn bỡ ngỡ nhất định. Môn Toán trong CTTH mới mà cụ thể là trong SGK Toán 4 mới đã thể hiện rõ những ưu điểm của nó như: giảm nhẹ một số nội dung lý thuyết mà chuyển nó thành bài tập, tăng cường các tranh ảnh, hình vẽ sinh động trong các bài học, định hướng các phương pháp dạy và học, phát huy tính tích cực chủ động sáng tạo của học sinh. Tuy nhiên để nghiên cứu sâu về từng mạch kiến thức trong môn Toán lớp 4 còn chưa được nhiều người quan tâm. Mạch kiến thức về yếu tố hình học là một trong những nội dung quan trọng của Toán 4, nó giúp học sinh hình thành những biểu tượng về các hình hình học, rèn luyện các kỹ năng, kỹ xảo, hình thành những phẩm chất, đức tính quý báu và phát triển được trí tưởng tượng không gian cho học sinh. Vì vậy việc nghiên cứu nội dung và phương pháp dạy học yếu tố hình học ở Toán 4 là cần thiết đối với mỗi giáo viên tiểu học và mỗi sinh viên khoa giáo dục tiểu học, cho nên để tìm hiểu sâu hơn vấn đề này em chọn đề tài: “Tìm hiểu về dạy học mạch kiến thức yếu tố hình học trong Toán 4 chương trình tiểu học mới” làm đề tài NCKH cho mình.

doc20 trang | Chia sẻ: lvcdongnoi | Ngày: 05/02/2013 | Lượt xem: 2606 | Lượt tải: 3download
Bạn đang xem nội dung tài liệu Tìm hiểu về dạy học mạch kiến thức yếu tố hình học trong Toán 4 chương trình Tiểu học mới, để tải tài liệu về máy bạn click vào nút DOWNLOAD ở trên
PhÇn 1: PhÇn më ®Çu I- Lý do chän ®Ò tµi Thùc hiÖn NghÞ quyÕt sè 40/2000/QH cña Quèc Héi vÒ ®æi míi ch­¬ng tr×nh gi¸o dôc phæ th«ng. N¨m häc 2005-2006, SGK líp 4 nãi chung vµ SGK To¸n 4 nãi riªng ®­îc thay míi ®¹i trµ trong c¶ n­íc. Néi dung vµ møc ®é kiÕn thøc cña To¸n 4 ®· ®­îc lùa chän, thö nghiÖm, rµ so¸t. CTTH míi ®· thÓ hiÖn râ nh÷ng ­u ®iÓm so víi CTTH cò vÒ néi dung vµ ph­¬ng ph¸p. Tuy nhiªn khi thùc hiÖn ch­¬ng tr×nh míi nãi chung, gi¸o viªn tiÓu häc còng cßn gÆp nh÷ng khã kh¨n bì ngì nhÊt ®Þnh. M«n To¸n trong CTTH míi mµ cô thÓ lµ trong SGK To¸n 4 míi ®· thÓ hiÖn râ nh÷ng ­u ®iÓm cña nã nh­: gi¶m nhÑ mét sè néi dung lý thuyÕt mµ chuyÓn nã thµnh bµi tËp, t¨ng c­êng c¸c tranh ¶nh, h×nh vÏ sinh ®éng trong c¸c bµi häc, ®Þnh h­íng c¸c ph­¬ng ph¸p d¹y vµ häc, ph¸t huy tÝnh tÝch cùc chñ ®éng s¸ng t¹o cña häc sinh. Tuy nhiªn ®Ó nghiªn cøu s©u vÒ tõng m¹ch kiÕn thøc trong m«n To¸n líp 4 cßn ch­a ®­îc nhiÒu ng­êi quan t©m. M¹ch kiÕn thøc vÒ yÕu tè h×nh häc lµ mét trong nh÷ng néi dung quan träng cña To¸n 4, nã gióp häc sinh h×nh thµnh nh÷ng biÓu t­îng vÒ c¸c h×nh h×nh häc, rÌn luyÖn c¸c kü n¨ng, kü x¶o, h×nh thµnh nh÷ng phÈm chÊt, ®øc tÝnh quý b¸u vµ ph¸t triÓn ®­îc trÝ t­ëng t­îng kh«ng gian cho häc sinh. V× vËy viÖc nghiªn cøu néi dung vµ ph­¬ng ph¸p d¹y häc yÕu tè h×nh häc ë To¸n 4 lµ cÇn thiÕt ®èi víi mçi gi¸o viªn tiÓu häc vµ mçi sinh viªn khoa gi¸o dôc tiÓu häc, cho nªn ®Ó t×m hiÓu s©u h¬n vÊn ®Ò nµy em chän ®Ò tµi: “T×m hiÓu vÒ d¹y häc m¹ch kiÕn thøc yÕu tè h×nh häc trong To¸n 4 ch­¬ng tr×nh tiÓu häc míi” lµm ®Ò tµi NCKH cho m×nh. II- Môc ®Ýnh nghiªn cøu C¨n cø vµo néi dung gi¶ng d¹y m¹ch kiÕn thøc YTHH trong SGK To¸n 4 vµ viÖc t×m hiÓu nghiªn cøu tµi liÖu, nªn em x¸c ®Þnh ®­îc môc ®Ých nghiªn cøu lµ: N¾m ®­îc néi dung vµ ph­¬ng ph¸p d¹y häc YTHH trong To¸n 4. ThÊy ®­îc mèi quan hÖ gi÷a kiÕn thøc vÒ YTHH víi c¸c m¹ch kiÕn thøc kh¸c (§¹i l­îng vµ ®o ®¹i l­îng, gi¶i to¸n cã lêi v¨n ... ). §­a ra mét sè biÖn ph¸p nh»m n©ng cao chÊt l­îng d¹y häc cña gi¸o viªn vµ häc sinh, kh¾c phôc ®­îc nh÷ng khã kh¨n trong CTTH míi. III- Néi dung nghiªn cøu Nghiªn cøu nh÷ng yªu cÇu vÒ m¹ch kiÕn thøc cña c¸c YTHH trong ch­¬ng tr×nh To¸n 4 . T×m hiÓu néi dung d¹y häc c¸c YTHH trong ch­¬ng tr×nh To¸n 4. IV- Ph­¬ng ph¸p nghiªn cøu Khi nghiªn cøu ®Ò tµi nµy em chñ yÕu sö dông nh÷ng ph­¬ng ph¸p sau: §äc vµ thu thËp tµi liÖu. Ph­¬ng ph¸p tæng kÕt kinh nghiÖm gi¸o dôc. Ph­¬ng ph¸p lÊy ý kiÕn chuyªn gia. PhÇn 2: Néi dung Ch­¬ng I: Mét sè vÊn ®Ò chung vÒ d¹y häc YTHH trong to¸n 4 ctth míi Môc ®Ých vµ nhiÖm vô d¹y häc m¹ch kiÕn thøc YTHH trong ch­¬ng tr×nh To¸n 4 CTTH míi. C¸c YTHH trong ch­¬ng tr×nh tiÓu häc hiÖn nay, ®Æc biÖt lµ trong ch­¬ng tr×nh míi ®· t¨ng sè l­îng c¸c tiÕt thùc hµnh lªn rÊt nhiÒu. Do sù ph¸t triÓn t©m sinh lý løa tuæi cña häc sinh tiÓu häc, nªn viÖc d¹y häc c¸c YTHH ch­a thÓ dùa trªn phÐp suy diÔn mµ chñ yÕu lµ dùa trªn quan s¸t, thùc hµnh, mùc ®Ých lµ lµm cho häc sinh b­íc ®Çu tiÕp xóc víi c¸c biÓu t­îng h×nh häc c¬ b¶n còng nh­ mét sè tÝnh chÊt cña c¸c h×nh trªn c¬ së trùc gi¸c, thùc hµnh thùc nghiÖm. PhÇn c¸c YTHH ë tiÓu häc ch­a ph¶i lµ phÇn h×nh häc theo nghÜa quen thuéc cña nã mµ míi lµ phÇn chuÈn bÞ cho viÖc häc h×nh häc cho c¸c líp trªn hoÆc cung cÊp mét sè kiÕn thøc g¾n víi thùc hµnh trong ®êi sèng thùc tÕ. C¸c YTHH kh«ng ®Æt thµnh ch­¬ng riªng mµ kÕt hîp chÆt chÏ víi sè häc (trõ To¸n 5). Tuy vËy nh×n vµo toµn bé c¸c YTHH ®­a vµo ch­¬ng tr×nh còng thÊy râ sù kÕt hîp quan ®iÓm l«gÝc vµ quan ®iÓm ph¸t triÓn t©m lý løa tuæi. Tuy nhiªn trong sù kÕt hîp Êy vai trß chñ ®¹o cña c¸c yÕu tè t©m lý râ nÐt h¬n ë c¸c líp ®Çu cÊp, gi¶m dÇn ë c¸c líp trªn theo h­íng t¨ng dÇn c¸c quan ®iÓm l«gÝc. Quan ®iÓm ®ång t©m trong nguyªn t¾c d¹y häc ë tiÓu häc lµ mét mÆt thÓ hiÖn sù kÕt hîp nãi trªn. Do vËy ®Ó d¹y häc tèt phÇn c¸c YTHH trong To¸n 4 th× ph¶i n¾m ch¾c c¸c tÝnh chÊt h×nh häc vµ nh÷ng vÊn ®Ò t©m lý cã liªn quan, tõ ®ã sÏ lµm t¨ng tÝnh l«gÝc trong viÖc x¸c ®Þnh yªu cÇu d¹y häc ë tõng líp vµ ®èi víi viÖc lùa chän c¸c thñ thuËt s­ ph¹m ë líp ®ã. ViÖc d¹y häc c¸c YTHH cho häc sinh tiÓu häc nãi chung vµ häc sinh líp 4 nãi riªng nh»m môc ®Ých sau: Thø nhÊt: Gióp cho häc sinh nhËn biÕt chÝnh x¸c gãc nhän, gãc tï, gãc bÑt, hai ®­êng th¼ng vu«ng gãc, hai ®­êng th¼ng song song, mét sè ®Æc ®iÓm vÒ c¹nh, gãc cña h×nh b×nh hµnh, h×nh thoi. Thø hai: RÌn luyÖn mét sè kü n¨ng thùc hµnh nh­: VÏ h×nh, ghÐp h×nh, ®o ®¹c, ph¸t triÓn mét sè n¨ng lùc trÝ tuÖ. Khi häc c¸c YTHH c¸c em ®­îc sö dông c¸c dông cô nh­: Th­íc kÎ, ªke ®Ó ®o ®¹c vµ vÏ chÝnh x¸c theo quy tr×nh hîp lý ®Ó ph¸t hiÖn vµ kiÓm tra c¸c ®Æc ®iÓm cña h×nh, ®o vµ tÝnh chu vi, diÖn tÝch cña mét sè h×nh. VÝ dô: - BiÕt vÏ ®­êng cao cña h×nh tam gi¸c, biÕt vÏ hai ®­êng th¼ng vu«ng gãc, hai ®­êng th¼ng song song, h×nh b×nh hµnh, h×nh thoi khi ®· biÕt c¸c ®é dµi cña c¸c c¹nh. - BiÕt tÝnh chu vi cña h×nh b×nh hµnh, h×nh thoi. - Qua viÖc häc tËp nh÷ng kiÕn thøc vµ rÌn luyÖn nh÷ng kü n¨ng trªn, gióp häc sinh ph¸t triÓn mét sè n¨ng lùc nh­: Ph©n tÝch, tæng hîp, quan s¸t, so s¸nh, ®èi chiÕu, dù ®o¸n, trÝ t­ëng t­îng kh«ng gian. Thø ba: TÝch lòy nh÷ng hiÓu biÕt cÇn thiÕt cho ®êi sèng sinh ho¹t vµ häc tËp cña häc sinh. C¸c kiÕn thøc h×nh häc ë tiÓu häc ®­îc d¹y th«ng qua c¸c ho¹t ®éng thùc hµnh thùc tiÔn, song nh÷ng kiÕn thøc vµ kü n¨ng ®ã l¹i rÊt cÇn thiÕt cho cuéc sèng, rÊt h÷u Ých cho viÖc häc c¸c m¹ch kiÕn thøc kh¸c trong m«n to¸n ë tiÓu häc nh­: §¹i l­îng vµ ®o ®¹i l­îng, gi¶i to¸n cã lêi v¨n hay nã cßn gióp cho viÖc häc c¸c m«n: Thñ c«ng, MÜ thuËt. Ngoµi ra viÖc häc c¸c YTHH gióp häc sinh ph¸t triÓn ®­îc nhiÒu n¨ng lùc trÝ tuÖ, rÌn luyÖn ®øc tÝnh cÇn cï, khÐo lÐo, chÝnh x¸c, lµm viÖc cã kÕ ho¹ch. Nhê ®ã mµ häc sinh thÝch øng tèt h¬n víi m«i tr­êng tù nhiªn vµ m«i tr­êng x· héi xung quanh. Nh­ vËy kiÕn thøc h×nh häc cã rÊt nhiÒu øng dông trong cuéc sèng hµng ngµy. Ngay tõ khi ë tuæi mÉu gi¸o vµ nh÷ng n¨m ®Çu cÊp tiÓu häc trÎ lu«n thÓ hiÖn tÝnh tß mß, ham thÝch t×m hiÓu kh«ng gian xung quanh, nh÷ng g× mµ trÎ ®­îc nghe, ®­îc tiÕp xóc. V× thÕ ®· kh¬i dËy nh÷ng tiÒm n¨ng trÝ tuÖ, t¹o nªn høng thó häc to¸n, thóc ®Èy sù ph¸t triÓn cña trÎ. Tõ ®ã mµ ®Ò ra nh÷ng nhiÖm vô nh»m h×nh thµnh nh÷ng kiÕn thøc vÒ c¸c YTHH trong To¸n 4 lµ: H×nh thµnh c¸c biÓu t­îng h×nh häc: C¸c ®èi t­îng h×nh häc ®­îc m« t¶ theo nh÷ng ®Æc ®iÓm cña chóng, gióp cho häc sinh ph©n biÖt ®­îc c¸c dÊu hiÖu b¶n chÊt vµ kh«ng b¶n chÊt cña h×nh. Tïy theo tõng thêi kú häc, häc sinh biÕt nhËn d¹ng h×nh, ph©n biÖt ®­îc h×nh ®øng riªng lÎ (®¬n h×nh) hoÆc nhËn d¹ng h×nh trong trong nh÷ng h×nh cã chøa nhiÒu ®èi t­îng h×nh häc kh¸c (cÊu h×nh). Häc sinh biÕt vÏ, t¹o ®­îc c¸c h×nh h×nh häc trªn giÊy kÎ « vu«ng hoÆc trªn giÊy kh«ng kÎ « vu«ng. Qua ®ã mét sè tÝnh chÊt cña h×nh sÏ dÇn ®­îc ph¸t hiÖn nhê c¸c thao t¸c vµ c¸c ho¹t ®éng h×nh häc nh­: §o ®¹c, ghÐp h×nh. Ph¸t triÓn trÝ t­îng t­îng kh«ng gian, n¨ng lùc t­ duy vµ kü n¨ng thùc hµnh h×nh häc. Th«ng qua c¸c ho¹t ®éng h×nh häc mµ häc sinh ®­îc rÌn luyÖn n¨ng lùc quan s¸t, so s¸nh, ®èi chiÕu, ph©n tÝch, tæng hîp, dù ®o¸n, trõu t­îng hãa kh¶ n¨ng ho¹t ®éng, n¨ng lùc diÔn ®¹t b»ng ng«n ng÷, kü n¨ng sö dông c¸c dông cô häc tËp nh­ th­íc kÎ, compa. Th«ng qua viÖc thùc hµnh vµ dùa vµo kinh nghiÖm sèng mµ häc sinh dÇn tÝch lòy ®­îc nh÷ng hiÓu biÕt, c¸c kü n¨ng cÇn thiÕt, biÕt ­íc l­îng kho¶ng c¸ch khi vÏ h×nh vµ dïng h×nh lµm ph­¬ng tiÖn trùc quan khi häc kiÕn thøc sè häc. H×nh thµnh c«ng thøc tÝnh chu vi, diÖn tÝch ®èi víi mét sè h×nh häc. Kh¸c víi ë líp d­íi, trong ch­¬ng tr×nh To¸n 4 m¹ch kiÕn thøc vÒ YTHH ®· cã sù ph¸t triÓn cao h¬n. NÕu nh­ ë c¸c líp d­íi chØ dõng l¹i ë viÖc nhËn biÕt c¸c h×nh th× ë líp 4 kh«ng chØ gióp häc sinh nhËn biÕt ®­îc c¸c h×nh h×nh häc mµ trªn c¬ së ®ã h×nh thµnh c¸c c«ng thøc tÝnh ®èi víi mét sè h×nh (c«ng thøc tÝnh chi vi, diÖn tÝch cña h×nh b×nh hµnh, h×nh thoi). C¨n cø vµo môc ®Ých vµ nhiÖm vô d¹y häc c¸c YTHH cho häc sinh tiÓu häc, cô thÓ lµ häc sinh líp 4. Mµ néi dung ch­¬ng tr×nh vµ nh÷ng yªu cÇu vÒ kiÕn thøc, kü n¨ng ®­îc s¾p xÕp khoa häc nh»m ®¸p øng môc ®Ých vµ nhiÖm vô ®· nªu trªn. 1.2. Néi dung d¹y häc vµ nh÷ng yªu cÇu vÒ kiÕn thøc vµ kü n¨ng trong viÖc d¹y häc m¹ch kÕn thøc YTHH trong ch­¬ng tr×nh To¸n 4 CTTH míi. 1.2.1. Néi dung d¹y häc m¹ch kiÕn thøc YTHH trong ch­¬ng tr×nh To¸n 4 CTTH míi. + Gãc nhän, gãc tï, gãc bÑt. + Hai ®­êng th¼ng vu«ng gãc, hai ®­êng th¼ng song song. + VÏ hai ®­êng th¼ng vu«ng gãc, hai ®­êng th¼ng song song. + Thùc hµnh vÏ h×nh ch÷ nhËt, vÏ h×nh vu«ng. + Giíi thiÖu h×nh b×nh hµnh, diÖn tÝch h×nh b×nh hµnh. + Giíi thiÖu h×nh thoi, diÖn tÝch h×nh thoi. 1.2.2. Nh÷ng yªu cÇu vÒ kiÕn thøc vµ kü n¨ng trong viÖc d¹y häc m¹ch kiÕn thøc YTHH trong ch­¬ng tr×nh To¸n 4 CTTH míi. + Cã biÓu t­îng vÒ c¸c gãc gãc nhän, gãc tï, gãc bÑt. BiÕt dïng ªke ®Ó nhËn d¹ng c¸c gãc nhän, gãc tï, gãc bÑt. + Cã biÓu t­îng vÒ hai ®­êng th¼ng vu«ng gãc, biÕt ®­îc hai ®­êng th¼ng vu«ng gãc víi nhau th× t¹o thµnh 4 gãc vu«ng cã chung ®Ønh. BiÕt dïng ªke ®Ó kiÓm tra hai ®­êng th¼ng vu«ng gãc, kh«ng vu«ng gãc. + Gióp häc sinh cã biÓu t­îng vÒ hai ®­êng th¼ng song song lµ hai ®­êng th¼ng kh«ng bao giê c¾t nhau. + BiÕt vÏ hai ®­êng th¼ng vu«ng gãc, hai ®­êng th¼ng song song. øng dông vµo trong mét h×nh häc cô thÓ nh­ vÏ ®­êng cao cña h×nh tam gi¸c ... + Gióp häc sinh cã biÓu t­îng chÝnh x¸c vÒ h×nh b×nh hµnh, h×nh thoi, b­íc ®Çu vËn dông nh÷ng c«ng thøc tÝnh diÖn tÝch vµ chu vi cña c¸c h×nh vµo gi¶i c¸c bµi tËp h×nh häc ®¬n gi¶n. Ch­¬ng II: d¹y häc ythh trong ch­¬ng tr×nh to¸n 4 ctth míi 2.1. Ph­¬ng ph¸p d¹y häc c¸c yÕu tè h×nh häc ë tiÓu häc. NÕu trong ch­¬ng tr×nh SGK To¸n 1 sè l­îng c¸c tiÕt häc vÒ c¸c YTHH lµ 9 tiÕt (trong tæng sè 134 tiÕt) chiÕm 6,61%; trong ch­¬ng tr×nh SGK To¸n 2 sè l­îng c¸c tiÕt häc vÒ c¸c YTHH lµ 12 tiÕt (trong tæng sè 168 tiÕt) chiÕm 7,14 %; trong ch­¬ng tr×nh SGK To¸n 3 sè l­îng c¸c tiÕt häc vÒ c¸c YTHH lµ 15 tiÕt (trong tæng sè 170 tiÕt) chiÕm 8 %, th× trong ch­¬ng tr×nh SGK To¸n 4 ®· cã sù t¨ng lªn vÒ sè l­îng c¸c tiÕt häc, cô thÓ lµ 16 tiÕt (trong tæng sè 175 tiÕt) chiÕm 9 %. §iÒu ®ã ®· chøng tá r»ng viÖc d¹y häc c¸c YTHH trong ch­¬ng tr×nh To¸n tiÓu häc ®· ®­îc chó ý ®Õn nhiÒu, do ®ã trong qu¸ tr×nh gi¶ng d¹y gi¸o viªn ph¶i x¸c ®Þnh ®­îc ph­¬ng ph¸p phï hîp ®Ó truyÒn thô cho häc sinh tiÕp thu cã hiÖu qu¶. C¸c YTHH ë tiÓu häc cã nh÷ng ®Æc ®iÓm sau: 2.1.1. H×nh häc ë tiÓu häc lµ h×nh häc trùc quan. ë tiÓu häc häc sinh tiÕp thu nh÷ng kiÕn thøc h×nh häc dùa vµo nh÷ng h×nh ¶nh trùc quan trùc tiÕp, dùa trªn nh÷ng ho¹t ®éng thùc hµnh nh­: §o ®¹c, t« vÏ, c¾t gÊp, xÕp ghÐp h×nh nªn ta th­êng gäi h×nh häc bËc tiÓu häc lµ h×nh häc trùc quan. Tªn gäi nµy cã ý nghÜa ph©n biÖt víi h×nh häc ë bËc trung häc lµ h×nh häc suy diÔn. VÝ dô: Bµi tËp 2 (SGK To¸n 4 trang 49). Trong c¸c h×nh tam gi¸c sau: - H×nh tam gi¸c nµo cã 3 gãc nhän ? - H×nh tam gi¸c nµo cã gãc vu«ng ? - H×nh tam gi¸c nµo cã gãc tï ? A M D B C N P E G Nh­ vËy häc sinh sÏ sö dông ª ke cïng víi nh÷ng thao t¸c ®· ®­îc gi¸o viªn h­íng dÉn ®Ó tiÕn hµnh kiÓm tra, quan s¸t vµ dÔ dµng t×m ra ®­îc ®¸p ¸n tr¶ lêi theo yªu cÇu cña bµi tËp. Nh­ng ë bËc Trung häc c¬ së vµ THPT ta ph¶i chøng minh ®­îc: + Tam gi¸c cã ba gãc nhän lµ tam gi¸c cã sè ®o cña mçi gãc <90o. + Tam gi¸c cã gãc vu«ng lµ tam gi¸c cã sè ®o 1 gãc = 90o. + Tam gi¸c cã gãc tï lµ tam gi¸c cã sè ®o 1 gãc >90o. HiÓn nhiªn lµ lèi rót ra kÕt luËn th«ng qua trùc gi¸c ®èi víi häc sinh tiÓu häc nh­ vËy lµ kh«ng chÆt chÏ, kh«ng chÝnh x¸c nh­ng ®Ó ®¶m b¶o tÝnh võa søc ®èi víi häc sinh chóng ta vÉn chÊp nhËn. 2.1.2. KÕt hîp gi÷a c¸i cô thÓ vµ c¸i trõu t­îng trong viÖc gi¶ng d¹y c¸c YTHH ë tiÓu häc. V× h×nh häc ë tiÓu häc lµ h×nh häc trùc quan nªn ph­¬ng ph¸p c¬ b¶n ®Ó d¹y YTHH ë tiÓu häc lµ: KÕt hîp chÆt chÏ gi÷a c¸i cô thÓ vµ c¸i trõu t­îng theo con ®­êng “Tõ trùc quan sinh ®éng ®Õn t­ duy trõu t­îng vµ tõ t­ duy trõu t­îng ®Õn thùc tiÔn kh¸ch quan”. ë ®©y häc sinh tiÕp thu vµ vËn dông c¸c kiÕn thøc h×nh häc theo qu¸ tr×nh ho¹t ®éng víi nh÷ng vËt thÓ hoÆc m« h×nh hay s¬ ®å h×nh vÏ, tõ ®ã chuyÓn sang ng«n ng÷ bªn ngoµi råi ®Õn ng«n ng÷ bªn trong vµ ¸p dông nh÷ng ®iÒu kh¸i qu¸t ®· lÜnh héi ®­îc vµo trong tõng tr­êng hîp cô thÓ: VÝ dô: Khi d¹y vÒ h×nh thoi: GV cã thÓ cho häc sinh lÊy ra c¸c h×nh thoi (trong bé ®å dïng To¸n 4), cho häc sinh quan s¸t vÒ h×nh d¹ng, kÝch th­íc cña c¸c c¹nh råi rót ra kÕt luËn “H×nh thoi cã hai cÆp c¹nh ®èi diÖn song song vµ bèn canh b»ng nhau”. Tõ ®ã gióp häc sinh ph©n biÖt ®­îc ®Æc ®iÓm kh¸c nhau gi÷a h×nh thoi vµ h×nh b×nh hµnh, còng nh­ øng dông cña h×nh thoi trong m«n häc MÜ thuËt vµ c¸c s¶n phÈm trong thùc tÕ cã trang trÝ häa tiÕt b»ng h×nh thoi (nh­ G¹ch men, thæ cÈm.) 2.1.3. KÕt hîp chÆt chÏ gi÷a ph­¬ng ph¸p quy n¹p vµ ph­¬ng ph¸p suy diÔn trong d¹y häc. Ph­¬ng ph¸p quy n¹p lµ ph­¬ng ph¸p suy luËn ®i tõ c¸i riªng ®Õn c¸i chung, tõ tr­êng hîp cô thÓ ®Ó rót ra kÕt luËn tæng qu¸t. Ph­¬ng ph¸p suy diÔn lµ ph­¬ng ph¸p ®i tõ c¸i chung ®Õn c¸i riªng, tõ quy t¾c tæng qu¸t ®Ó ¸p dông vµo tr­êng hîp cô thÓ. Trong gi¶ng d¹y c¸c YTHH ë tiÓu häc gi¸o viªn th­êng dïng ph­¬ng ph¸p quy n¹p ®Ó d¹y cho häc sinh nh÷ng kiÕn thøc míi sau ®ã dïng ph­¬ng ph¸p suy diÔn ®Ó h­íng dÉn häc sinh luyÖn tËp, ¸p dông nh÷ng quy t¾c nh÷ng kiÕn thøc míi Êy vµo gi¶i nh÷ng bµi to¸n cô thÓ. VÝ dô: Bµi “DiÖn tÝch h×nh b×nh hµnh” (Bµi tËp 2b SGK To¸n 4, Tr 104) TÝnh diÖn tÝch cña h×nh b×nh hµnh sau: A B 5 cm 5 cm C H D 10 cm GV vÏ h×nh trªn b¶ng líp (nh­ SGK), sau ®ã yªu cÇu häc sinh ®Æt tªn cho h×nh vµ chØ ra ®©u lµ ®­êng cao, lµ ®¸y cña h×nh b×nh hµnh vµ chóng cã ®é dµi lµ bao nhiªu ? (AH = 5 cm; CD = 10 cm). Sau ®ã GV yªu cÇu häc sinh nªu c¸ch tÝnh diÖn tÝch cña h×nh b×nh hµnh: LÊy ®é dµi c¹nh ®¸y nh©n víi chiÒu cao (cïng ®¬n vÞ ®o). Häc sinh thùc hiÖn: DiÖn tÝch h×nh b×nh hµnh lµ: 5 cm x 9 cm = (50 cm2). 2.1.4. Coi träng ph­¬ng ph¸p luyÖn tËp, thùc hµnh trong gi¶ng d¹y c¸c YTHH ë tiÓu häc. Ngoµi viÖc luyÖn tËp thùc hµnh trong c¸c tiÕt d¹y häc bµi míi ë SGK To¸n 4, cã tíi 93 tiÕt luyÖn tËp, thùc hµnh chung. Môc tiªu chung cña d¹y häc c¸c bµi tËp luyÖn tËp thùc hµnh lµ: Cñng cè c¸c kiÕn thøc häc sinh míi chiÕm lÜnh ®­îc, h×nh thµnh c¸c kü n¨ng thùc hµnh, tõng b­íc hÖ thèng hãa c¸c kiÕn thøc míi häc, gãp phÇn ph¸t triÓn t­ duy vµ n¨ng lùc diÔn ®¹t cho häc sinh. C¸c bµi tËp trong c¸c bµi luyÖn tËp thùc hµnh th­êng s¾p xÕp theo thø tù tõ dÔ ®Õn khã, tõ ®¬n gi¶n ®Õn phøc t¹p, tõ thùc hµnh vµ luyÖn tËp trùc tiÕp ®Õn vËn dông mét c¸ch tæng hîp vµ linh ho¹t h¬n. §Ó c¸c bµi tËp luyÖn tËp thùc hµnh ®¹t hiÖu qu¶ cao, gi¸o viªn cã thÓ tæ chøc d¹y häc nh­ sau: Gióp häc sinh nhËn ra c¸c kiÕn thøc ®· häc hoÆc mét sè kiÕn thøc míi trong néi dung c¸c bµi tËp phong phó, ®a d¹ng. Gióp häc sinh tù luyÖn tËp thùc hµnh theo kh¶ n¨ng cña tõng häc sinh. T¹o ra sù hç trî gióp ®ì lÉn nhau gi÷a c¸c ®èi t­îng häc sinh. TËp cho häc sinh cã thãi quen tù kiÓm tra, ®¸nh gi¸ kÕt qu¶ luyÖn tËp thùc hµnh. TËp cho häc sinh cã thãi quen t×m nhiÒu ph­¬ng ¸n vµ lùa chän ph­¬ng ¸n hîp lý nhÊt ®Ó gi¶i quyÕt c¸c vÊn ®Ò cña bµi tËp. Tãm l¹i: Trong qu¸ tr×nh d¹y häc c¸c bµi tËp luyÖn tËp thùc hµnh GV nªn lùa chän mét sè bµi tËp vµ tæ chøc cho häc sinh trao ®æi ý kiÕn theo h­íng khai th¸c c¸c néi dung ®· cã s½n trong bµi tËp, ®Æc biÖt lµ tæ chøc vµ h­íng dÉn cho häc sinh trao ®æi vÒ c¸c c¸ch gi¶i ®Ó lùa chän ra c¸ch gi¶i tèt nhÊt. GV nªn tËn dông c¸c bµi tËp trong SGK ®Ó gióp häc sinh cñng cè c¸c kiÕn thøc kü n¨ng c¬ b¶n träng t©m vµ ph¸t triÓn n¨ng lùc tù ®¸nh gi¸ cña häc sinh. 2.1.5. KÕt hîp chÆt chÏ viÖc d¹y c¸c YTHH víi c¸c tuyÕn kiÕn thøc kh¸c. ViÖc gi¶ng d¹y c¸c YTHH ph¶i kÕt hîp chÆt chÏ víi viÖc d¹y c¸c yÕu tè: §¹i sè, §¹i l­îng vµ §o ®¹i l­îng, ®Æc biÖt lµ hç trî cho “h¹t nh©n sè häc”. Víi tuyÕn kiÕn thøc sè häc: Trong ch­¬ng tr×nh m«n To¸n ë tiÓu häc, Sè häc lµ néi dung träng t©m, lµ h¹t nh©n cña toµn bé m«n To¸n tõ líp 1 ®Õn líp 5. C¸c néi dung vÒ ®o l­êng, yÕu tè h×nh häc, yÕu tè thèng kª, gi¶i to¸n cã lêi v¨n ®­îc “tÝch hîp” víi néi dung sè häc vµ t¹o ra sù hç trî lÉn nhau gi÷a c¸c néi dung cña m«n To¸n, t¹o thµnh m«n To¸n thèng nhÊt trong nhµ tr­êng tiÓu häc. Mét sè vÝ dô vÒ d¹y häc c¸c YTHH ®· hç trî cho d¹y häc m«n Sè häc vµ c¸c m¹ch kiÕn thøc kh¸c trong To¸n 4: + Khi häc sinh vËn dông c¸c c«ng thøc ®Ó tÝnh chu vi, diÖn tÝch cña c¸c h×nh (h×nh vu«ng, h×nh b×nh hµnh, h×nh thoi) häc sinh ®­îc cñng cè c¸ch tÝnh gi¸ trÞ biÓu thøc cã chøa ch÷, ch¼ng h¹n: Chu vi P cña h×nh ch÷ nhËt cã chiÒu dµi a vµ chiÒu réng b lµ: P = (VÝ dô: TÝnh chu vi HCN biÕt a = 12 cm; b = 8 cm). P = cm + Khi häc sinh gi¶i c¸c bµi to¸n cã néi dung h×nh häc, c¸c em ®­îc cñng cè vÒ c¸c kü n¨ng thùc hiÖn phÐp tÝnh trªn c¸c sè ®o ®¹i l­îng (®é dµi, diÖn tÝch) hoÆc ®æi c¸c ®¬n vÞ ®o ®¹i l­îng (vÒ cïng mét ®¬n vÞ ®o). MÆt kh¸c häc sinh ®­îc cñng cè vÒ c¸ch gi¶i vµ tr×nh bµy bµi to¸n cã lêi v¨n. Víi m¹ch kiÕn thøc §¹i l­îng vµ §o ®¹i l­îng: ViÖc d¹y ®o c¸c kÝch th­íc cña mét h×nh g¾n chÆt víi viÖc tÝnh chu vi cña h×nh ®ã. Víi kiÕn thøc gi¶i to¸n: Cã sù kÕt hîp chÆt chÏ gi÷a viÖc d¹y c¸c YTHH vµ gi¶i to¸n th«ng qua c¸c bµi to¸n cã néi dung h×nh häc vµ s¾p xÕp xen kÏ c¸c néi dung gi¶i to¸n vµ h×nh häc trong ch­¬ng tr×nh. VÝ dô: (Trong SGK To¸n 4) Khi häc vÒ gi¶i to¸n, cÇn tãm t¾t bµi to¸n d­íi d¹ng s¬ ®å ®o¹n th¼ng ®Ó biÓu diÔn c¸i ®· biÕt vµ c¸i ®ang ph¶i t×m. 2.1.6. §¶m b¶o sù c©n ®èi gi÷a tÝnh khoa häc vµ tÝnh v÷a søc trong gi¶ng d¹y c¸c YTHH ë tiÓu häc. Do ®Æc ®iÓm t©m sinh lý løa tuæi cña trÎ nªn trong gi¶ng d¹y c¸c YTHH ta ph¶i chó ý, kh«ng nªn ®Æt yªu cÇu qu¸ cao vµo tÝnh chÝnh x¸c vµ sù chÆt chÏ cña hÖ thèng kiÕn thøc, mµ cÇn c©n nh¾c vµ tÝnh to¸n cô thÓ ®Ó tr¸nh t×nh tr¹ng häc qu¸ cao mµ trÎ kh«ng tiÕp thu ®­îc. Nguyªn t¸c chung khi d¹y c¸c YTHH lµ: CÇn d¹y cho häc sinh c¸c YTHH ë møc ®é chÆt chÏ vµ chÝnh x¸c nhÊt mµ trÎ cã thÓ tiÕp thu ®­îc, v× ë løa tuæi häc sinh tiÓu häc mäi hµnh ®éng thao t¸c cña thÇy c« c¸c em ®Òu nhÊt nhÊt lµm theo, do ®ã pahØ rÌn luyÖn cho c¸c em tÝnh cÈn thËn vµ khÐo lÐo ®Ó vËn dông trong c«ng viÖc häc tËp sau nµy còng nh­ trong cuéc sèng. §èi víi häc sinh tiÓu häc, trÝ nhí trùc quan h×nh t­îng vµ trÝ nhí m¸y mãc ph¸t triÓn h¬n trÝ nhí l«gÝc. trÝ nhí m¸y mãc còng dÔ dµng h¬n trÝ nhí l«gÝc. H×nh t­îng, h×nh ¶nh cô thÓ dÔ nhí h¬n lµ c¸c c©u ch÷ trõu t­îng kh« khan. Kh¶ n¨ng ph©n tÝch tæng hîp cña c¸c em cßn h¹n chÕ, sù chó ý kh«ng chñ ®Þnh cßn chiÕm ­u thÕ, do ®ã trÝ t­ëng t­îng tuy cã ph¸t triÓn nh­ng cßn t¶n m¹n, Ýt cã tæ chøc. ChÝnh v× thÕ nªn khi d¹y c¸c YTHH nh»m gióp c¸c em n¾m ch¾c kiÕn thøc ®· häc, ph¶i ®¶m b¶o sù kÕt hîp gi÷a häc vµ ch¬i, ch¬i mµ häc ®Ó cã ®­îc tÝnh võa søc cho c¸c em. 2.1.7. D¹y häc c¸c TYHH rÌn luyÖn kü n¨ng vÏ h×nh, ®o ®¹c, c¾t ghÐp h×nh. Ngay tõ líp 1 häc sinh ®· ®­îc lµm quen víi c¸c ho¹t ®éng nµy. D­íi sù h­íng dÉn cña gi¸o viªn, c¸c em tËp gÊp giÊy, c¾t h×nh råi gÊp c¸c h×nh theo nhiÒu ph­¬ng ¸n kh¸c nhau. Lªn c¸c líp trªn häc sinh ph¶i c¾t vµ ghÐp c¸c h×nh theo nh÷ng ®iÒu kiÖn nµo ®ã, thao t¸c nµy cã khi ®¬n gi¶n, cã khi phøc t¹p, häc sinh ph¶i tiÕn hµnh thö ®i thö l¹i nhiÒu lÇn míi thµnh c«ng. C¸c ho¹t ®éng c¾t, ghÐp, xÕp, gÊp h×nh ®· ®­îc häc sinh lµm quen trong m«n Thñ c«ng. ViÖc gi¶i c¸c bµi to¸n c¾t ghÐp h×nh ®ßi hái häc sinh ph¶i quan s¸t ph©n tÝch, tæng hîp c¸c yÕu tè ®Ønh, gãc, c¹nh cña h×nh ban ®Çu ®Ó t×m ra mèi quan hÖ gi÷a c¸c m¶nh h×nh ®· c¾t ra hoÆc ph¶i ghÐp l¹i theo yªu cÇu cña bµi to¸n. NghÜa lµ ph¶i t­ëng t­îng vÒ c¾t c¾t ghÐp, so s¸nh gi÷a h×nh ban ®Çu víi h×nh ph¶i ghÐp, v× vËy gi¶i bµi to¸n vÒ c¾t ghÐp h×nh lµ phøc t¹p vµ khã kh¨n, còng v× vËy mµ søc hÊp dÉn vµ sù khÐo lÐo cña c¸c bµi tËp nµy ngµy cµng lín ®èi víi häc sinh. §èi víi kü n¨ng vÏ h×nh th× viÖc häc sinh ph¶i sö dông thµnh th¹o th­íc kÎ, compa, ªke lµ rÊt cÇn thiÕt ®Ó cã ®­îc thao t¸c nhanh vµ chÝnh x¸c. Khi rÌn luyÖn kü n¨ng thùc hµnh häc sinh biÕt vËn dông kiÕn thøc ®· häc vµo thùc tiÔn. §Æc biÖt lµ kü n¨ng ®o ®¹c, tÝnh to¸n trªn c¸c sè ®o ®¹i l­îng, biÕn ®æi c¸c sè ®o, rÌn luyÖn ®­îc c¸c phÈm chÊt nh­: tÝnh cÈn thËn trong ®o ®¹c, tÝnh to¸n, vÏ h×nh, sù khÐo lÐo trong viÖc gÊp h×nh, ãc s¸ng t¹o trong viÖc biÕn ®æi h×nh. ë c¸c líp 1,2,3 häc sinh ®· ®­îc vÏ h×nh ch÷ nhËt, vÏ h×nh vu«ng nh­ng chñ yÕu lµ vÏ h×nh theo mÉu trªn giÊy kÎ « ly hoÆc giÊy kÎ « vu«ng. Lªn líp 4 lÇn ®Çu tiªn häc sinh ®­îc lµm quen víi viÖc vÏ h×nh ch÷ nhËt, h×nh vu«ng theo c¸c sè ®o kÝch th­íc cho tr­íc, ®ã lµ sù ph¸t triÓn cao h¬n cña viÖc vÏ h×nh, tiÕn tíi dùng h×nh ë c¸c líp trªn. VÝ dô: Bµi to¸n - “VÏ h×nh ch÷ nhËt cã chiÒu dµi 4cm, chiÒu réng 2 cm”; ®Ó tiÕp cËn víi d¹ng bµi to¸n “Dùng h×nh ch÷ nhËt cã chiÒu dµi 4 cm, chiÒu réng 2 cm” - “ VÏ h×nh vu«ng cã c¹nh 3 cm”; tiÕp cËn víi d¹ng bµi to¸n “Dùng h×nh vu«ng cã c¹nh 3 cm”. Trong To¸n 4 d¹y häc vÏ h×nh bao gåm nh÷ng néi dung sau: VÏ ®­êng th¼ng ®i qua mét ®iÓm vµ vu«ng gãc víi ®­êng th¼ng cho tr­íc. VÏ ®­êng th¼ng ®i qua mét ®iÓm vµ song song víi ®­êng th¼ng cho tr­íc. VÏ h×nh ch÷ nhËt cã chiÒu dµi vµ chiÒu réng cho tr­íc. VÏ h×nh vu«ng cã ®é dµi c¹nh cho tr­íc. Tuy c¸c bµi “vÏ h×nh” nªu trªn ®· cã h­íng tiÕp cËn víi c¸c bµi to¸n “dùng h×nh” nh­ng ë líp 4 chØ yªu cÇu häc sinh biÕt ®­îc c¸c thao t¸c vÏ h×nh nh­ h­íng dÉn trong SGK b»ng dông cô ªke vµ th­íc kÎ. Ch­a yªu cÇu häc sinh ph¶i ph©n tÝch ®­îc c¸ch vÏ vµ gi¶i thÝch t¹i sao. Häc sinh chØ cÇn vÏ ®óng c¸c thao t¸c th× h×nh vÏ ®· ®­îc coi nh­ tháa m·n yªu cÇu cña bµi to¸n. 2.2. D¹y häc h×nh thµnh c¸c biÓu t­îng h×nh häc. NhiÖm vô vµ môc tiªu cña d¹y häc c¸c YTHH trong ch­¬ng tr×nh To¸n 4 lµ: Cã ®­îc nh÷ng biÓu t­îng ban ®Çu nh­ng ®óng ®¾n (chñ yÕu cßn mang tÝnh trùc gi¸c) vÒ c¸c h×nh h×nh häc th­êng gÆp, cã kh¶ n¨ng nhËn d¹ng, ph©n biÖt chóng víi nhau vÒ mÆt h×nh d¹ng kh«ng gian vµ trªn c¬ së mét sè dÊu hiÖu cã thÓ ®­îc kiÓm nghiÖm b»ng thùc tiÔn. N¾m ®­îc mét sè kh¸i niÖm h×nh häc c¬ b¶n g¾n víi h×nh d¹ng kh«ng gian nh­: Chu vi vµ diÖn tÝch c¸c h×nh ®¬n gi¶n, b­íc ®Çu dùa vµo thùc hµnh c¾t, ghÐp, ph©n tÝch h×nh mµ h×nh thµnh kh¸i niÖm ®¼ng hîp, cã kü n¨ng vÏ h×nh, biÕn ®æi c¸c h×nh thµnh c¸c h×nh cã cïng diÖn tÝch. Trong viÖc h×nh thµnh c¸c biÓu t­îng vÒ h×nh häc, ph­¬ng ph¸p chñ yÕu lµ kh«ng dïng ®Þnh nghÜa theo quan ®iÓm l«gÝc h×nh thøc ®Æc biÖt kh«ng dïng ph­¬ng ph¸p ®Þnh nghÜa phæ biÕn trong h×nh häc nh­: Nªu c¸c dÊu hiÖu chung vµ c¸c dÊu hiÖu riªng th­êng gäi lµ “§Þnh nghÜa theo chñng vµ sù kh¸c biÖt vÒ lo¹i”. Thay vµo ®ã lµ viÖc x¸c ®Þnh biÓu t­îng qua viÖc m« t¶ hay minh häa b»ng c¸c biÓu t­îng vËt lý hay thùc nghiÖm vËt lý hoÆc ®èi chiÕu so s¸nh víi c¸c biÓu t­îng ®· cã, ch¼ng h¹n: Khi häc h×nh víi h×nh vÏ trªn mÆt b¶ng th× mÆt b¶ng mÆc nhiªn ®­îc coi lµ kh«ng giíi h¹n, ®­êng th¼ng t¹o bëi ®o¹n th¼ng kÐo dµi ra hai phÝa trªn mÆt b¶ng mÆc nhiªn ®­îc coi lµ v« h¹n. ViÖc h×nh thµnh vµ ph¸t triÓn biÓu t­îng, kh¸i niÖn h×nh häc ë tiÓu häc ph¶n ¸nh tr×nh ®é vµ qu¸ tr×nh h×nh thµnh ph¸t triÓn nhËn thøc khoa häc ë giai ®o¹n ®Çu cña sù ph¸t triÓn. Tr­íc khi t×m hiÓu s©u tõng m¶ng biÓu t­îng trong viÖc d¹y c¸c YTHH trong To¸n 4 ta cÇn n¾m v÷ng mét c¸ch tæng qu¸t nh­ sau: Yªu cÇu h×nh thµnh kh¸i niÖm ban ®Çu vÒ c¸c h×nh h×nh häc trong To¸n 4 míi ë møc ®é h×nh thµnh c¸c biÓu t­îng vÒ h×nh häc lµ chñ yÕu. Ch¼ng h¹n: Gãc nhän, gãc tï, gãc bÑt ®­îc biÕt ®Õn nh­ lµ c¸c h×nh häc ë d¹ng trùc quan tæng thÓ. GV chØ vµo mét gãc nhän ®· vÏ s½n trªn b¶ng råi giíi thiÖu “§©y lµ gãc nhän” hoÆc khi häc vÒ hai ®­êng th¼ng song song, hai ®­êng th¼ng vu«ng gãc ch­a yªu cÇu häc sinh biÕt ®Þnh nghÜa “thÕ nµo lµ hai ®­êng th¼ng song song, hai ®­êng th¼ng vu«ng gãc”. C¸c em nhËn biÕt tõ h×nh ¶nh hai c¹nh ®èi diÖn cña h×nh ch÷ nhËt (kÐo dµi) ®Ó cã biÓu t­îng vÒ hai ®­êng th¼ng song song; h×nh ¶nh hai cÆp c¹nh cña h×nh ch÷ nhËt vu«ng gãc víi nhau (kÐo dµi) ®Ó cã biÓu t­îng vÒ hai ®­êng th¼ng vu«ng gãc. Cã thÓ th«ng qua “quan s¸t” c¸c h×nh ¶nh trùc quan (®å dïng d¹y häc), c¸c h×nh ¶nh cã trong thùc tÕ (gãc t¹o bëi hai kim ®ång hå, t¹o bëi hai canh cña compa, ª ke, h×nh ¶nh cña c¸c chÊn song cöa sæ víi nhau ...) ®Ó cñng cè c¸c biÓu t­îng vÒ c¸c h×nh h×nh häc. Cã thÓ th«ng qua c¸c ho¹t ®éng thùc hµnh ®Ó h×nh thµnh c¸c biÓu t­îng vÒ mét h×nh h×nh häc, ch¼ng h¹n dïng ªke ®Ó x¸c ®Þnh gãc nµo lµ gãc nhän, gãc tï, gãc bÑt, c¾t gÊp giÊy ®Ó ®­îc h×nh thoi, c¾t ghÐp h×nh b×nh hµnh, h×nh thoi thµnh h×nh ch÷ nhËt ®Ó tÝnh diÖn tÝch c¸c h×nh ®ã. 2.2.1. D¹y häc h×nh thµnh biÓu t­îng vÒ gãc. ë líp 3 häc sinh ®· ®­îc lµm quen víi gãc chñ yÕu lµ gãc vu«ng vµ gãc kh«ng vu«ng. §Õn líp 4 häc sinh tiÕp tôc t×m hiÓu thªm vÒ c¸c gãc nhän, gãc tï, gãc bÑt (lµ c¸c gãc kh«ng vu«ng th­êng gÆp). ë líp 3 viÖc h×nh thµnh c¸c biÓu t­îng vÒ gãc chñ yÕu lµ nhËn d¹ng c¸c h×nh h×nh häc. §Õn líp 4 hiÓu “s©u h¬n” vÒ ®Æc ®iÓm cña gãc (®Æt ªke ®Ó liªn hÖ gãc nhän bÐ h¬n gãc vu«ng, gãc tï lín h¬n gãc vu«ng, gãc bÑt b»ng hai gãc vu«ng). Bëi vËy viÖc giíi thiÖu c¸c gãc: gãc nhän, gãc tï, gãc bÑt lµ cã sù “kÕ thõa” c¸ch giíi thiÖu vÒ gãc t­¬ng tù ë líp 3. Tuy nhiªn ë líp 4 c¸c biÓu t­îng vÒ gãc: gãc nhän, gãc tï, gãc bÑt ®­îc giíi thiÖu “s©u h¬n”, ch¼ng h¹n ®· nªu lªn mét ®Æc ®iÓm hay dÊu hiÖu nhËn biÕt vÒ gãc nh­: gãc nhän bÐ h¬n gãc vu«ng, gãc tï lín h¬n gãc vu«ng, gãc bÑt b»ng hai gãc vu«ng. §Ó giíi thiÖu cho häc sinh gãc nhän, gãc tï, gãc bÑt trong To¸n 4. GV cã thÓ tiÕn hµnh theo c¸c ho¹t ®éng sau, vÝ dô: GV giíi thiÖu vÒ gãc nhän: A O B GV cho häc sinh quan s¸t h×nh vÏ gãc nhän (trªn b¶ng líp hoÆc b¶ng phô) råi giíi thiÖu “§©y lµ gãc nhän; Gãc nhän ®Ønh O, c¹nh OA, OB” sau ®ã cho häc sinh nªu vÝ dô h×nh ¶nh gãc nhän trong thùc tÕ, ch¼ng h¹n: gãc nhän t¹o bëi hai kim ®ång hå, gãc nhän t¹o bëi hai c¹nh cña l¸ cê ®u«i nheo, ªke cã hai gãc nhän vµ mét gãc vu«ng. GV dïng ªke ®Æt gãc vu«ng cña ªke vµo gãc nhän ®Ó häc sinh quan s¸t råi nhËn ra “gãc nhän nhá h¬n gãc vu«ng”. Cuèi cïng GV cho häc sinh tù vÏ vµo vë (hoÆc giÊy nh¸p) mét sè gãc nhän råi ®äc tªn c¸c gãc ®ã. 2.2.2. D¹y häc h×nh thµnh biÓu t­îng vÒ hai ®­êng th¼ng vu«ng gãc vµ hai ®­êng th¼ng song song. ë c¸c líp 1, 2, 3 häc sinh ®­îc häc ®iÓm, ®o¹n th¼ng, ®­êng th¼ng víi sù hç trî cña c¸c h×nh ¶nh trùc quan. B­íc ®Çu ®­îc lµm quen víi hai ®­êng th¼ng c¾t nhau vµ “®iÓm giao nhau” cña hai ®­êng th¼ng ®ã råi nhËn ra “®iÓm giao nhau” cña hai c¹nh cña mét h×nh hoÆc hai c¹nh cña mét gãc. §Õn líp 4 häc sinh ®­îc lµm quen víi hai ®­êng th¼ng “kh«ng c¾t nhau” tøc lµ hai ®­êng th¼ng song song vµ hai ®­êng th¼ng c¾t nhau ®Æc biÖt (hai ®­êng th¼ng vu«ng gãc víi nhau). Nh­ vËy ®Õn líp 4 häc sinh ®­îc häc “hÖ thèng” c¸c quan hÖ th­êng gÆp ®èi víi hai ®­êng th¼ng: Hai ®­êng th¼ng c¾t nhau, hai ®­êng th¼ng vu«ng gãc, hai ®­êng th¼ng song song. 2.2.2.1 D¹y häc h×nh thµnh biÓu t­îng vÒ hai ®­êng th¼ng vu«ng gãc. Trong To¸n 4 hai ®­êng th¼ng vu«ng gãc ®­îc giíi thiÖu tõ “h×nh ¶nh” mét cÆp c¹nh vu«ng gãc víi nhau cña h×nh ch÷ nhËt, GV cã thÓ giíi thiÖu vÒ hai ®­êng th¼ng vu«ng gãc víi nhau nh­ sau: GV vÏ h×nh ch÷ nhËt ABCD, nhÊn m¹nh hai c¹nh BC vµ DC lµ hai c¹nh cña gãc vu«ng ®Ønh C (dïng ªke ®Ó x¸c ®Þnh). Sau ®ã kÐo dµi hai c¹nh BC vµ DC (dïng phÊn mÇu), cÆp ®­êng th¼ng BC vµ DC cho ta h×nh ¶nh hai ®­êng th¼ng vu«ng gãc víi nhau. A B D C Dïng ªke ®Ó vÏ hai ®­êng th¼ng vu«ng gãc víi nhau (tõ mét ®­êng th¼ng cho tr­íc), råi cho biÕt hai ®­êng th¼ng vu«ng gãc ®ã sÏ t¹o ra 4 gãc vu«ng. Cuèi cïng cho häc sinh nhËn biÕt ®­êng th¼ng vu«ng gãc trong thùc tÕ, ch¼ng h¹n nh­: Gãc t¹o bëi hai c¹nh cña b¶ng viÕt hay quyÓn s¸ch gi¸o khoa, kim ®ång hå chØ lóc ®óng 3 giê... Trong To¸n 4 kh«ng ®­a ra ®Þnh nghÜa, kh¸i niÖm còng nh­ ch­a ®­a ra c¸c dÊu hiÖu vÒ hai ®­êng th¼ng vu«ng gãc víi nhau mµ míi ë møc ®é h×nh thµnh biÓu t­îng vÒ hai ®­êng th¼ng vu«ng gãc qua h×nh ¶nh cÆp c¹nh vu«ng gãc víi nhau trong h×nh ch÷ nhËt. Bëi vËy ®Ó nhËn biÕt hai ®­êng th¼ng vu«ng gãc trong To¸n 4 th­êng ®­îc thùc hiÖn nh­ sau: Quan s¸t, nhËn d¹ng tæng thÓ b»ng “trùc gi¸c” nhËn ra hai ®­êng th¼ng vu«ng gãc. Ch¼ng h¹n “ChØ ra hai ®­êng th¼ng vu«ng gãc” trong c¸c h×nh sau: H D M N A B E G C P Q K Dùa vµo h×nh ch÷ nhËt hoÆc h×nh vu«ng: A B M N D C P Q Hai ®­êng th¼ng BC vµ DC Hai ®­êng th¼ng MN vµ PQ Vu«ng gãc víi nhau song song víi nhau 2.2.2.2. D¹y häc h×nh thµnh biÓu t­îng vÒ hai ®­êng th¼ng song song. Trong To¸n 4 hai ®­êng th¼ng song song ®­îc giíi thiÖu tõ h×nh ¶nh hai c¹nh ®èi diÖn cña h×nh ch÷ nhËt kÐo dµi vÒ hai phÝa. C¸ch thùc hiÖn cã thÓ lµm nh­ sau: VÏ h×nh ch÷ nhËt ABCD l­u ý gãc A vu«ng, gãc D vu«ng A B D C KÐo dµi vÒ hai phÝa hai c¹nh AB vµ DC ta ®­îc hai ®­êng th¼ng AB vµ DC song song víi nhau. Cho häc sinh quan s¸t vµ t×m ra c¸c ®­êng th¼ng song song trong thùc tÕ nh­: hai chÊn song cöa sæ, dßng kr trong vë viÕt .... 2.2.3. D¹y häc h×nh thµnh biÓu t­îng vÒ h×nh b×nh hµnh, h×nh thoi. ë líp 1 häc sinh ®· ®­îc lµm quen víi h×nh vu«ng (d¹ng tæng thÓ). ë líp 2 häc sinh ®­îc lµm quen víi h×nh tø gi¸c, h×nh ch÷ nhËt (d¹ng tæng thÓ), ë líp 3 häc sinh ®­îc lµm quen víi h×nh vu«ng, h×nh ch÷ nhËt, h×nh tø gi¸c, víi mét sè ®Æc ®iÓm vÒ yÕu tè c¹nh, gãc cña mçi h×nh ®ã, b­íc ®Çu thÊy ®­îc mèi quan hÖ gi÷a c¸c h×nh (th«ng qua h×nh ¶nh trùc quan). §Õn líp 4 häc sinh ®­îc lµm quen víi h×nh b×nh hµnh, h×nh thoi, víi mét sè ®Æc ®iÓm vÒ c¹nh (h×nh b×nh hµnh cã hai cÆp c¹nh ®èi song song vµ b»ng nhau, h×nh thoi cã 4 c¹nh b»ng nhau), nh­ vËy ®Õn líp 4 häc sinh ®­îc lµm quan víi mét “hÖ thèng” c¸c h×nh tø gi¸c: h×ng vu«ng, h×nh ch÷ nhËt, h×nh b×nh hµnh, h×nh thoi. C¸c h×nh nµy ®Òu cã chung mét ®Æc ®iÓm lµ “ §Òu lµ h×nh tø gi¸c vµ cã hai cÆp c¹nh ®èi song song vµ b»ng nhau). Tuy vËy biÓu t­îng vÒ h×nh b×nh hµnh, h×nh thoi trong c¸c YTHH ë ch­¬ng tr×nh To¸n 4 míi chØ dõng l¹i ë møc ®é “giíi thiÖu h×nh b×nh hµnh, giíi thiÖu h×nh thoi”, häc sinh nhËn biÕt h×nh chñ yÕu ë d¹ng tæng thÓ, trùc gi¸c (ch­a yªu cÇu häc sinh ®Þnh nghÜa hoÆc c¸c dÊu hiÖu nhËn biÕt nh­ ë bËc häc trung häc c¬ së). §Ó cñng cè biÓu t­îng c¸c h×nh b×nh hµnh, h×nh thoi, GV cã thÓ tæ chøc cho häc sinh c¸c ho¹t ®éng sau: Cho häc sinh nhËn biÕt h×nh b×nh hµnh, h×nh thoi trong tËp hîp c¸c h×nh tø gi¸c kh¸c nhau: VÝ dô: Bµi tËp 1 (SGK To¸n 4 trang 102) Trong c¸c h×nh sau, h×nh nµo lµ h×nh b×nh hµnh ? H×nh 1 H×nh 2 H×nh 3 H×nh 4 VÝ dô: Bµi tËp 3 (SGK To¸n 4 trang 103) VÏ thªm hai ®o¹n th¼ng ®Ó ®­îc h×nh b×nh hµnh. §èi víi viÖc d¹y h×nh thµnh biÓu t­îng h×nh thoi: GV cho häc sinh l¾p ghÐp c¸c miÕng m« h×nh h×nh vu«ng (trong bé ®å dïng To¸n 4), GV “x« lÖch” h×nh vu«ng võa l¾p ghÐp ®Ó t¹o ra h×nh míi, dïng m« h×nh míi nµy ®Ó vÏ h×nh lªn b¶ng. Häc sinh quan s¸t, lµm theo mÉu råi nhËn xÐt. GV giíi thiÖu h×nh míi gäi lµ h×nh thoi. Cho häc sinh quan s¸t c¸c h×nh thoi trong thùc tÕ (c¸c h×nh thoi ®­îc trong trÝ trong trang trÝ häa tiÕt, g¹ch men, v¶i thæ cÈm ...). Sau ®ã cho häc sinh quan s¸t vµ tËp vÏ h×nh thoi trªn b¶ng, vµo vë. VÝ dô: Bµi tËp 1 (SGK To¸n 4, trang 140) Trong c¸c h×nh sau ®©y, h×nh nµo lµ h×nh thoi? H×nh nµo lµ h×nh ch÷ nhËt? H×nh 1 H×nh 2 H×nh 3 H×nh 4 VÝ dô: Bµi tËp 3 (SGK To¸n 4, trang 143) Cho 4 h×nh tam gi¸c (nh­ h×nh sau): H·y xÕp 4 h×nh tam gi¸c ®ã thµnh mét h×nh thoi nh­ sau? 2 cm 3 cm Nh­ vËy cïng víi ho¹t ®éng d¹y cña m×nh, gi¸o viªn ph¶i th­êng xuyªn kiÓm tra ®¸nh gi¸ kü n¨ng nhËn d¹ng h×nh cña häc sinh. Häc sinh cã thÓ dïng trùc gi¸c cña m×nh, dïng ªke, compa, th­íc ®Ó kiÓm tra ®é dµi c¸c c¹nh cña h×nh thoi, nhËn biÕt h×nh thoi trong thùc tÕ cuéc sèng hµng ngµy. BiÖn ph¸p quan träng trong d¹y häc h×nh häc lµ GV ph¶i lu«n thay ®æi c¸c dÊu hiÖu kh«ng b¶n chÊt cña h×nh ®Ó häc sinh tù ph¸t hiÖn ra c¸c h×nh häc theo c¸c dÊu hiÖu c¬ b¶n cña h×nh. C¸c h×nh häc ph¶i ®­îc ®Æt ë c¸c vÞ trÝ kh¸c nhau, kÝch th­íc kh¸c nhau, mÇu s¾c kh¸c nhau. §Ó tõ viÖc “t¸ch” c¸c dÊu hiÖu kh«ng b¶n chÊt (vÞ trÝ, kÝch th­íc, mÇu s¾c ...) ra khái c¸c dÊu hiÖu b¶n chÊt (®Æc ®iÓm, h×nh d¹ng) mµ häc sinh tù nhËn biÕt h×nh d¹ng h×nh. 2.2.4. D¹y häc h×nh thµnh quy t¾c tÝnh diÖn tÝch h×nh b×nh hµnh, h×nh thoi. ë c¸c líp d­íi, d¹y häc c¸c YTHH chØ dõng l¹i ë møc ®é nhËn biÕt mét sè h×nh mµ ch­a ®i s©u vµo x©y dùng vµ h×nh thµnh c«ng thøc tÝnh tæng qu¸t, th× trong ch­¬ng tr×nh To¸n 4 ®· ®Ò cËp ®Õn viÖc h×nh thµnh c«ng thøc tÝnh chu vi, diÖn tÝch cña h×nh b×nh hµnh, h×nh thoi. C¸c b­íc ®Ó h×nh thµnh c«ng thøc tÝnh diÖn tÝch cña h×nh b×nh hµnh. A B DC lµ ®¸y cña h×nh b×nh hµnh ChiÒu cao AH vu«ng gãc víi DC §é dµi AH lµ chiÒu cao cña h×nh b×nh hµnh D H C a (§é dµi ®¸y) - C¾t phÇn h×nh tam gi¸c ADH råi ghÐp nh­ h×nh vÏ ®Ó ®­îc h×nh ch÷ nhËt ABIH. A B A B h H h D C H C I a a - DiÖn tÝch h×nh b×nh hµnh ABCD b»ng diÖn tÝch h×nh ch÷ nhËt ABIH - DiÖn tÝch h×nh ch÷ nhËt ABIH lµ: SABIH = a x h nªn SABCD = a x h Khi d¹y cho häc sinh phÇn “DiÖn tÝch h×nh b×nh hµnh; DiÖn tÝch h×nh thoi” GV cÇn l­u ý nh÷ng ®iÒu sau: Häc sinh n¾m ®­îc (thuéc) quy t¾c c«ng thøc tÝnh diÖn tÝch h×nh b×nh hµnh (h×nh thoi) theo chiÒu cao vµ ®é dµi ®¸y chi tr­íc. VËn dông ®­îc quy t¾c, c«ng thøc tÝnh diÖn tÝch h×nh b×nh hµnh, h×nh thoi vµo gi¶i mét sè bµi to¸n cô thÓ. Trong To¸n 4, viÖc x©y dùng quy t¾c, c«ng thøc tÝnh diÖn tÝch h×nh b×nh hµnh, h×nh thoi chñ yÕu dùa vµo quy t¾c t×nh diÖn tÝch h×nh ch÷ nhËt ®· häc, b»ng c¸ch c¾t ghÐp h×nh b×nh hµnh vµ h×nh thoi thµnh h×nh ch÷ nhËt thÝch hîp. Ch¼ng h¹n: §èi víi h×nh thoi ta x©y dùng c«ng thøc tÝnh diÖn tÝch cña nã lµ: SABCD = (m, n lµ ®é dµi hai ®­êng chÐo) B M B N n A C O A C D D m m Khi vËn dông c«ng thøc tÝnh diÖn tÝch h×nh b×nh hµnh (S = a x h), diÖn tÝch h×nh thoi (S ) cÇn gi¶i thÝch cho häc sinh hiÓu ý nghÜa cña c¸c ®¹i l­îng a, h, m, n trong c«ng thøc ®ã lµ g×, lµ ®é dµi nµo cña h×nh b×nh hµnh, h×nh thoi. §Æc biÖt nhÊn m¹nh c¸c ®¹i l­îng trong c«ng thøc ®Òu cïng ®¬n vÞ ®o. Cïng víi viÖc h×nh thµnh biÓu t­îng vÒ ®é dµi ®o¹n th¼ng, häc sinh ph¶i n¾m ®­îc hÖ thèng ®¬n vÞ ®o ®é dµi. 1 km 1 m 1 dm 1 cm 1 mm 1000 m 10 dm 10 cm 10 mm Sau khi häc sinh n¾m ch¾c hÖ thèng ®¬n vÞ ®o ®é dµi vµ c¸ch chuyÓn ®æi ®¬n vÞ ®o, häc sinh sÏ thùc hiÖn c¸c bµi tËp vÒ tÝnh: TÝnh ®é dµi ®o¹n th¼ng, tÝnh chu vi vµ diÖn tÝch c¸c h×nh. PhÇn 3: kÕt luËn Qua viÖc nghiªn cøu, t×m hiÓu vÒ m¹ch kiÕn thøc c¸c YTHH trong ch­¬ng tr×nh To¸n 4 CTTH míi. Em rót ra mét sè kÕt luËn sau: 3.1. ¦u ®iÓm cña CTTH míi so víi CTTH míi. CTTH míi ®· kh¾c phôc ®­îc mét sè h¹n chÕ cña CTTH cò nh­: Häc sinh ®­îc thùc hµnh, luyÖn tËp nhiÒu h¬n ngay ë c¸c líp ®Çu cÊp do ®ã ®· b­íc ®Çu g¾n lý luËn víi thùc tÕ, vËn dông nh÷ng kiÕn thøc ®· häc vµo thùc tÕ. Tuy nhiªn CTTH míi vÉn ®­îc x©y dùng trªn c¬ së cña CTTH cò nh­: Gi÷a hai ®­êng th¼ng vÉn lµ quan hÖ vu«ng gãc, quan hÖ song song. H×nh b×nh hµnh vµ h×nh thoi vÉn ®­îc x©y dùng trªn c¬ së c¸c quan hÖ c¬ b¶n ®ã. VÒ sè l­îng c¸c tiÕt häc c¸c YTHH trong To¸n 4 lµ 16 tiÕt trong tæng sè 175 tiÕt (chiÕm 9%), víi sè l­îng kh«ng nhiÒu nh­ng ®· gióp häc sinh thu thËp ®­îc nh÷ng kiÕn thøc ban ®Çu vÒ c¸c YTHH, gãp phÇn cñng cè vµ hç trî cho viÖc häc tËp c¸c m«n häc kh¸c. §ång thêi b­íc ®Çu gióp häc sinh ph¸t triÓn t­ duy s¸ng t¹o, trÝ t­ëng t­îng vµ rÌn luyÖn c¸c phÈm chÊt cÇn thiÕt cho cuéc sèng. 3.2. C¸c biÖn ph¸p d¹y häc c¸c YTHH trong To¸n 4. M¶ng kiÕn thøc vÒ YTHH ®· ®­îc tró träng ®Õn nhiÒu, nªn qu¸ tr×nh d¹y häc ®· ®¹t ®­îc mét sè kÕt qu¶ ®¸ng khÝch lÖ, nh­ng bªn canh ®ã còng gÆp kh«ng Ýt khã kh¨n. §Ó viÖc d¹y häc c¸c YTHH ®¹t ®­îc kÕt qu¶ cao h¬n vµ kh¾c phôc ®­îc mét sè khã kh¨n th× GV cÇn ph¶i thùc hiÖn tèt c¸c biÖn ph¸p sau: Sö dông ph­¬ng tiÖn trùc quan: Tranh ¶nh, m« h×nh vµ cã mèi liªn hÖ thùc tÕ ®Ó gióp häc sinh nhËn d¹ng vµ tiÕp thu c¸c kiÕn thøc mét c¸ch dÔ dµng. T¨ng c­êng c¸c ho¹t ®éng thùc hµnh: vÏ h×nh, ®o ®¹c, c¾t ghÐp h×nh, yªu cÇu häc sinh thùc hiÖn tèt c¸c yªu cÇu trong c¸c bµi luyÖn tËp thùc hµnh ®Ó häc sinh cã thÓ kiÓm nghiÖm nh÷ng kiÕn thøc mµ m×nh ®· tiÕp thu ®­îc. T¨ng c­êng gi¶i c¸c bµi to¸n cã lêi v¨n cã néi dung h×nh häc. Trong To¸n 4 néi dung c¸c bµi to¸n “cã néi dung h×nh häc” th­êng lµ c¸c bµi to¸n vÒ tÝnh chu vi, diÖn tÝch cña c¸c h×nh ®· häc (h×nh vu«ng, h×nh ch÷ nhËt, h×nh b×nh hµnh, h×nh thoi). Khi gi¶i c¸c bµi to¸n nµy ta còng thùc hiÖn c¸c b­íc gi¶i nh­ c¸c b­íc gi¶i c¸c bµi to¸n cã lêi v¨n kh¸c. Bªn c¹nh ®ã GV cã thÓ tæ chøc cho häc sinh nhiÒu ho¹t ®éng ®Ó ph¸t triÓn n¨ng lùc häc tËp to¸n nh­: D¹y häc ë trªn líp, d¹y häc tù trän, tæ chøc cho häc sinh häc theo nhãm, ®ång thêi GV ph¶i ®æi míi c¸c ph­¬ng ph¸p d¹y häc. §Ó lµm ®­îc ®iÒu ®ã GV ph¶i n¾m ch¾c vµ hiÓu s©u c¸c néi dung d¹y häc cña SGK To¸n 4, kÕ thõa vµ ph¸t huy c¸c kÕt qu¶ ®æi míi ph­¬ng ph¸p d¹y häc ®· ®¹t ®­îc ë c¸c líp 1,2,3. M¹ch kiÕn thøc c¸c YTHH trong To¸n 4 lµ c¸c m¹ch kiÕn thøc g¾n bã chÆt chÏ víi ®êi sèng thùc tiÔn. Nh÷ng kiÕn thøc vµ kü n¨ng h×nh häc mµ häc sinh thu nhËn ®­îc kh«ng nh÷ng cñng cè mµ cßn rÊt h÷u Ých trong viÖc häc tËp c¸c tuyÕn kiÕn thøc kh¸c trong m«n to¸n ë tiÓu häc nh­: Sè häc vµ c¸c yÕu tè ®¹i sè, gi¶i to¸n cã lêi v¨n, yÕu tè thèng kª. Còng nh­ viÖc häc tËp c¸c m«n häc kh¸c nh­: Thñ c«ng, MÜ thuËt, TËp viÕt, Tù nhiªn x· héi ... ngoµi ra c¸c YTHH cßn gióp häc sinh rÌn luyÖn ®­îc c¸c ®øc tÝnh vµ phÈm chÊt quý nh­: cÈn thËn, cÇn cï, chu ®¸o, khÐo lÐo, ­a thÝch sù chÝnh x¸c. Nhê ®ã mµ häc sinh thÝch øng tèt h¬n víi m«i tr­êng tù nhiªn vµ m«i tr­êng xung quanh. Trªn ®©y lµ toµn bé néi dung cña ®Ò tµi “T×m hiÓu vÒ d¹y häc m¹ch kiÕn thøc yÕu tè h×nh häc trong ch­¬ng tr×nh To¸n 4, ch­¬ng tr×nh tiÓu häc míi” mµ em nghiªn cøu. Em rÊt mong nhËn ®­îc sù gãp ý cña c¸c thÇy c« gi¸o vµ c¸c b¹n. Tuyªn Quang, th¸ng 7 n¨m 2007 Sinh viªn: NguyÔn Quang LÞch Líp K1B - Tuyªn Quang

Các file đính kèm theo tài liệu này:

  • docTìm hiểu về dạy học mạch kiến thức yếu tố hình học trong Toán 4 chương trình tiểu học mới.doc