Lý luận hình thái kinh tế – xã hội với những giá trị khoa học của nó

LỜI MỞ ĐẦU Lý luận hình thái kinh tế – xã hội là lý luận cơ bản và giữ một vị trí hết sức quan trọng của chủ nghĩa duy vật lịch sử do K.Marx xây dựng nên. Lý luận hình thái kinh tế - xã hội đã được thừa nhận là lý luận khoa học và là phương pháp luận cơ bản trong việc nghiên cứu lĩnh vực học. Nhờ có lý luận hính thaí kinh tế – xã hội, lần đầu tiên trong lịch sử xã hội học K. Marx đã chỉ rõ nguồn gốc, động lực bên trong, nội tại của sự phát triển xã hội, chỉ rõ được bản chất của từng chế độ xã hội. Như vậy qua lý luận hình thái kinh tế – xã hội giúp chúng ta nghiên cứu một cách đúng đắn và khoa học vận hành của xã hội trong mỗi giai đoạn nhất định. Nhưng ngày nay, đứng trước những sự kiện lớn như sự sụp đổ của các nước xã hội chủ nghĩa ở Đông Âu, đặc biệt là Liên Xô - ngọn cờ đầu của chủ nghĩa xã hội, lý luận hình thái kinh tế xã hội bị phê phán từ rất nhiều phía sự phê phán không chỉ từ phía đối lập của chủ nghĩa Marx- Lênin mà còn cả một số người đã từng đi theo con đường của chủ nghĩa Marx – Lênin. Nói chung họ cho rằng: lý luận hình thái kinh tế xã hội đã lỗi thời, lạc hậu không thể áp dụng vào điều kiện hiện nay mà phải thay thế bằng một lý luận khác. Trước tình hình đó buộc chúng ta làm rõ thực chất của lý luận hình thái kinh tế xã hội và giá trị về mặt khoa học, tính thời đại của nó là rất cần thiết ; về thực tiễn nước ta đang trong quá trình xây dựng đất nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa. Trong quá trình đó rất nhiều vấn đề khó khăn được đặt ra đòi hỏi phải nghiên cứu giải quyết. Để góp phần làm rõ hơn về lý luận hình thái kinh tế – xã hội với những giá trị khoa học của nó, em xin có một vài phân tích về vấn đề trên nhằm hiểu thêm về tính đúng đắn của nó. PHẦN I NỘI DUNG CỦA HÌNH THÁI KINH TẾ ­- XÃ HỘI 1) Khái niệm. Hình thái kinh tế – xã hội là một phạm trù của chủ nghĩa duy vật lịch sử dùng để chỉ xã hội ở từng giai đoạn phát triển lịch sử nhất định, với những quan hệ sản xuất của nó thích ứng với lực lượng sản xuất ở một trình độ nhất định và với một kiến trúc thượng tầng được xây dựng lên trên những quan hệ sản xuất đó. Kết cấu và chức năng của các yếu tố cấu thành hình thái kinh tế – xã hội. Xã hội không phải là tổng số những hiện tượng, sự kiện rời rạc những cá nhân riêng lẻ. Xã hội là một chỉnh thể toàn vẹn có cơ cấu phức tạp. Trong đó có những mặt cơ bản nhất là lực lượng sản xuất, quan hệ sản xuất và kiến trúc thượng tầng. Mỗi mặt có vai trò nhất định và tác động đến mặt khác tạo nên sự vận động của cơ thể xã hội. Chính tính toàn vẹn của nó được phản ánh bằng khái niệm hình thái kinh tế – xã hội. Lực lượng sản xuất là nền tảng vật chất kỹ thuật của mỗi hình thái kinh tế – xã hội. Sự hình thành và phát triển của mỗi hình thái kinh tế – xã hội xét đến cùng là do lực lượng sản xuất quyết định. Lực lượng sản xuất phát triển qua các hình thái kinh tế – xã hội nối tiếp nhau từ thấp lên cao thể hiện tính liên tục trong sự phát triển của xã hội loài người. Quan hệ sản xuất – quan hệ giữa người và người trong quá trình sản xuất – là những quan hệ cơ bản, ban đầu và quyết định tất cả mối quan hệ xã hội khác, không có mối quan hệ đó thì không thành xã hội và quy luật xã hội. Mỗi hình thái kinh tế - xã hội lại có một kiểu quan hệ sản xuất của nó tương ứng với trình độ nhất định của lực lượng sản xuất. Quan hệ sản xuất, đó là tiêu chuẩn khách quan để phân biệt xã hội cụ thể này với xã hội cụ thể khác, đồng thời tiêu biểu cho một giai đoạn phát triển nhất định của lịch sử. Những quan hệ sản xuất là bộ xương của ơ thể xã hội hợp thành cơ sở hạ tầng. Trên cơ sở những quan hệ sản xuất đó hình thành nên những quan điểm về chính trị, pháp lý, đạo đức, triết học v.v .và những thiết chế tương ứng hợp thành kiến trúc thượng tầng xã hội mà chức năng xã hội của nó là bảo vệ, duy trì và phát triển cơ sơ hạ tầng sinh ra nó. Ngoài những mặt cơ bản của xã hội đã đề cập ở trên – lực lượng sản xuất, quan hệ sản xuất và kiến trúc thượng tầng – thì còn có những quan hệ dân tộc quan hệ gia đình và các sinh hoạt xã hội khác. 2. Sự phát triển của các hình thái kinh tế - xã hội là một quá trình lịch sử tự nhiên. Lịch sử phát triển của xã hội đã trải qua nhiều giai đoạn nối tiếp nhau từ thấp đến cao. Tương ứng với mỗi giai đoạn là một hình thái kinh tế – xã hội. Sự vận động thay thế nhau của các hình thái kinh tế – xã hội trong lịch sử đều do tác động của quy luật khách quan, đó là quá trình lịch sử tự nhiên của xã hội. Marx viết : “Tôi coi sự phát triển của những hình thái kinh tế – xã hội là một quá trình lịch sử tự nhiên ”. Các mặt cơ bản hợp thành một hình thái kinh tế – xã hội: lực lượng sản xuất quan hệ sản xuất và kiến trúc thượng tầng không tách rời nhau, mà liên hệ biện chứng với nhau hình thành nên những quy luật phổ biến của xã hội. Đó là quy luật về sự phù hợp của quan hệ sản xuất với tính chất và trình độ của lực lượng sản xuất, quy luật cơ sở hạ tầng quyết định kiến trúc thượng tầng và các quy luật xã hội khác. Chính do tác động của quy luật khách quan đó, mà các hình thái kinh tế – xã hội vận động và phát triển thay thế nhau từ thấp lên cao trong lịch sử như một quá trình lịch sử tự nhiên không phụ thuộc vào ý trí, nguyện vọng chủ quan của con người. Quá trình phát triển lịch sử tự nhiên của xã hội có nguồn gốc sâu xa ở sự phát triển của lực lượng sản xuất. Những lực lượng sản xuất được tạo ra bằng năng thực tiễn của con người xong không phải con người làm ra theo ý muốn chủ quan. Bản thân năng lực thực tiễn của con người cũng bị quy định bởi nhiều điều kiện khách quan nhất định. Ngươì ta làm ra lực lượng sản xuất của mình dựa trên những lực lượng sản xuất đã đạt được trong một hình thái kinh tế – xã hội đã có sẵn do thế hệ trước tạo ra. Chính tính chất và trình độ của lực lượng sản xuất đã quy định một cách khách quan tính chất và trình độ quan hệ sản xuất, do đó, xét đến cùng lực lượng sản xuất quyết định quá trình vận động và phát triển của hình thái kinh tế – xã hội như một quá trình lịch sử tự nhiên.Trong các quy luật khách quan chi phối sự vận động phát triển của các hình thái kinh tế – xã hội thì quy luật về sự phù hợp của quan hệ sản xuất có vai trò quyết định nhất. Lực lượng sản xuất, một mặt của phương thức sản xuất, là yếu tố bảo đảm tính kế thừa trong sự phát triển lên của xã hội quy định khuynh hướng phát triển từ thấp. Quan hệ sản xuất là mặt thứ hai của phương thức sản xuất biểu hiện tính gián đoạn trong sự phát triển củ lịch sử. Những quan hệ sản xuất lỗi thời được xoá bỏ và được thay thế bằng những kiểu quan hệ sản xuất mới cao hơn và hình thái kinh tế – xã hội mới cao hơn ra đời. Như vậy, sự xuất hiện, sự phát triển của hình thái kinh tế – xã hội, sự chuyển biến từ hình thái đó lên hình thái cao hơn được giải thích trước hết bằng sự tác động của quy luật về sự phù hợp của quan hệ sản xuất với tính chất và trình độ của lực lượng sản xuất. Quy luật đó là khuynh hướng tự tìm đường cho mình trong sự phát triển thay thế các hình thái kinh tế - xã hội. Nghiên cứu con đường tổng quát của sự phát triển lịch sử được quy định bởi quy luật chung của sự vận động của nền sản xuất vật chất chúng ta nhìn thấy logic của lịch sử thế giới. Vạch ra con đường tổng quát của lịch sử, điều đó không có nghĩa là giải thích được rõ ràng sự phát triển xã hội trong mỗi thời điểm của quá trình lịch sử. Lịch sử cụ thể vô cùng phong phú, có hàng loạt những yếu tố làm cho quá trình lịch sử đa dạng và thường xuyên biến đổi, không thể xem xét quá trình lịch sử như một đường thẳng. Theo quan điểm của chủ nghĩa duy vật lịch sử, nhân tố quyết định quá trình lịch sử, xét đến cùng là nền sản xuất đời sống hiện thực. Nhưng nhân tố kinh tế không phải là nhân tố duy nhất quyết định các nhân tố khác nhau của kiến trúc thượng tầng đều có ảnh hưởng đến quá trình lịch sử. Nếu không tính đến sự tác động lẫn nhau của các nhân tố đó thì không thấy hàng loạt những sự ngẫu nhiên mà tính tất yếu kinh tế xuyên qua để tự vạch ra đường đi cho mình. Vì vậy để hiểu lịch sử cụ thể thì cần thiết phải tính đến tất cả các nhân tố bản chất có tham gia trong quá trình tác động lẫn nhau đó. Có nhiều ngyuên nhân làm cho quá trình chung của lịch thế giới có tính đa dạng: điều kiện của môi trường địa lý có ảnh hưởng nhất định đến sự phát triển xã hội. Đặc biệt ở buổi ban đầu của sự phát triển xã hội, thhì điều kiện cuả môi trường địa lý là một trong những nguyên nhân quy định quá trình không đồng đều của lịch sử thế giới, có dân tộc đi lên, có dân tộc trì trệ lạc hậu. Cũng không thể không tính đến sự tác động của những yếu tố như nhà nước, tính độc đáo của nền văn hoá của truyền thống của hệ tư tưởng và tâm lý xã hội v.v .đối với tiến trình lịch sử. Điều quan trọng trong lịch sử là sự ảnh hưởng lẫn nhau giữa các dân tộc. Sự ảnh hưởng đó có thể diễn ra dưới những hình thức rất khác nhau tử chiến tranh và cướp đoạt đến việc trao đổi hàng hoá và giao lưu văn hoá. Nó có thể được thực hiện trong tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội từ kinh tế, khoa học – kỹ thuật đến hệ tư tưởng. Trong điều kiện của thời đại ngày nay, có những nước phát triển kỹ thuật rát nhanh chóng, nhờ nắm vững và sử dụng những thành tựu khoa học- kỹ thuật của các nước khác. Ảnh hưởng của ý thức hệ đã có một ý nghĩa lơn lao trong lịch sử. Không thể hiểu được tính độc đáo của các nước riêng biệt nếu không tính đến sự phát triển không đồng đều của sự phát triển lịch sử thế giới một dân tộc này tiến lên phía trước, một số dân tộc khác lại ngừng trệ, một số nước do hàng loạt những nguyên nhân cụ thể lại bỏ qua một hình thái kinh tế - xã hội nào đó. Điều đó chứng tỏ là sự kế tục thay thế các hình thái kinh tế – xã hội không giống nhau ở tất cả các dân tộc. Tuy nhiên, trong toàn bộ tính đa dạng của lịch sử của các dân tộc khác nhau thì trong mỗi thời kỳ lịch sử cụ thể vẫn có khuynh hướng chủ đạo nhất định của sự phát triển xã hội. Để xác định đặc trưng của giai đoạn này hay giai đoạn khác của lịch sử thế giới phù hợp với khuynh hướng lịch sử chủ đạo, đó là khái niệm thời đại lịch sử. Khái niệm thời đại lịch sử có thể gắn liền với thời gian mà một hình thái kinh tế- xã hội nhất định thống trị. Thí dụ, khi chúng ta nói về thời đại xã hội chiếm hữu nô lệ hay thời đại phong kiến là gắn chúng vào thời gian mà những hình thái kinh tế- xã hội đó thống trị. Khái niệm thời đại cũng có thể gắn với những giai đoạn nhất định của một hình thái kinh tế-xã hội nhất định. Để vạch rõ được xu hướng của thời đại, theo Lênin, cần phải khẳng định xem giai cấp nào là trung tâm của thời đại, quy định nội dung chủ yếu của thời đại đó. Khác với khái niệm hình thái kinh tế-xã hội xác định đặc trưng của một bước phát triển nhất định của xã hội, khái niệm thời đại lịch sử thể hiện tính nhiều vẻ của các quá trình đang diễn ra trong một thời gian nhất định ở một giai đoạn lịch sử nhất định. Trong cùng một thời đại, ở cùng một bộ phận khác nhau của nhân loại cùng tồn tại những hình thái kinh tế-xã hội khác nhau. Trong cùng một thời đại có những bộ phận, những phong trào hoặc tiến lên phía trước, hoặc thoái lưu, hoặc đi lệch theo một hướng nào đó. Cuối cùng, khái niệm thời đại gắn liền với sự quá độ từ một hình thái kinh tế, xã hội này sang một hình thái kinh tế xã hội khác. Thí dụ, quá độ từ chủ nghĩa phong kiến sang chủ nghĩa tư bản được gọi là thời đại phục hưng, thời đại cách mạng tư sản. Giá năm 1996 tương đương với 80% tổng giá trị các khoản đầu tư này vào Thái Lan trái với những nhận định thông thường về chủ nghĩa tư bản, nhà nước tư bản đóng vai trò quan trọng trong sự phát triển kinh tế và điều chỉnh sự vận động của nền sản xuất xã hội mà nhiêù khi với sự nỗ lực tới mức quyết liệt của nó. Các nước tư bản đã vượt qua nhiều cuộc khủng hoảng dữ dội. Nhưng vấn đề đặt ra là, liệu với tất cả sự tăng trưởng và vận động trên đây có trở thành chiều hướng phát triển vững bền và có khả năng giải quyết những vấn đề cơ bản của chủ nghĩa tư bản hay không? Với mục đích bất di bất dịch là chạy theo lợi nhuận, quy luật tuyệt đối của chủ nghĩa tư bản mà K. Marx đã phát triển – quy luật sản xuất ra giá trị thặng dư - vẫn đang chi phối toàn bộ cơ chế vận hành của nó, chủ nghĩa tư bản, không bao giờ tạo được sự ổn định lâu dài cho nền kinh tế. Ngay cả khi có một bề ngoài phần vịnh thì nguy cơ khủng hoảng vẫn tiềm tàng và sẵn sàng bùng lên ngay trong lòng nó. Đây là cuộc khủng hoảng của cả hệ thống chứ không phải chỉ một vài nước trong hệ thống. Dù có vai trò khống chế về kinh tế, song các nước tư bản chủ nghĩa vẫn luôn bị lệ thuộc vào những yếu tố bên ngoài, thường xuyên vấp phải sự phản kháng của vùng “ngoại vi” Điển hình là cú rốc dầu lửa sau cuộc chiến tranh vùng vịnh. Liệu chủ nghĩa tư bản có thể tự do, mặc sức làm mưa làm gió và liệu còn làm chuyện này được bao lâu nữa trên các địa bàn hải ngoại? Người ta còn thấy sự cạnh tranh tàn khốc theo quy luật của một nền kinh tế thị trường tự do và chạy theo lợi nhuận hết sức rối ren và phức tạp. Ngày càng nổi lên trong chủ nghĩa tư ban những đối sách nhằm loại trừ nhau, và do đó nó tiềm tàng một tình thế không ổn định. Chẳng hạn, ngay những năm 1994 và 1995, chúng ta chứng kiến sự giành dật vị trí hàng đầu trong quan hệ tiền tệ quốc tế giữa đồng Yên (Nhật) và đồng đôla (Mỹ), cùng với cuộc chiến thương mại giữa EU và Mỹ về chuối đã thể hiện sự cạnh tranh gay gắt giữa các cường quốc tư bản chủ nghĩa khi ngấm ngầm, lúc công khai đã đẩy cạnh tranh báo sự khốc liệt mới. Tuy nhiên những mâu thuẫn này của các nước tư bản chủ nghĩa không còn được đem ra giải quyết bằng những cuộc chiến tranh đẫm máu mà bây giờ chúng đã được giải quyết bằng sự nhượng bộ lẫn nhau nhưng những mâu thuẫn của các nước này vẫn không thể giải quyết được. Dù không phủ nhận cải vệ bề ngoài phần vịnh của sự phát triển kinh tế cùng những món lợi nhuận khổng lồ của chủ nghĩa tư bản như ng không ai không thấy một cuộc khủng hoảng văn hoá sâu sắc, không lối thoát trong xã hội tư bản hiện đại. Nổi bật lên đây cái lô gíc sinh lợi tài chính lấn án cả phúc lợi con người. Bản thân con người không còn là đối tượng phục vụ sản xuất mà dường như bị quy về một bộ phận của lực lượng sản xuất và chỉ như vậy (quy luật Taylor. Từ đó, văn hoá bị thương mại lấn át công việc đào tạo giáo dục con người trở nên què quặt, vụ lợi như kiểu chế tạo ra người máy chứ khôgn phải nhằm mục đích hình thành những con người với tất cả sự phát triển phong phú của nó. Ngay cả những sinh hoạt cao cấp của con người (sáng tạo nghệ thuật, văn hoá) cũng bị chi phối tới mức đồng nhất với công nghệ, với thương mại, đi tới huỷ diệt có tính con người cũng vì cái lôgíc sinh lợi của chủ nghĩa tư bản mà môi trường sinh thái bị xâm phạm tàn tệ và ở cái vùng “ngoại vi” môi trường cũng bị tước đoạt và bị bóc lột tới mức khó tưởng tượng nổi. Mặt khác, chủ nghĩa tư bản vẫn không giải quyết được các tệ nạn cố hữu của nó, nhất là nạn thất nghiệp và nếu tệ phân biệt chủng tộc vốn là ung nhọt của xã hội hiện đại, chủ nghĩa tư bản không tìm cách tiêu diệt nó, mà tái lại trong nhiều lúc nhiều nơi nó vẫn dùng để phục vụ cho quyền lợi vị kỷ của giai cấp tư sản. Ngay cả quyền bình đẳng của phụ nữ vẫn đang lâm vào tình trạng tồi tệ nhất, đặc biệt là ở các lĩnh vực tiền công, việc làm và các quan hệ xã hội và các điều kiện sinh hoạt. Một tình trạng nữa là sự phát triển của khoa học kỹ thuật nhất là các phương tiện thông tin đại chúng hiện đại vốn là sản phẩm của văn minh- văn hoá thì không hiếm nơi đã được sử dụng để chống lại văn hoá, văn minh vì mục đích thương mại. Người ta cũng lầm tưởng về lòng từ thiện của các chính quyền tư sản và giới chủ khi thấy đâu đó ở họ có những cải cách về mặt phúc lợi, nhưng kỳ thực đó là kết quả của những cuộc đấu tranh ngày càng có ý thức của giai cấp công nhân, thường là do các chính đảng cánh tả làm nòng cốt và hơn nữa đó chính là điều mà giai cấp tư sản bắt buộc phải làm để bảo vệ lợi ích lâu dài của họ. Nếu trên các lĩnh vực kinh tế – xã hội, chủ nghĩa tư bản hiện đại luôn tìm đủ cách để điều chỉnh và thích nghi với những điều kiện mới nhằm vượt qua những cuộc khủng hoảng, tìm con đường phát triển, thì trong lĩnh vực chính trị cũng vậy. Bài học lịch sử cho thấy, vấn đề lớn nhất đối với các nhà nước tư sản là ngăn chặn được các cơn bão táp cách mạng thường phát sinh do sự bất mãn cao độ của giai cấp công nhân, hoặc tiếp theo những thời kỳ hỗn loạn của xã hội, mà trong đó giai cấp tư sản xâu xé lẫn nhau để bòn rút xương tuỷ của nhân dân lao động. Giai cấp tư sản đã và đang cố gắng xoa dịu mâu thuẫn cơ bản này bằng mọi thủ đoạn. một khi quyền lợi vị kỷ của giai cấp tư sản bị đụng chạm thì kể cả chủ nghĩa tư bản nhà nước hay các mặt trận liên minh dưới các tên gọi khác nhau, cuối cùng đều tan vỡ. Rõ ràng vấn đề không thể được giải quyết nếu như mâu thuẫn cơ bản ấy không được giải quyết. Trong tình hình đó chủ nghĩa tư bản cải lương lại xuất đầu lộ diện. Nhiều chính trị gia, học giả tư sản thường nêu ra chiêu bài xã hội sẽ biến đổi về cơ bản không phải bằng đấu tranh cách mạng mà bằng sự chuyển biến dần nhận thức và lòng chắc ẩn của giai cấp tư sản, số khác thì rêu rao về các khả năng giải quyết những mâu thuẫn giữa tư bản và lao động nằm ngay trong quá trình thực hiện những nhiệm vụ sản xuất. Nghĩa là, theo họ cần phải tiến hành “cuộc cải cách trí tuệ và đạo đức” ngay trước khi giành được chính quyền từ giai cấp tư sản. tất cả chỉ là mị dân bởi trong tình hình hiện nay mà giai cấp tư sản đang làm ra sức củng cố lực lượng và sẵn sàng tiêu diệt bất cứ một sự phản kháng nào hay một ý đồ nào đụng tới sự tồn vong của chính quyền tư sản. Người ta cũng đang cố chế độ tam quyền phân lập và coi đây là điều kiện để đảm bảo cho nền dân chủ chính trị thậm chí để đảm bảo cho chính quyền tư sản biến dần thành chính quyền nhân dân trên cơ sở những yếu tố công lý của pháp luật và những yếu tố tự do dân chủ của nghị trường. Người ta cũng đang khuyếch trương về chế độ tam quyền phân lập gắn với chế độ đa đảng vốn là sản phẩm của giai cấp tư sản có tác dụng ngăn ngừa nó trở thành phát xít độc tài. Nhưng thật là vô lý nếu chính quyền tư sản và chế độ đa đảng mà nó cho phép tồn tại đi ngược quyền lợi của giai cấp tư sản. Thực ra, Phi- đen Cax- tơro nói, cái đa cực và cái phân cực mà họ cổ vũ khuyếch trương trên kia, cuối cùng cũng chỉ quy về cái đơn cực và độc tôn là quyền lợi của giai cấp tư sản mà thôi. Mỹ là một ví dụ điẻn hình. Gần đây, người ta cũng luôn bàn luận nhiều về một yếu tố trong nền chính trị của các nước chủ nghĩa tư bản phát triển là chế độ xã hội dân chủ ở một số nước từng được coi là kiểu mẫu chính trị cho các tư bản. Đúng là không ai phủ nhận được một số thành tựu quan trọng về kinh tế – xã hội mà các nước này đạt được và một thời tạo ra cái ảo tưởng về một lối thoát cho chủ nghĩa tư bản là có thể thay đổi được hoàn toàn thực trạng mà không thay đổi thực chất nhưng hiện nay tình hình đã không như người ta mong muốn. Những vấn đề cố hữu của chủ nghĩa tư bản một thời được khoả lấp nay lại nổi lên. Cuối cùng nếu quan sát một cách khách quan trên bình diện các mối quan hệ quốc tế, người ta không thể không thấy rõ số phận của các nước tư bản chư nghĩa phát triển nói riêng và vận mệnh của chủ nghĩa tư bản nói chung. Chủ nghĩa tư bản không thể sử dụng mãi những biện pháp đàn áp, khai thác hay lợi dụng như trước đây đối với các nước thuộc thế giới thứ ba. Vị trí và quyền lợi của họ ở các nước thứ ba luôn bị thách thức và đe doạ. Những món nợ cũ liệu có mãi là xích xiềng đối với các nước thế giới thứ ba, khi ngày càng có nhiều nước đòi xoá nợ giảm nợ hoặc hoãn trả nợ vô thời hạn? và các nhà nước thế giới thứ ba liệu có cam chịu mãi những cuộc trao đổi bất bình đẳng với các nước tư bản trong khi họ không thiếu cơ hội có lợi trong trao đổi với các nước khác và giữa họ vơi nhau ? điều này đã trực tiếp làm lung lay địa vị và chi phối số phận của chủ nghiã tư bản. Thậm chí, ngay sau sự sụp đổ của nhủ nghĩa xã hội ở Liên Xô và Đông Âu, liệu sự ổn định của chủ nghĩa tư bản có đủ sức chứng tỏ chủ nghĩa tư bản là con đường phát triển tối ưu của nhân loại ? không bởi vì chủ nghĩa tư bản vẫn không thoát khỏi những căn bệnh “thâm căn cố đế” của nó, dù “mối đe doạ cộng sản” tưởng như nhẹ đi. Chủ nghĩa tư bản vẫn không khát vọng xâm phạm nền độc lập của các quốc gia, trà đạp quyền lợi tự do của các dân tộc bằng đủ hình thức can thiệp vũ trang thô bạo cuộc chiến ở Kôsôvô - hay âm mưu diễn biến hoà bình với những cuộc chiến tranh nhung lụa kích động và xô đẩy các nước vào cuộc chém giết đẫm máu ở khắp các châu lục.Và người ta cũng đang chứng thực khối mâu thuẫn ngày càng lớn và căng thẳng giữa các nước tư bản phát triển trong cuộc xâu xé giành vị trí hàng đầu trong trật tự thế giới hiện nay, mâu thuẫn đó đang trở thành nguy cơ đe doạ không những chính số phận họ mà còn cả nhân loại. Đó là bằng chứng không gì chối bỏ được. 2, Lôgíc tất yếu “Sự vĩ đại và tính tất yếu nhất thời của bản thân chế độ tư sản” đến chủ nghĩa xã hội. Rõ ràng, chủ nghĩa tư bản không phải đợi đến ngày nay, mà cách đây hơn 200 năm, “trong quá trình thống trị giai cấp chưa đầy một thế kỷ, đã tạo ra những lực lượng sản xuất nhiều hơn và đồ sộ hơn, lực lượng sản xuất của tất cả các thế hệ trước hợp lại”, như C.Mác viết trong tuyên ngôn của Đảng cộng sản , và “giai cấp tư sản đã đóng một vai trò hết sức cách mạng trong lịch sử”. Ngày nay, chủ nghĩa tư bản đã đạt được những thành tựu to lớn về tin học, tự động hoá, công nghệ sinh học, vật liệu mới .Cùng với sự phát triển của khoa học quản lý có thể nói những thành tựu ấyđã làm thay đổi lớn năng lực hoạt động sáng tạo của con người, đem lại năng suất lao động và thu nhập quốc dân rất cao ở các nước tư bản phát triển và nước công nghiệp mới. Nói như C.Mác “sự vĩ đại” đó là một sự thật. Chúng ta ghi nhận một cách khách quan, tất cả những bước phát triển mới của nó với tư cách là những thành tựu của nền văn minh nhân loại đồng thời như là những điều kiện cũng thế quốc tế đối với hoạt động cuả chúng ta. Nhưng cũng không vì thế. Mà chúng ta lại rơi vào ảo vọng như một số người đang ra sức cố đến mức “tô son trát phấn” cho chủ nghĩa tư bản. Mặc dù chủ nghĩa tư bản có không ít ưu điểm đạt trong quá trình phát triển của xã hội loài người, nhưng nó nhất định không phải là chế độ cuối cùng tốt đẹp mà loài người hằng mơ ước. Dù cho có sự điều chỉnh, thay hình đổi dạng chủ nghĩa tư bản vẫn không hề thay đổi bản chất, không thể giải quyết được mâu thuẫn giữa tính chất xã hội hoá của lực lượng sản xuất ngày càng cao với việc chiến hữu tư bản chủ nghĩa về tư liệu sản xuất, vẫn không được giải quyết mâu thuẫn giữa tư bản và lao động. Chủ nghĩa tư bản vẫm tìm mọi thủ đoạn bóc lột người lao động làm thuê và kiếm lợi nhuận bằng cách bòn rút gía trị thặng dư ngày càng khủng khiếp: từ 211% (năm 1950) tăng vọt lên 300% (năm 1990). Thế tương đối ổn định của nó vẫn không đủ che lấp và xoá đi nguy cơ bị thay thế về vận mệnh lịch sử bị thay thế của nóm, cho dù, nó còn tiềm tàng phát triển song đó không phải là biện pháp đúng đắn cho sự phát triển của lịch sử loài người và cho dù như ai đó nói rằng, đặc điểm của chủ nghĩa tư bản là sống bằng thách thức của chính mình và bản chất của nó là thích nghi và chuyển hoá để không ngừng phát triển, thì luận điểm ấy vẫn không làm thay đổi thực tế là: chủ nghĩa tư bản không bao giờ và chưa bao giờ giải quyết được tận gốc những mâu thuẫn và những cuộc khủng hoảng của chính nó. Chúng ta đang sống trong thời kỳ “lịch sử ngắn lại”. Người ta đang nói nhiều đến việc học tập chủ nghĩa tư bản, thậm chí sau những kinh nghiệm phải trả giá đắt của công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội, người ta lại có lúc tin rằng có thể tìm thấy ở chủ nghĩa tư bản những lời giải đáp đầy đủ cho mọi vấn đề chẳng hạn: mô hình Thụy Điển, phương pháp quản lý Nhật Bản, nền dân chủ Mỹ .thường được coi như những kiểu mẫu. Những kinh nghiệm lịch sử đã sớm chỉ ra sai lầm của nhận thức lệch lạc một chiều đó. Đúng là cách quản lý kinh tế cũng như việc quản lý xã hội của chủ nghĩa tư bản có những điều đáng để học tập đó không được quên những dữ kiện căn bản là mục tiêu mà mỗi xã hội đặt ra: cơ sở vật chất và tinh thần những cơ cấu truyền thống của từng xã hội: điều kiện mọi mặt được xác định trong từng giai đoạn lịch sử. Bàn về vấn đề này, nhà kinh tế học Nhật Bản Nô- ru – si –ma đã viết trong tác phẩm nổi tiếng “ vì sao Nhật Bản thành công” rằng “ Thành công của Nhật Bản đem sang Anh sẽ không đạt thành công như vậy, vì một lý do đơn giản người Nhật khác người Anh”. Hẳn là không hiểu được điều đơn giản ấy mà gần đây có người những toan bàn tới cái gọi là “ Khả năng tiến tới chủ nghĩa xã hội của bản thân chủ nghĩa tư bản” hay “ Những mơ ước của chủ nghĩa xã hội thì chính chủ nghĩa Tư bản sẽ thực hiện”. Họ cần lưu ý rằng, những nguy cơ của chủ nghĩa tư bản không những vẫn còn đó, mà ngày một tiềm tàng và nặng nề hơn nằm “ ngoài vòng kiểm soát của chính nó, trực tiếp phương hại đến đời sống nhân loại. Nói như cố tổng thống Pháp, ông Ph. Mit tơ răng: “ Chủ nghĩa tư bản thuần nhất giống như cánh rừng rậm, hệ thống xã hội này luôn làm nảy sinh những bất bình đẳng mới. Tất cả điều đó sẽ dẫn tới cái gì?” Cuối cùng điều đó sẽ dẫn tới một câu hỏi: Với bản chất và tiền đồ của tư bản như vậy thì chính nó sẽ đi về đâu? câu trả lời không thể khác được là chủ nghĩa xã hội. Điều ấy cũng tất yếu là “ Sự vĩ đại và tính tất yếu nhất thời của bản thân chế độ tư sản” nằm trong dòng vận động của xã hội loài người. Như C Mac đa nói mà CMac lại không có ý định “nghĩ ra” điều đó. Vì “trong tài liệu của CMac, người ta không thấy mảy may một ý định nào nhằm đưa những ảo tưởng nhằm đặt ra những điều vu vơ những điều mà người ta không thể nào biết được. Mac đặt vấn đề chủ nghĩa cộng sản giống như một nhà tự nhiên học đặt ra, chẳng hạn, vấn đề tiến hoá của một giống sinh vật mới, một khi đã biết nguồn gốc của nó và định được hướng rõ rệt biến đổi của nó” Chủ nghĩa tư bản hiện đại, trên thực tế, đã đạt được sự vĩ đại nhất định nào đó nhưng nó lại không đủ sức vượt qua được những mâu thuẫn coư bản tron quá trình phát triển, lại bị giới hạn bỏi ngưỡng không thể trãnh được của sự khủng hoảng, nên tất yếu nó phải bị thay thế vì thuộc tính nhất thời của chính nó. Dù thế nào đi nữa, xét dưới góc độ của văn hoá văn minh, nghĩa là góc độ của chủ nghĩa nhân đạo chân chính, chủ nghĩa tư bản, ngay trong sự phồn vinh về kinh tế của nó, đang đặt loài người trước một cuộc khủng hoảng sâu sắc, ngay trong sự điều chỉnh về chính trị, xã hội, nó đang đi ngược lại đòi hỏi của thời đại chúng ta, đó là hoà bình, độc lập dân tộc, dân chủ và tiến bộ xã hội đó là tạo ra sự phát triển toàn diện con người chứ không phải là tái ra sản xuất tư bản-điều mà chủ nghĩa tư bản đang cố sức làm. Vì vậy vận mệnh lịch sử của chủ nghĩa tư bản kết thúc sẽ phải tới hồi định đoạt với sự mở ra một kỷ nguyên lịch sử mới của loài người-đó là chủ nghĩa xã hội lô gíc tất yếu trên cơ sở bản chất và tiền đồ của chính chủ nghĩa tư bản hiện nay. Hiện có? Đó là một nền kinh tế học về cơ bản khác hẳn quan điểm cũ. Kiểu kinh tế này được Boulding gọi là kiểu kinh tế học kiểu con tàu vũ trụ. Đó là quan điểm về một con tàu vũ trụ lao vào không gian với môtk đội bay và một lượng tài nguyên quý giá có hạn. Trừ nguồn năng lượng mặt trời sự sống còn của đội bay và vận hành các hệ thống hỗ trợ đời sống của họ phụ thuộc vào bảo tồn kho tài nguyên trên con tàu. Thực tế này buộc phải đề ra những nguyên tắc căn bản cho nền kinh tế kiểu con tàu vũ trụ. Theo mô tả của Boulding, đời sống của những người trên con tàu vú trụ tăng lên phụ thuộc vào việc họ có sử dụng và tái sinh một cách hữu hiệu hay không các tài nguyên hiện có để trước tiên đáp ứng các nhu cầu thiết thân, rồi tuỳ theo lượng thặng dư có được, mới thoả mãn nhu cầu cao hơn của họ . Bởi lẽ, bất cứ tài nguyên nào bị loại ra, nghĩa là đối với những người trên tàu là mất mát hẳn, thì đó là dấu hiệu trục trặc nghiêm trọng của hệ thống. Mục tiêu là kéo dài tuổi thọ của sản phẩm, hơn là tăng tốc độ phế thải chung; và là thay thế các vật liệu bằng công nghệ thông tin trong việc thiết kế các hệ thống hỗ trợ đời sống của các sản phẩm. Chỉ có thể duy trì đời sống trên con tàu bằng sự hợp tác giữa các thành viên trên con tàu. Mỗi người đều phải cảm thấy có phần trách nhiệm duy tèi hệ thống và sẵn sàng chấp nhận nguồn tài nguyên phân phối và công bằng. Do đó, chúng ta có thể kết luận rằng không thể coi gia tăng sản lượng kinh tế trên con tàu là tiến bộ, nếu nó không dựa trên tiến trình sản xuất bền vững và được phân phối công bằng giữa các thành viên. Ngày nay, thiên nhiên đang lưu ý với chúng ta đang bị chi phối bởi quan điểm trái ngược với thực tế cũng như quan điểm tiền Côpicnic cho rằng mặt trời quay quanh trái đất. Tất cả chúng ta cùng sống trên một con tàu, chứ không phải trên đồng cỏ bao la không biên giới. Ngày nay, do dân số chúng ta quá đông, lòng ham muốn của chúng ta quá lớn và công nghệ chúng ta quá mạnh mẽ nên không thể sống bằng huyền thoại cũ. Nay chúng ta phải học cách nhìn và tư duy hợp với thực tế của chúng ta. Chúng ta phải học gắn hệ thống và công nghệ của con người với hệ thống môi sinh sao cho có thể tăng năng suất của hệ sinh thái vì lợi ích lâu dài của nhân loại. Sự trỗi dậy của các nước thứ ba: Trong quá trình phát triển của mình, một bước tiến quan trọng của các nước chủ nghĩa tư bản đó là giai đoạn tích luỹ cơ bản. Sau thế chiến II, có rất nhiều nước dành được độc lập về chính trị, tuy nhiên nền kinh tế của họ vẫn còn phụ thuộc một cách nặng nề với các nước tư bản phát triển, họ là nơi cung cấp nguyên liệu, nhân công rẻ mạt và là thị trường tiêu thụ hàng hóa của các nước tư bản phát triển. Một công cụ của các nước tư bản phát triển để gắn chặt các nước thuộc thế giới thứ ba đó là các khoản nợ mà các nước này nợ các nước tư bản phát triển. Tuy nhiên trong những năm gần đây, các nước thuộc thế giới thứ ba đã biết liên kết với nhau đấu tranh đòi các nước tư bản phát triển xoá và giảm nợ. Trước xu thế này các nước tư bản phát triển đã phải nhượng bộ và đã phải tuyên bố xoá và giảm nợ cho các nước thuộc diện nghèo nhất. Xu thế này đã làm thay đổi chính sách của các nước tư bản phát triển với các nước thuộc thế giới thứ ba, đó là chính sách bình đẳng cùng có lợi thông qua các hình thức công cụ kinh tế, như thương mại quốc tế, đầu tư và chuyển giao công nghệ. Ngoài những quan hệ kinh tế với các nước tư bản phát triển thì các nước thuộc thế giới thứ ba cũng đẩy mạnh quan hệ buôn bán song phương, đa phương với nhau ngày càng mạnh mẽ. Vai trò của các tổ chức quốc tế : Ngày nay, trong các quan hệ quốc tế giữa các nước với nhau thì các tổ chức quốc tế ngày càng đóng vai trò quan trọng. Các tổ chức quôc tế không những đóng vai trò quan trọng trong việc điều chỉnh các quan hệ các nước với nhau mà còn là lực lượng chủ yếu đấu tranh, giúp đỡ và tạo điều kiện phát triển cho các nước thuộc thế giới thứ ba. Những vấn đề nảy sinh trong quá trình phát triển của loài người như ô nhiễm môi trường, liên kết kinh tế quôc tế, không thể giải quyết bởi một nước riêng rẽ mà cần phải có sự liên kết giữa các quốc gia với nhau thông qua tổ chức quốc tế để giải quyết vấn đề đó một cách đồng bộ nhất quán. Với tiến trình toàn cầu hoá như hiện nay, các tổ chức quốc tế lại càng đóng vai trò quan trọng, đặc biệt trong lĩnh vực toàn cầu hoá về kinh tế, sự di chuyển vốn, quan hệ mậu dịch cần thông qua các tổ chức quốc tế để điều chỉnh. Cơ cấu giai cấp: Do tốc đọ phát triển của khoa học kỹ thuật và lực lượng sản xuất, năng suất lao động được nâng cao, cơ cấu giai cấp xã hội ở nước tư bản phát triển có sự thay đổi rõ rệt, đặc biệt là sự tăng nhanh về số lượng của tầng lớp trug gian. Do những ngành nghề truyền thống bị thu hẹp, các ngành dịch vụ và công nghiệp mới ra đời và phát triển dẫn tới tầng lớp “công nhân áo trắng”, nhân viên khoa học kỹ thuật, cán bộ quản lý, tầng lớp trí tuệ .ngày một đông đảo. Họ đang trở thành tầng lớp xã hội chủ yếu của các nước tư bản phát triển. Tầng lớp này có đời sống vật chất khá cao, có trình độ dân trí cao. Họ cũng chính là lực lượng lao động cho một nền kinh tế mới, nền kinh tế tri thức. PHẦN II. VẬN DỤNG LÝ LUẬN HÌNH THÁI KINH TẾ XÃ HỘI VÀO ĐIỀU KIỆN VIỆT NAM HIỆN NAY. 1. Tất yếu khách quan của con đường đi lên chủ nghĩa xã hội. Việc vận dụng lý luận hình thái kinh tế xã hội của chủ nghĩa Mac-Lênin vào việc đề ra chiến lược cho cách mạng Việt nam tiến lên chủ nghĩa xã hội. Đường lối cách mạng do chủ tịch Hồ Chí Minh và Đảng ta nêu ra là sự vận dụng sáng tạo hình thái kinh tế - xã hội vào điều kiện Việt nam. Đảng ta đã khẳng định rằng sau khi Việt nam tiến hành công việc cách mạng dân chủ nhân dân sẽ tiến lên làm cuộc cách mạng xã hội chủ nghĩa. Đây là sự lựa chọn đúng hướng đi và xác định mục tiêu của sự phát triển. CHúng ta đều biết, đối với Đảng ta, việc lựa chọn và xác định này đặt ra ngay từ năm 1930 và luôn luôn đúng với mọi sự biến động trong thực tiễn phát triển của cách mạng Việt nam, trong lịch sử đấu tranh cách mạng của Đảng và của dân tộc chính cương, sách lược vắn tắt do Nguyễn Ái Quốc khởi thảo và luận văn chính trị của Đảng năm 1930 đã ghi rõ Cách mạng Việt nam sẽ đi theo con đường “là tư sản dân quyền cách mạng để đi tới xã hội cộng sản” bỏ qua giai đoạn phát triển tư bản chủ nghĩa. Sự lựa chọn này là kết quả trực tiếp nảy sinh từ sự giác ngộ chủ nghĩa Mác-Lênin, chủ nghĩa xã hội khoa học ở lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc sau một thập niên (1911-1920) đi tìm đường cứu nước và đã tìm thấy chủ nghĩa Lênin, đã nhận thức rõ cách mạng Việt nam sẽ đi theo con đường Cách mạng tháng Mười “Đường cách mệnh” (1927) là tác phẩm lý luận macxít đầu tiên được xây dựng trên nền móng của tư tưởng đó. Trong tác phẩm quan trọng này Nguyễn ái Quốc đã chỉ rõ: “Trong thế giới bây giờ chỉ có cách mệnh Nga là đã thành công và thành công đến nơi, nghĩa là dân chúng được hưởng cái tự do hạnh phúc, bình đẳng thật, chứ không phải tự do và bình đẳng giả dối như đế quốc Pháp khoe khoang bên Nam An” Người khẳng định, chỉ có chủ nghĩa Lênin là chân chính nhất, chắc chắn nhất và cách mệnh nhất mà chúng ta sẽ đi theo. Từ bước ngoặt năm 1920, khi Nguyễn ái Quốc trở thành người cộgn sản và cho đến những năm sau này. NGười đều nhất quán khẳng định, giải phóng giai cấp, giải phóng dân tộc chỉ có thể thực hiện được bằng con đường cách mạng vô sản, bằng cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội mới, xã hội cộng sản chủ nghĩa. Khi miền Bắc đã được giải phóng nhưng miền Nam còn phải tiếp tục chiến đầu vì độc lập tự do của Tổ Quốc, tình hình lúc đó đặt ra câu hỏi: Miền Bắc có nên bước ngay vào thời kỳ quá độ để xây dựng chủ nghĩa xã hội hay không khi khi mục tiêu độc lạap dân tộc chưa được giải quyết xong ở miền Nam? Đảng ta khẳng định là phải đồng thời tiến hành hai nhiệm vụ cách mạng: tiếp tục cuộc cách mạng dân tộc dân chủ ở miền Nam và tiến hành xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc. Sự lựa chọn này đã được thực tiễn xác nhận là hoàn toàn đúng đắn. Không có sự hậu thuẫn của chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc, cách mạng miền Nam sẽ không có những đảm bảo vật chất và tinh thần cần thiết cho thắng lợi. Khi miền Nam đã được giải phóng, đất nước thống nhất, một vấn đề cũng được đặt ra là miền Nam sẽ cùng miền Bắc tiến lên chủ nghĩa xã hội hay tạm thời dừng lại một thời gian để phục hồi sau chiến tranh? Có thể nói, sự lựa chọn này là một thử thách không kém phần phức tạp. Đảng quyết định cả nước cùng đi lên chủ nghĩa xã hội. Quyết định này đã được thực tiễn xác nhận hoàn toàn đúng đắn. Vào giữa những năm 80, kinh tế xã hội nước ta lâm vào cuộc khủng hoảng trầm trọng, chế độ xã hội chủ nghĩa ở Liên Xô và Đông Âu đang chao đảo. Nhưng cũng chính vào lúc ấy, Đảng ta đã quyết định đường lối đổi mới, chủ trương xây dựng và phát triển nền kinh tế nhiều thành phần, vận hành theo cơ chế thị trường có sự quản lý của nhà nước, theo định hướng xã hội chủ nghĩa, hội nhập và mở cửa với bên ngoài. Một lần nữa sự khẳng định của Đảng ta về con đường đi lên chủ nghĩa xã hội đã được thực tiễn xác nhận là đúng đắn. Vào giữa những năm 80, kinh tế – xã hội nước ta lâm vào cuộc khủng hoảng trầm trọng chế độ xã hội chủ nghĩa ở Liên Xô và Đông Âu đang chao đảo. Nhưng cũng chính vào lúc ấy, Đảng ta đã quyết định đường lối đổi mới, chủ trương xây dựng và phát triển nền kinh tế nhiều thành phần, vận hành theo cơ chế thị trường có sự quản lý của nhà nước, theo định hướng xã hội chủ nghĩa, hội nhập và mở cửa với bên ngoài. Một lần nữa sự khẳng định của Đảng ra về con đường đi lên chủ nghĩa xã hội đã được thực tiễn xác nhận là đúng đắn. Có thể nói, những quyết sách của Đảng ta ở thời kỳ này thể hiện sự năng động về tư duy lý luận gắn liền với sự mẫn cảm về thực tiễn cùng bản lĩnh chính trị vững vàng. Đó là sự khẳng định tính tất yếu của sự đổi mới theo định hướng xã hội chủ nghĩa: đổi mới để phát triển, để thoát khỏi tình trạng khủng hoảng, để vượt qua những kìm hãm của mô hình cũ – mô hình hành chính bao cấp, để giải phóng và khai thác mọi tiềm năng phát triển của xã hội nhằm thực hiện mục tiêu dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng văn minh. Đổi mới không phải là từ bỏ chủ nghĩa xã hội, mà là khẳng định tính quy luật của con đường phát triển đó làm cho công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội công bằng văn minh. đúng với quy luật khách quan hơn phù hợp với hoang cảnh, điều kiện thực tế của đất nước với xu thế, đặc điểm của thế giới hiện đại. Đổi mới là để xây dựng chủ nghĩa xã hội hiệu quả hơn làm cho chủ nghĩa xã hội bộc lộ và khẳng định bản chất ưu việt của nó, từng bước định hình và phát triển trong thực tế, làm cho “đời sống vật chất ngày càng tăng, đời sống tinh thần ngày càng tốt, xã hội ngày càng văn minh, tiến bộ” để cho nhân dân ta có cuộc sống ấm no, hạnh phúcđược học hành tiến bộ và phát triển mọi khả năng sáng tạo của mình” để cho “dân thực sự là chủ và làm chủ lấy xã hội và cuộc sống của mình? Như Hồ Chí Minh đã nhấn mạnh. Như vậy, đi lên xã hội chủ nghĩa là tất yếu khách quan, và nó được thể hiện trong công cuộc đổi mới của Đảng ta, đổi mới để xác lập một sự ổn định mới nhằm làm cho đất nước đạt tới sự phát triển bền vững. Điều đó có ngiã là chúng ta phải xác định con đường xây dựng chủ nghĩa xã hội với sự năng động hơn nữa tichs cực hơn nữa, và phù hợp hơn nữa với tình hình thế giới hiện đại. Chế độ xã hội chủ nghĩa mà chúng ta đang xây dựng sẽ là chế độ phát hiện và sử dụng tốt nhất những nguồn lực của chính mình, trong đó sức mạnh quyết định chính là nguồn lực con người. Đó là mục tiêu quan trọng nhất của chủ nghĩa xã hội. 2. Những nhiệm vụ của thời kỳ quá độ Thời kỳ quá độ là thời kỳ tạo cơ sở vật chất và con người cho chủ nghĩa xã hội trong quá trình thực hiện này, với điều kiện và hoàn cảnh của Việt nam, đã đặt ra cho chúng ta những nhiệm vụ sau: Thực hiện công cuộc công nghiệp hoá hiện đại hoá đất nước để xây dựng cơ sở vật chất kỹ thuật cho nền sản xuất lớn hiện đại. Công cuộc này đặt ra những nhiệm vụ lớn mà chúng ta cần giải quyết: Cụ thể là: tạo ra những điều kiện thiết yếu về vật chất, kỹ thuật, con người và khoa học công nghệ, huy động mọi người vốn, nguồn lực lao động làm cho nền kinh tế tăng trưởng nhanh nhưng bền vững và trên cơ sở nâng cao mọi mặt của đời sống xã hội. Quá trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước cần phải thực hiện ngay một số nội dung cơ bản sau; + Tăng thêm tốc độ và tỷ trọng sản xuất công nghiệp trong nền kinh tế quốc dân +Dựa trên sự thay đổi về công nghệ chúng ta phải chuyển dịch cơ cấu nền kinh tế dẫn đến tăng trưởng nhanh và lâu bền. + Khuyến khích và đào tạo những tài năng trẻ nhằm tạo ra đội ngũ cán bộ kỹ thuật có trình độ cao. + Thực hiện chuyển giao công nghệ kết hợp với năng lực sáng tạo của quần chúng. Muốn vậy phải nắm bắt đầy đủ chính xác các thông tin cần thiết thông qua, các công ty tư vấn trong và ngoài nước để đảm bảo lựa chọn công nghệ chính xác. Mở rộng liên kết liên doanh với nước ngoài để có thể khai thác công nghệ tiên tiến một cách trực tiếp. - Xây dựng và phát triển nền kinh tế hàng hoá nhiều thành phần theo định hướng chủ nghĩa xã hội vận hành theo cơ chế thị trường có sự quản lý của nhà nước. Muốn vậy cần phải chấn chỉnh đổi mới và phát triển có hiệu quả khu vực doanh nghiệp nhà nước để làm tốt vai trò hỗ trợ và thúc đẩy các thành phần kinh tế khác cùng phát triển. Tạo điều kiện để các thành phần kinh tế khác phát triển theo đúng pháp luật và quan trọng nhất là phải từng bước hướng vào con đường tư bản nhà nước. - Phải thận trọng trong sự phát triển xã hội, mở rộng giao lưu văn hoá với nước ngoài, phải có biện pháp hữu hiệu chống lại sự thâm nhập của các loại văn hoá độc hại. Kế thừa và phát triển các truyền thống văn hoá tốt đẹp của dân tộc. - Cần phải tiếp tục đổi mới bộ máy nhà nước theo hướng tiến bộ dựa trên những cơ sở sau: + Chống quan liêu chuyên quyền độc đoán trong bộ máy nhà nước. + Phải phân biệt rõ chức năng cảu các cấp các ngành. + Phải đưa ra một hệ thống pháp luật chặt chẽ đồng bộ và có tính khả thi. Phải đảm bảo thực hiện nghiêm chỉnh mọi luật pháp đề ra. + Phải có chính sách va quy mô đào tạo bồi dưỡng những cán bộ có năng lực phù hợp với yêu cầu đổi mới và phát triển đất nước. Đòng thời phải sử dụng hợp lý nguồn nhân lực cho phù hợp với từng giai đoạn. KẾT LUẬN Tóm lại hình thái kinh tế – xã hội là một trong những thành tựu khoa học mà Cmác đã để lại cho nhân loại. Lý luận đó đã chỉ ra: xã hội là một hệ thống mà trong đó quan hệ sản xuất phải phù hợp với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất, và các quan hệ sản xuất nhất định mà trên đó dựng lên một kiến trúc thượng tầng pháp lý và chính trị cũng như các hình thái xã hội tương ứng. Đồng thời lý luận cũng chỉ ra rằng sự vận động và phát triển của các hình thái kinh tế – xã hội là một quá trình lịch sử tự nhiên. Thông qua cách mạng xã hội, các hình thái kinh tế – xã hội thay thế nhau từ thấp lên cao. Tuy nhiên sự vận động và phát triển của các hình thái kinh tế – xã hội vừa bị chi phối bởi các quy định chung, vừa bị tác động bởi điều kiện lịch sử cụ thể của các quốc gia. Ngày nay, xã hội loài người đã có những phát triển mạnh mẽ hơn rất nhiều ra với thời Cmác. Nhưng sự phát triển đó vẫn dựa trên cơ sở lýý luận hình thái kinh tế chính trị xã hội vẫn giữ nguyên giá trị của nó trong mọi giai đoạn. Tuy nhiên lý luạn hình thái kinh tế – xã hội không có tham vọng giải thích tất cả các hiện tượng của đời sống xã hội mà nó đòi hỏi được bổ sung bằng các phương pháp tiếp cận mới về xã hội, không phải vì thế mà lý luận hình thái kinh tế – xã hội trở nên lỗi thời. Lý luận về hình thái kinh tế – xã hội đã chỉ ra con đường đi lên chủ nghĩa xã hội là một tất yếu khách quan và chính nó đã đề ra những hướng đi đúng đắn và từ đó đưa ra những giải pháp cho công cuộc xây dựng đất nước ta ngày càng phát triển tới một đỉnh cao mới. Như vậy ta có thể chắc chắn để khẳng định rằng: hình thái kinh tế – xã hội vẫn còn dữ nguyên giá trị khoa học và tính thời đại của nó. Nó thật sự là phương pháp luận khoa học để phân tích thời đại hiện nay nói chung và công cuộc xây dựng đất nước ở Việt nam nói riêng. Mặc dù tác giả đã có nhiều cố gắng nhưng do sự hạn chế về chủ quan cũng như khách quan nên chắc chắn rằng tiểu luận này chưa thể hoàn hảo như mong đợi. Tác giả xin mong được sự góp ý của thầy cô và các bạn.

doc22 trang | Chia sẻ: lvcdongnoi | Ngày: 29/01/2013 | Lượt xem: 6912 | Lượt tải: 5download
Bạn đang xem nội dung tài liệu Lý luận hình thái kinh tế – xã hội với những giá trị khoa học của nó, để tải tài liệu về máy bạn click vào nút DOWNLOAD ở trên
Lêi më ®Çu Lý luËn h×nh th¸i kinh tÕ – x· héi lµ lý luËn c¬ b¶n vµ gi÷ mét vÞ trÝ hÕt søc quan träng cña chñ nghÜa duy vËt lÞch sö do K.Marx x©y dùng nªn. Lý luËn h×nh th¸i kinh tÕ - x· héi ®· ®­îc thõa nhËn lµ lý luËn khoa häc vµ lµ ph­¬ng ph¸p luËn c¬ b¶n trong viÖc nghiªn cøu lÜnh vùc häc. Nhê cã lý luËn hÝnh thaÝ kinh tÕ – x· héi, lÇn ®Çu tiªn trong lÞch sö x· héi häc K. Marx ®· chØ râ nguån gèc, ®éng lùc bªn trong, néi t¹i cña sù ph¸t triÓn x· héi, chØ râ ®­îc b¶n chÊt cña tõng chÕ ®é x· héi. Nh­ vËy qua lý luËn h×nh th¸i kinh tÕ – x· héi gióp chóng ta nghiªn cøu mét c¸ch ®óng ®¾n vµ khoa häc vËn hµnh cña x· héi trong mçi giai ®o¹n nhÊt ®Þnh. Nh­ng ngµy nay, ®øng tr­íc nh÷ng sù kiÖn lín nh­ sù sôp ®æ cña c¸c n­íc x· héi chñ nghÜa ë §«ng ¢u, ®Æc biÖt lµ Liªn X« - ngän cê ®Çu cña chñ nghÜa x· héi, lý luËn h×nh th¸i kinh tÕ x· héi bÞ phª ph¸n tõ rÊt nhiÒu phÝa sù phª ph¸n kh«ng chØ tõ phÝa ®èi lËp cña chñ nghÜa Marx- Lªnin mµ cßn c¶ mét sè ng­êi ®· tõng ®i theo con ®­êng cña chñ nghÜa Marx – Lªnin. Nãi chung hä cho r»ng: lý luËn h×nh th¸i kinh tÕ x· héi ®· lçi thêi, l¹c hËu kh«ng thÓ ¸p dông vµo ®iÒu kiÖn hiÖn nay mµ ph¶i thay thÕ b»ng mét lý luËn kh¸c. Tr­íc t×nh h×nh ®ã buéc chóng ta lµm râ thùc chÊt cña lý luËn h×nh th¸i kinh tÕ x· héi vµ gi¸ trÞ vÒ mÆt khoa häc, tÝnh thêi ®¹i cña nã lµ rÊt cÇn thiÕt ; vÒ thùc tiÔn n­íc ta ®ang trong qu¸ tr×nh x©y dùng ®Êt n­íc theo ®Þnh h­íng x· héi chñ nghÜa. Trong qu¸ tr×nh ®ã rÊt nhiÒu vÊn ®Ò khã kh¨n ®­îc ®Æt ra ®ßi hái ph¶i nghiªn cøu gi¶i quyÕt. §Ó gãp phÇn lµm râ h¬n vÒ lý luËn h×nh th¸i kinh tÕ – x· héi víi nh÷ng gi¸ trÞ khoa häc cña nã, em xin cã mét vµi ph©n tÝch vÒ vÊn ®Ò trªn nh»m hiÓu thªm vÒ tÝnh ®óng ®¾n cña nã. PhÇn I Néi dung cña h×nh th¸i kinh tÕ - x· héi Kh¸i niÖm. H×nh th¸i kinh tÕ – x· héi lµ mét ph¹m trï cña chñ nghÜa duy vËt lÞch sö dïng ®Ó chØ x· héi ë tõng giai ®o¹n ph¸t triÓn lÞch sö nhÊt ®Þnh, víi nh÷ng quan hÖ s¶n xuÊt cña nã thÝch øng víi lùc l­îng s¶n xuÊt ë mét tr×nh ®é nhÊt ®Þnh vµ víi mét kiÕn tróc th­îng tÇng ®­îc x©y dùng lªn trªn nh÷ng quan hÖ s¶n xuÊt ®ã. KÕt cÊu vµ chøc n¨ng cña c¸c yÕu tè cÊu thµnh h×nh th¸i kinh tÕ – x· héi. X· héi kh«ng ph¶i lµ tæng sè nh÷ng hiÖn t­îng, sù kiÖn rêi r¹c nh÷ng c¸ nh©n riªng lÎ. X· héi lµ mét chØnh thÓ toµn vÑn cã c¬ cÊu phøc t¹p. Trong ®ã cã nh÷ng mÆt c¬ b¶n nhÊt lµ lùc l­îng s¶n xuÊt, quan hÖ s¶n xuÊt vµ kiÕn tróc th­îng tÇng. Mçi mÆt cã vai trß nhÊt ®Þnh vµ t¸c ®éng ®Õn mÆt kh¸c t¹o nªn sù vËn ®éng cña c¬ thÓ x· héi. ChÝnh tÝnh toµn vÑn cña nã ®­îc ph¶n ¸nh b»ng kh¸i niÖm h×nh th¸i kinh tÕ – x· héi. Lùc l­îng s¶n xuÊt lµ nÒn t¶ng vËt chÊt kü thuËt cña mçi h×nh th¸i kinh tÕ – x· héi. Sù h×nh thµnh vµ ph¸t triÓn cña mçi h×nh th¸i kinh tÕ – x· héi xÐt ®Õn cïng lµ do lùc l­îng s¶n xuÊt quyÕt ®Þnh. Lùc l­îng s¶n xuÊt ph¸t triÓn qua c¸c h×nh th¸i kinh tÕ – x· héi nèi tiÕp nhau tõ thÊp lªn cao thÓ hiÖn tÝnh liªn tôc trong sù ph¸t triÓn cña x· héi loµi ng­êi. Quan hÖ s¶n xuÊt – quan hÖ gi÷a ng­êi vµ ng­êi trong qu¸ tr×nh s¶n xuÊt – lµ nh÷ng quan hÖ c¬ b¶n, ban ®Çu vµ quyÕt ®Þnh tÊt c¶ mèi quan hÖ x· héi kh¸c, kh«ng cã mèi quan hÖ ®ã th× kh«ng thµnh x· héi vµ quy luËt x· héi. Mçi h×nh th¸i kinh tÕ - x· héi l¹i cã mét kiÓu quan hÖ s¶n xuÊt cña nã t­¬ng øng víi tr×nh ®é nhÊt ®Þnh cña lùc l­îng s¶n xuÊt. Quan hÖ s¶n xuÊt, ®ã lµ tiªu chuÈn kh¸ch quan ®Ó ph©n biÖt x· héi cô thÓ nµy víi x· héi cô thÓ kh¸c, ®ång thêi tiªu biÓu cho mét giai ®o¹n ph¸t triÓn nhÊt ®Þnh cña lÞch sö. Nh÷ng quan hÖ s¶n xuÊt lµ bé x­¬ng cña ¬ thÓ x· héi hîp thµnh c¬ së h¹ tÇng. Trªn c¬ së nh÷ng quan hÖ s¶n xuÊt ®ã h×nh thµnh nªn nh÷ng quan ®iÓm vÒ chÝnh trÞ, ph¸p lý, ®¹o ®øc, triÕt häc v.v...vµ nh÷ng thiÕt chÕ t­¬ng øng hîp thµnh kiÕn tróc th­îng tÇng x· héi mµ chøc n¨ng x· héi cña nã lµ b¶o vÖ, duy tr× vµ ph¸t triÓn c¬ s¬ h¹ tÇng sinh ra nã. Ngoµi nh÷ng mÆt c¬ b¶n cña x· héi ®· ®Ò cËp ë trªn – lùc l­îng s¶n xuÊt, quan hÖ s¶n xuÊt vµ kiÕn tróc th­îng tÇng – th× cßn cã nh÷ng quan hÖ d©n téc quan hÖ gia ®×nh vµ c¸c sinh ho¹t x· héi kh¸c. Sù ph¸t triÓn cña c¸c h×nh th¸i kinh tÕ - x· héi lµ mét qu¸ tr×nh lÞch sö tù nhiªn. LÞch sö ph¸t triÓn cña x· héi ®· tr¶i qua nhiÒu giai ®o¹n nèi tiÕp nhau tõ thÊp ®Õn cao. T­¬ng øng víi mçi giai ®o¹n lµ mét h×nh th¸i kinh tÕ – x· héi. Sù vËn ®éng thay thÕ nhau cña c¸c h×nh th¸i kinh tÕ – x· héi trong lÞch sö ®Òu do t¸c ®éng cña quy luËt kh¸ch quan, ®ã lµ qu¸ tr×nh lÞch sö tù nhiªn cña x· héi. Marx viÕt : “T«i coi sù ph¸t triÓn cña nh÷ng h×nh th¸i kinh tÕ – x· héi lµ mét qu¸ tr×nh lÞch sö tù nhiªn ”. C¸c mÆt c¬ b¶n hîp thµnh mét h×nh th¸i kinh tÕ – x· héi: lùc l­îng s¶n xuÊt quan hÖ s¶n xuÊt vµ kiÕn tróc th­îng tÇng kh«ng t¸ch rêi nhau, mµ liªn hÖ biÖn chøng víi nhau h×nh thµnh nªn nh÷ng quy luËt phæ biÕn cña x· héi. §ã lµ quy luËt vÒ sù phï hîp cña quan hÖ s¶n xuÊt víi tÝnh chÊt vµ tr×nh ®é cña lùc l­îng s¶n xuÊt, quy luËt c¬ së h¹ tÇng quyÕt ®Þnh kiÕn tróc th­îng tÇng vµ c¸c quy luËt x· héi kh¸c. ChÝnh do t¸c ®éng cña quy luËt kh¸ch quan ®ã, mµ c¸c h×nh th¸i kinh tÕ – x· héi vËn ®éng vµ ph¸t triÓn thay thÕ nhau tõ thÊp lªn cao trong lÞch sö nh­ mét qu¸ tr×nh lÞch sö tù nhiªn kh«ng phô thuéc vµo ý trÝ, nguyÖn väng chñ quan cña con ng­êi. Qu¸ tr×nh ph¸t triÓn lÞch sö tù nhiªn cña x· héi cã nguån gèc s©u xa ë sù ph¸t triÓn cña lùc l­îng s¶n xuÊt. Nh÷ng lùc l­îng s¶n xuÊt ®­îc t¹o ra b»ng n¨ng thùc tiÔn cña con ng­êi xong kh«ng ph¶i con ng­êi lµm ra theo ý muèn chñ quan. B¶n th©n n¨ng lùc thùc tiÔn cña con ng­êi còng bÞ quy ®Þnh bëi nhiÒu ®iÒu kiÖn kh¸ch quan nhÊt ®Þnh. Ng­¬× ta lµm ra lùc l­îng s¶n xuÊt cña m×nh dùa trªn nh÷ng lùc l­îng s¶n xuÊt ®· ®¹t ®­îc trong mét h×nh th¸i kinh tÕ – x· héi ®· cã s½n do thÕ hÖ tr­íc t¹o ra. ChÝnh tÝnh chÊt vµ tr×nh ®é cña lùc l­îng s¶n xuÊt ®· quy ®Þnh mét c¸ch kh¸ch quan tÝnh chÊt vµ tr×nh ®é quan hÖ s¶n xuÊt, do ®ã, xÐt ®Õn cïng lùc l­îng s¶n xuÊt quyÕt ®Þnh qu¸ tr×nh vËn ®éng vµ ph¸t triÓn cña h×nh th¸i kinh tÕ – x· héi nh­ mét qu¸ tr×nh lÞch sö tù nhiªn. Trong c¸c quy luËt kh¸ch quan chi phèi sù vËn ®éng ph¸t triÓn cña c¸c h×nh th¸i kinh tÕ – x· héi th× quy luËt vÒ sù phï hîp cña quan hÖ s¶n xuÊt cã vai trß quyÕt ®Þnh nhÊt. Lùc l­îng s¶n xuÊt, mét mÆt cña ph­¬ng thøc s¶n xuÊt, lµ yÕu tè b¶o ®¶m tÝnh kÕ thõa trong sù ph¸t triÓn lªn cña x· héi quy ®Þnh khuynh h­íng ph¸t triÓn tõ thÊp. Quan hÖ s¶n xuÊt lµ mÆt thø hai cña ph­¬ng thøc s¶n xuÊt biÓu hiÖn tÝnh gi¸n ®o¹n trong sù ph¸t triÓn cñ lÞch sö. Nh÷ng quan hÖ s¶n xuÊt lçi thêi ®­îc xo¸ bá vµ ®­îc thay thÕ b»ng nh÷ng kiÓu quan hÖ s¶n xuÊt míi cao h¬n vµ h×nh th¸i kinh tÕ – x· héi míi cao h¬n ra ®êi. Nh­ vËy, sù xuÊt hiÖn, sù ph¸t triÓn cña h×nh th¸i kinh tÕ – x· héi, sù chuyÓn biÕn tõ h×nh th¸i ®ã lªn h×nh th¸i cao h¬n ®­îc gi¶i thÝch tr­íc hÕt b»ng sù t¸c ®éng cña quy luËt vÒ sù phï hîp cña quan hÖ s¶n xuÊt víi tÝnh chÊt vµ tr×nh ®é cña lùc l­îng s¶n xuÊt. Quy luËt ®ã lµ khuynh h­íng tù t×m ®­êng cho m×nh trong sù ph¸t triÓn thay thÕ c¸c h×nh th¸i kinh tÕ - x· héi. Nghiªn cøu con ®­êng tæng qu¸t cña sù ph¸t triÓn lÞch sö ®­îc quy ®Þnh bëi quy luËt chung cña sù vËn ®éng cña nÒn s¶n xuÊt vËt chÊt chóng ta nh×n thÊy logic cña lÞch sö thÕ giíi. V¹ch ra con ®­êng tæng qu¸t cña lÞch sö, ®iÒu ®ã kh«ng cã nghÜa lµ gi¶i thÝch ®­îc râ rµng sù ph¸t triÓn x· héi trong mçi thêi ®iÓm cña qu¸ tr×nh lÞch sö. LÞch sö cô thÓ v« cïng phong phó, cã hµng lo¹t nh÷ng yÕu tè lµm cho qu¸ tr×nh lÞch sö ®a d¹ng vµ th­êng xuyªn biÕn ®æi, kh«ng thÓ xem xÐt qu¸ tr×nh lÞch sö nh­ mét ®­êng th¼ng. Theo quan ®iÓm cña chñ nghÜa duy vËt lÞch sö, nh©n tè quyÕt ®Þnh qu¸ tr×nh lÞch sö, xÐt ®Õn cïng lµ nÒn s¶n xuÊt ®êi sèng hiÖn thùc. Nh­ng nh©n tè kinh tÕ kh«ng ph¶i lµ nh©n tè duy nhÊt quyÕt ®Þnh c¸c nh©n tè kh¸c nhau cña kiÕn tróc th­îng tÇng ®Òu cã ¶nh h­ëng ®Õn qu¸ tr×nh lÞch sö. NÕu kh«ng tÝnh ®Õn sù t¸c ®éng lÉn nhau cña c¸c nh©n tè ®ã th× kh«ng thÊy hµng lo¹t nh÷ng sù ngÉu nhiªn mµ tÝnh tÊt yÕu kinh tÕ xuyªn qua ®Ó tù v¹ch ra ®­êng ®i cho m×nh. V× vËy ®Ó hiÓu lÞch sö cô thÓ th× cÇn thiÕt ph¶i tÝnh ®Õn tÊt c¶ c¸c nh©n tè b¶n chÊt cã tham gia trong qu¸ tr×nh t¸c ®éng lÉn nhau ®ã. Cã nhiÒu ngyuªn nh©n lµm cho qu¸ tr×nh chung cña lÞch thÕ giíi cã tÝnh ®a d¹ng: ®iÒu kiÖn cña m«i tr­êng ®Þa lý cã ¶nh h­ëng nhÊt ®Þnh ®Õn sù ph¸t triÓn x· héi. §Æc biÖt ë buæi ban ®Çu cña sù ph¸t triÓn x· héi, thh× ®iÒu kiÖn cu¶ m«i tr­êng ®Þa lý lµ mét trong nh÷ng nguyªn nh©n quy ®Þnh qu¸ tr×nh kh«ng ®ång ®Òu cña lÞch sö thÕ giíi, cã d©n téc ®i lªn, cã d©n téc tr× trÖ l¹c hËu. Còng kh«ng thÓ kh«ng tÝnh ®Õn sù t¸c ®éng cña nh÷ng yÕu tè nh­ nhµ n­íc, tÝnh ®éc ®¸o cña nÒn v¨n ho¸ cña truyÒn thèng cña hÖ t­ t­ëng vµ t©m lý x· héi v.v...®èi víi tiÕn tr×nh lÞch sö. §iÒu quan träng trong lÞch sö lµ sù ¶nh h­ëng lÉn nhau gi÷a c¸c d©n téc. Sù ¶nh h­ëng ®ã cã thÓ diÔn ra d­íi nh÷ng h×nh thøc rÊt kh¸c nhau tö chiÕn tranh vµ c­íp ®o¹t ®Õn viÖc trao ®æi hµng ho¸ vµ giao l­u v¨n ho¸. Nã cã thÓ ®­îc thùc hiÖn trong tÊt c¶ c¸c lÜnh vùc cña ®êi sèng x· héi tõ kinh tÕ, khoa häc – kü thuËt ®Õn hÖ t­ t­ëng. Trong ®iÒu kiÖn cña thêi ®¹i ngµy nay, cã nh÷ng n­íc ph¸t triÓn kü thuËt r¸t nhanh chãng, nhê n¾m v÷ng vµ sö dông nh÷ng thµnh tùu khoa häc- kü thuËt cña c¸c n­íc kh¸c. ¶nh h­ëng cña ý thøc hÖ ®· cã mét ý nghÜa l¬n lao trong lÞch sö. Kh«ng thÓ hiÓu ®­îc tÝnh ®éc ®¸o cña c¸c n­íc riªng biÖt nÕu kh«ng tÝnh ®Õn sù ph¸t triÓn kh«ng ®ång ®Òu cña sù ph¸t triÓn lÞch sö thÕ giíi mét d©n téc nµy tiÕn lªn phÝa tr­íc, mét sè d©n téc kh¸c l¹i ngõng trÖ, mét sè n­íc do hµng lo¹t nh÷ng nguyªn nh©n cô thÓ l¹i bá qua mét h×nh th¸i kinh tÕ - x· héi nµo ®ã. §iÒu ®ã chøng tá lµ sù kÕ tôc thay thÕ c¸c h×nh th¸i kinh tÕ – x· héi kh«ng gièng nhau ë tÊt c¶ c¸c d©n téc. Tuy nhiªn, trong toµn bé tÝnh ®a d¹ng cña lÞch sö cña c¸c d©n téc kh¸c nhau th× trong mçi thêi kú lÞch sö cô thÓ vÉn cã khuynh h­íng chñ ®¹o nhÊt ®Þnh cña sù ph¸t triÓn x· héi. §Ó x¸c ®Þnh ®Æc tr­ng cña giai ®o¹n nµy hay giai ®o¹n kh¸c cña lÞch sö thÕ giíi phï hîp víi khuynh h­íng lÞch sö chñ ®¹o, ®ã lµ kh¸i niÖm thêi ®¹i lÞch sö. Kh¸i niÖm thêi ®¹i lÞch sö cã thÓ g¾n liÒn víi thêi gian mµ mét h×nh th¸i kinh tÕ- x· héi nhÊt ®Þnh thèng trÞ. ThÝ dô, khi chóng ta nãi vÒ thêi ®¹i x· héi chiÕm h÷u n« lÖ hay thêi ®¹i phong kiÕn lµ g¾n chóng vµo thêi gian mµ nh÷ng h×nh th¸i kinh tÕ- x· héi ®ã thèng trÞ. Kh¸i niÖm thêi ®¹i còng cã thÓ g¾n víi nh÷ng giai ®o¹n nhÊt ®Þnh cña mét h×nh th¸i kinh tÕ-x· héi nhÊt ®Þnh. §Ó v¹ch râ ®­îc xu h­íng cña thêi ®¹i, theo Lªnin, cÇn ph¶i kh¼ng ®Þnh xem giai cÊp nµo lµ trung t©m cña thêi ®¹i, quy ®Þnh néi dung chñ yÕu cña thêi ®¹i ®ã. Kh¸c víi kh¸i niÖm h×nh th¸i kinh tÕ-x· héi x¸c ®Þnh ®Æc tr­ng cña mét b­íc ph¸t triÓn nhÊt ®Þnh cña x· héi, kh¸i niÖm thêi ®¹i lÞch sö thÓ hiÖn tÝnh nhiÒu vÎ cña c¸c qu¸ tr×nh ®ang diÔn ra trong mét thêi gian nhÊt ®Þnh ë mét giai ®o¹n lÞch sö nhÊt ®Þnh. Trong cïng mét thêi ®¹i, ë cïng mét bé phËn kh¸c nhau cña nh©n lo¹i cïng tån t¹i nh÷ng h×nh th¸i kinh tÕ-x· héi kh¸c nhau. Trong cïng mét thêi ®¹i cã nh÷ng bé phËn, nh÷ng phong trµo hoÆc tiÕn lªn phÝa tr­íc, hoÆc tho¸i l­u, hoÆc ®i lÖch theo mét h­íng nµo ®ã. Cuèi cïng, kh¸i niÖm thêi ®¹i g¾n liÒn víi sù qu¸ ®é tõ mét h×nh th¸i kinh tÕ, x· héi nµy sang mét h×nh th¸i kinh tÕ x· héi kh¸c. ThÝ dô, qu¸ ®é tõ chñ nghÜa phong kiÕn sang chñ nghÜa t­ b¶n ®­îc gäi lµ thêi ®¹i phôc h­ng, thêi ®¹i c¸ch m¹ng t­ s¶n. Gi¸ n¨m 1996 t­¬ng ®­¬ng víi 80% tæng gi¸ trÞ c¸c kho¶n ®Çu t­ nµy vµo Th¸i Lan tr¸i víi nh÷ng nhËn ®Þnh th«ng th­êng vÒ chñ nghÜa t­ b¶n, nhµ n­íc t­ b¶n ®ãng vai trß quan träng trong sù ph¸t triÓn kinh tÕ vµ ®iÒu chØnh sù vËn ®éng cña nÒn s¶n xuÊt x· héi mµ nhiªï khi víi sù nç lùc tíi møc quyÕt liÖt cña nã. C¸c n­íc t­ b¶n ®· v­ît qua nhiÒu cuéc khñng ho¶ng d÷ déi. Nh­ng vÊn ®Ò ®Æt ra lµ, liÖu víi tÊt c¶ sù t¨ng tr­ëng vµ vËn ®éng trªn ®©y cã trë thµnh chiÒu h­íng ph¸t triÓn v÷ng bÒn vµ cã kh¶ n¨ng gi¶i quyÕt nh÷ng vÊn ®Ò c¬ b¶n cña chñ nghÜa t­ b¶n hay kh«ng? Víi môc ®Ých bÊt di bÊt dÞch lµ ch¹y theo lîi nhuËn, quy luËt tuyÖt ®èi cña chñ nghÜa t­ b¶n mµ K. Marx ®· ph¸t triÓn – quy luËt s¶n xuÊt ra gi¸ trÞ thÆng d­ - vÉn ®ang chi phèi toµn bé c¬ chÕ vËn hµnh cña nã, chñ nghÜa t­ b¶n, kh«ng bao giê t¹o ®­îc sù æn ®Þnh l©u dµi cho nÒn kinh tÕ. Ngay c¶ khi cã mét bÒ ngoµi phÇn vÞnh th× nguy c¬ khñng ho¶ng vÉn tiÒm tµng vµ s½n sµng bïng lªn ngay trong lßng nã. §©y lµ cuéc khñng ho¶ng cña c¶ hÖ thèng chø kh«ng ph¶i chØ mét vµi n­íc trong hÖ thèng. Dï cã vai trß khèng chÕ vÒ kinh tÕ, song c¸c n­íc t­ b¶n chñ nghÜa vÉn lu«n bÞ lÖ thuéc vµo nh÷ng yÕu tè bªn ngoµi, th­êng xuyªn vÊp ph¶i sù ph¶n kh¸ng cña vïng “ngo¹i vi” §iÓn h×nh lµ có rèc dÇu löa sau cuéc chiÕn tranh vïng vÞnh. LiÖu chñ nghÜa t­ b¶n cã thÓ tù do, mÆc søc lµm m­a lµm giã vµ liÖu cßn lµm chuyÖn nµy ®­îc bao l©u n÷a trªn c¸c ®Þa bµn h¶i ngo¹i? Ng­êi ta cßn thÊy sù c¹nh tranh tµn khèc theo quy luËt cña mét nÒn kinh tÕ thÞ tr­êng tù do vµ ch¹y theo lîi nhuËn hÕt søc rèi ren vµ phøc t¹p. Ngµy cµng næi lªn trong chñ nghÜa t­ ban nh÷ng ®èi s¸ch nh»m lo¹i trõ nhau, vµ do ®ã nã tiÒm tµng mét t×nh thÕ kh«ng æn ®Þnh. Ch¼ng h¹n, ngay nh÷ng n¨m 1994 vµ 1995, chóng ta chøng kiÕn sù giµnh dËt vÞ trÝ hµng ®Çu trong quan hÖ tiÒn tÖ quèc tÕ gi÷a ®ång Yªn (NhËt) vµ ®ång ®«la (Mü), cïng víi cuéc chiÕn th­¬ng m¹i gi÷a EU vµ Mü vÒ chuèi ®· thÓ hiÖn sù c¹nh tranh gay g¾t gi÷a c¸c c­êng quèc t­ b¶n chñ nghÜa khi ngÊm ngÇm, lóc c«ng khai ®· ®Èy c¹nh tranh b¸o sù khèc liÖt míi. Tuy nhiªn nh÷ng m©u thuÉn nµy cña c¸c n­íc t­ b¶n chñ nghÜa kh«ng cßn ®­îc ®em ra gi¶i quyÕt b»ng nh÷ng cuéc chiÕn tranh ®Ém m¸u mµ b©y giê chóng ®· ®­îc gi¶i quyÕt b»ng sù nh­îng bé lÉn nhau nh­ng nh÷ng m©u thuÉn cña c¸c n­íc nµy vÉn kh«ng thÓ gi¶i quyÕt ®­îc. Dï kh«ng phñ nhËn c¶i vÖ bÒ ngoµi phÇn vÞnh cña sù ph¸t triÓn kinh tÕ cïng nh÷ng mãn lîi nhuËn khæng lå cña chñ nghÜa t­ b¶n nh­ ng kh«ng ai kh«ng thÊy mét cuéc khñng ho¶ng v¨n ho¸ s©u s¾c, kh«ng lèi tho¸t trong x· héi t­ b¶n hiÖn ®¹i. Næi bËt lªn ®©y c¸i l« gÝc sinh lîi tµi chÝnh lÊn ¸n c¶ phóc lîi con ng­êi. B¶n th©n con ng­êi kh«ng cßn lµ ®èi t­îng phôc vô s¶n xuÊt mµ d­êng nh­ bÞ quy vÒ mét bé phËn cña lùc l­îng s¶n xuÊt vµ chØ nh­ vËy (quy luËt Taylor. Tõ ®ã, v¨n ho¸ bÞ th­¬ng m¹i lÊn ¸t c«ng viÖc ®µo t¹o gi¸o dôc con ng­êi trë nªn quÌ quÆt, vô lîi nh­ kiÓu chÕ t¹o ra ng­êi m¸y chø kh«gn ph¶i nh»m môc ®Ých h×nh thµnh nh÷ng con ng­êi víi tÊt c¶ sù ph¸t triÓn phong phó cña nã. Ngay c¶ nh÷ng sinh ho¹t cao cÊp cña con ng­êi (s¸ng t¹o nghÖ thuËt, v¨n ho¸) còng bÞ chi phèi tíi møc ®ång nhÊt víi c«ng nghÖ, víi th­¬ng m¹i, ®i tíi huû diÖt cã tÝnh con ng­êi còng v× c¸i l«gÝc sinh lîi cña chñ nghÜa t­ b¶n mµ m«i tr­êng sinh th¸i bÞ x©m ph¹m tµn tÖ vµ ë c¸i vïng “ngo¹i vi” m«i tr­êng còng bÞ t­íc ®o¹t vµ bÞ bãc lét tíi møc khã t­ëng t­îng næi. MÆt kh¸c, chñ nghÜa t­ b¶n vÉn kh«ng gi¶i quyÕt ®­îc c¸c tÖ n¹n cè h÷u cña nã, nhÊt lµ n¹n thÊt nghiÖp vµ nÕu tÖ ph©n biÖt chñng téc vèn lµ ung nhät cña x· héi hiÖn ®¹i, chñ nghÜa t­ b¶n kh«ng t×m c¸ch tiªu diÖt nã, mµ t¸i l¹i trong nhiÒu lóc nhiÒu n¬i nã vÉn dïng ®Ó phôc vô cho quyÒn lîi vÞ kû cña giai cÊp t­ s¶n. Ngay c¶ quyÒn b×nh ®¼ng cña phô n÷ vÉn ®ang l©m vµo t×nh tr¹ng tåi tÖ nhÊt, ®Æc biÖt lµ ë c¸c lÜnh vùc tiÒn c«ng, viÖc lµm vµ c¸c quan hÖ x· héi vµ c¸c ®iÒu kiÖn sinh ho¹t. Mét t×nh tr¹ng n÷a lµ sù ph¸t triÓn cña khoa häc kü thuËt nhÊt lµ c¸c ph­¬ng tiÖn th«ng tin ®¹i chóng hiÖn ®¹i vèn lµ s¶n phÈm cña v¨n minh- v¨n ho¸ th× kh«ng hiÕm n¬i ®· ®­îc sö dông ®Ó chèng l¹i v¨n ho¸, v¨n minh v× môc ®Ých th­¬ng m¹i. Ng­êi ta còng lÇm t­ëng vÒ lßng tõ thiÖn cña c¸c chÝnh quyÒn t­ s¶n vµ giíi chñ khi thÊy ®©u ®ã ë hä cã nh÷ng c¶i c¸ch vÒ mÆt phóc lîi, nh­ng kú thùc ®ã lµ kÕt qu¶ cña nh÷ng cuéc ®Êu tranh ngµy cµng cã ý thøc cña giai cÊp c«ng nh©n, th­êng lµ do c¸c chÝnh ®¶ng c¸nh t¶ lµm nßng cèt vµ h¬n n÷a ®ã chÝnh lµ ®iÒu mµ giai cÊp t­ s¶n b¾t buéc ph¶i lµm ®Ó b¶o vÖ lîi Ých l©u dµi cña hä. NÕu trªn c¸c lÜnh vùc kinh tÕ – x· héi, chñ nghÜa t­ b¶n hiÖn ®¹i lu«n t×m ®ñ c¸ch ®Ó ®iÒu chØnh vµ thÝch nghi víi nh÷ng ®iÒu kiÖn míi nh»m v­ît qua nh÷ng cuéc khñng ho¶ng, t×m con ®­êng ph¸t triÓn, th× trong lÜnh vùc chÝnh trÞ còng vËy. Bµi häc lÞch sö cho thÊy, vÊn ®Ò lín nhÊt ®èi víi c¸c nhµ n­íc t­ s¶n lµ ng¨n chÆn ®­îc c¸c c¬n b·o t¸p c¸ch m¹ng th­êng ph¸t sinh do sù bÊt m·n cao ®é cña giai cÊp c«ng nh©n, hoÆc tiÕp theo nh÷ng thêi kú hçn lo¹n cña x· héi, mµ trong ®ã giai cÊp t­ s¶n x©u xÐ lÉn nhau ®Ó bßn rót x­¬ng tuû cña nh©n d©n lao ®éng. Giai cÊp t­ s¶n ®· vµ ®ang cè g¾ng xoa dÞu m©u thuÉn c¬ b¶n nµy b»ng mäi thñ ®o¹n. mét khi quyÒn lîi vÞ kû cña giai cÊp t­ s¶n bÞ ®ông ch¹m th× kÓ c¶ chñ nghÜa t­ b¶n nhµ n­íc hay c¸c mÆt trËn liªn minh d­íi c¸c tªn gäi kh¸c nhau, cuèi cïng ®Òu tan vì. Râ rµng vÊn ®Ò kh«ng thÓ ®­îc gi¶i quyÕt nÕu nh­ m©u thuÉn c¬ b¶n Êy kh«ng ®­îc gi¶i quyÕt. Trong t×nh h×nh ®ã chñ nghÜa t­ b¶n c¶i l­¬ng l¹i xuÊt ®Çu lé diÖn. NhiÒu chÝnh trÞ gia, häc gi¶ t­ s¶n th­êng nªu ra chiªu bµi x· héi sÏ biÕn ®æi vÒ c¬ b¶n kh«ng ph¶i b»ng ®Êu tranh c¸ch m¹ng mµ b»ng sù chuyÓn biÕn dÇn nhËn thøc vµ lßng ch¾c Èn cña giai cÊp t­ s¶n, sè kh¸c th× rªu rao vÒ c¸c kh¶ n¨ng gi¶i quyÕt nh÷ng m©u thuÉn gi÷a t­ b¶n vµ lao ®éng n»m ngay trong qu¸ tr×nh thùc hiÖn nh÷ng nhiÖm vô s¶n xuÊt. NghÜa lµ, theo hä cÇn ph¶i tiÕn hµnh “cuéc c¶i c¸ch trÝ tuÖ vµ ®¹o ®øc” ngay tr­íc khi giµnh ®­îc chÝnh quyÒn tõ giai cÊp t­ s¶n. tÊt c¶ chØ lµ mÞ d©n bëi trong t×nh h×nh hiÖn nay mµ giai cÊp t­ s¶n ®ang lµm ra søc cñng cè lùc l­îng vµ s½n sµng tiªu diÖt bÊt cø mét sù ph¶n kh¸ng nµo hay mét ý ®å nµo ®ông tíi sù tån vong cña chÝnh quyÒn t­ s¶n. Ng­êi ta còng ®ang cè chÕ ®é tam quyÒn ph©n lËp vµ coi ®©y lµ ®iÒu kiÖn ®Ó ®¶m b¶o cho nÒn d©n chñ chÝnh trÞ thËm chÝ ®Ó ®¶m b¶o cho chÝnh quyÒn t­ s¶n biÕn dÇn thµnh chÝnh quyÒn nh©n d©n trªn c¬ së nh÷ng yÕu tè c«ng lý cña ph¸p luËt vµ nh÷ng yÕu tè tù do d©n chñ cña nghÞ tr­êng. Ng­êi ta còng ®ang khuyÕch tr­¬ng vÒ chÕ ®é tam quyÒn ph©n lËp g¾n víi chÕ ®é ®a ®¶ng vèn lµ s¶n phÈm cña giai cÊp t­ s¶n cã t¸c dông ng¨n ngõa nã trë thµnh ph¸t xÝt ®éc tµi. Nh­ng thËt lµ v« lý nÕu chÝnh quyÒn t­ s¶n vµ chÕ ®é ®a ®¶ng mµ nã cho phÐp tån t¹i ®i ng­îc quyÒn lîi cña giai cÊp t­ s¶n. Thùc ra, Phi- ®en Cax- t¬ro nãi, c¸i ®a cùc vµ c¸i ph©n cùc mµ hä cæ vò khuyÕch tr­¬ng trªn kia, cuèi cïng còng chØ quy vÒ c¸i ®¬n cùc vµ ®éc t«n lµ quyÒn lîi cña giai cÊp t­ s¶n mµ th«i. Mü lµ mét vÝ dô ®iÎn h×nh. GÇn ®©y, ng­êi ta còng lu«n bµn luËn nhiÒu vÒ mét yÕu tè trong nÒn chÝnh trÞ cña c¸c n­íc chñ nghÜa t­ b¶n ph¸t triÓn lµ chÕ ®é x· héi d©n chñ ë mét sè n­íc tõng ®­îc coi lµ kiÓu mÉu chÝnh trÞ cho c¸c t­ b¶n. §óng lµ kh«ng ai phñ nhËn ®­îc mét sè thµnh tùu quan träng vÒ kinh tÕ – x· héi mµ c¸c n­íc nµy ®¹t ®­îc vµ mét thêi t¹o ra c¸i ¶o t­ëng vÒ mét lèi tho¸t cho chñ nghÜa t­ b¶n lµ cã thÓ thay ®æi ®­îc hoµn toµn thùc tr¹ng mµ kh«ng thay ®æi thùc chÊt nh­ng hiÖn nay t×nh h×nh ®· kh«ng nh­ ng­êi ta mong muèn. Nh÷ng vÊn ®Ò cè h÷u cña chñ nghÜa t­ b¶n mét thêi ®­îc kho¶ lÊp nay l¹i næi lªn. Cuèi cïng nÕu quan s¸t mét c¸ch kh¸ch quan trªn b×nh diÖn c¸c mèi quan hÖ quèc tÕ, ng­êi ta kh«ng thÓ kh«ng thÊy râ sè phËn cña c¸c n­íc t­ b¶n ch­ nghÜa ph¸t triÓn nãi riªng vµ vËn mÖnh cña chñ nghÜa t­ b¶n nãi chung. Chñ nghÜa t­ b¶n kh«ng thÓ sö dông m·i nh÷ng biÖn ph¸p ®µn ¸p, khai th¸c hay lîi dông nh­ tr­íc ®©y ®èi víi c¸c n­íc thuéc thÕ giíi thø ba. VÞ trÝ vµ quyÒn lîi cña hä ë c¸c n­íc thø ba lu«n bÞ th¸ch thøc vµ ®e do¹. Nh÷ng mãn nî cò liÖu cã m·i lµ xÝch xiÒng ®èi víi c¸c n­íc thÕ giíi thø ba, khi ngµy cµng cã nhiÒu n­íc ®ßi xo¸ nî gi¶m nî hoÆc ho·n tr¶ nî v« thêi h¹n? vµ c¸c nhµ n­íc thÕ giíi thø ba liÖu cã cam chÞu m·i nh÷ng cuéc trao ®æi bÊt b×nh ®¼ng víi c¸c n­íc t­ b¶n trong khi hä kh«ng thiÕu c¬ héi cã lîi trong trao ®æi víi c¸c n­íc kh¸c vµ gi÷a hä v¬i nhau ? ®iÒu nµy ®· trùc tiÕp lµm lung lay ®Þa vÞ vµ chi phèi sè phËn cña chñ nghi· t­ b¶n. ThËm chÝ, ngay sau sù sôp ®æ cña nhñ nghÜa x· héi ë Liªn X« vµ §«ng ¢u, liÖu sù æn ®Þnh cña chñ nghÜa t­ b¶n cã ®ñ søc chøng tá chñ nghÜa t­ b¶n lµ con ®­êng ph¸t triÓn tèi ­u cña nh©n lo¹i ? kh«ng bëi v× chñ nghÜa t­ b¶n vÉn kh«ng tho¸t khái nh÷ng c¨n bÖnh “th©m c¨n cè ®Õ” cña nã, dï “mèi ®e do¹ céng s¶n” t­ëng nh­ nhÑ ®i. Chñ nghÜa t­ b¶n vÉn kh«ng kh¸t väng x©m ph¹m nÒn ®éc lËp cña c¸c quèc gia, trµ ®¹p quyÒn lîi tù do cña c¸c d©n téc b»ng ®ñ h×nh thøc can thiÖp vò trang th« b¹o cuéc chiÕn ë K«s«v« - hay ©m m­u diÔn biÕn hoµ b×nh víi nh÷ng cuéc chiÕn tranh nhung lôa kÝch ®éng vµ x« ®Èy c¸c n­íc vµo cuéc chÐm giÕt ®Ém m¸u ë kh¾p c¸c ch©u lôc.Vµ ng­êi ta còng ®ang chøng thùc khèi m©u thuÉn ngµy cµng lín vµ c¨ng th¼ng gi÷a c¸c n­íc t­ b¶n ph¸t triÓn trong cuéc x©u xÐ giµnh vÞ trÝ hµng ®Çu trong trËt tù thÕ giíi hiÖn nay, m©u thuÉn ®ã ®ang trë thµnh nguy c¬ ®e do¹ kh«ng nh÷ng chÝnh sè phËn hä mµ cßn c¶ nh©n lo¹i. §ã lµ b»ng chøng kh«ng g× chèi bá ®­îc. 2, L«gÝc tÊt yÕu “Sù vÜ ®¹i vµ tÝnh tÊt yÕu nhÊt thêi cña b¶n th©n chÕ ®é t­ s¶n” ®Õn chñ nghÜa x· héi. Râ rµng, chñ nghÜa t­ b¶n kh«ng ph¶i ®îi ®Õn ngµy nay, mµ c¸ch ®©y h¬n 200 n¨m, “trong qu¸ tr×nh thèng trÞ giai cÊp ch­a ®Çy mét thÕ kû, ®· t¹o ra nh÷ng lùc l­îng s¶n xuÊt nhiÒu h¬n vµ ®å sé h¬n, lùc l­îng s¶n xuÊt cña tÊt c¶ c¸c thÕ hÖ tr­íc hîp l¹i”, nh­ C.M¸c viÕt trong tuyªn ng«n cña §¶ng céng s¶n , vµ “giai cÊp t­ s¶n ®· ®ãng mét vai trß hÕt søc c¸ch m¹ng trong lÞch sö”. Ngµy nay, chñ nghÜa t­ b¶n ®· ®¹t ®­îc nh÷ng thµnh tùu to lín vÒ tin häc, tù ®éng ho¸, c«ng nghÖ sinh häc, vËt liÖu míi...Cïng víi sù ph¸t triÓn cña khoa häc qu¶n lý cã thÓ nãi nh÷ng thµnh tùu Êy®· lµm thay ®æi lín n¨ng lùc ho¹t ®éng s¸ng t¹o cña con ng­êi, ®em l¹i n¨ng suÊt lao ®éng vµ thu nhËp quèc d©n rÊt cao ë c¸c n­íc t­ b¶n ph¸t triÓn vµ n­íc c«ng nghiÖp míi. Nãi nh­ C.M¸c “sù vÜ ®¹i” ®ã lµ mét sù thËt. Chóng ta ghi nhËn mét c¸ch kh¸ch quan, tÊt c¶ nh÷ng b­íc ph¸t triÓn míi cña nã víi t­ c¸ch lµ nh÷ng thµnh tùu cña nÒn v¨n minh nh©n lo¹i ®ång thêi nh­ lµ nh÷ng ®iÒu kiÖn còng thÕ quèc tÕ ®èi víi ho¹t ®éng cu¶ chóng ta. Nh­ng còng kh«ng v× thÕ. Mµ chóng ta l¹i r¬i vµo ¶o väng nh­ mét sè ng­êi ®ang ra søc cè ®Õn møc “t« son tr¸t phÊn” cho chñ nghÜa t­ b¶n. MÆc dï chñ nghÜa t­ b¶n cã kh«ng Ýt ­u ®iÓm ®¹t trong qu¸ tr×nh ph¸t triÓn cña x· héi loµi ng­êi, nh­ng nã nhÊt ®Þnh kh«ng ph¶i lµ chÕ ®é cuèi cïng tèt ®Ñp mµ loµi ng­êi h»ng m¬ ­íc. Dï cho cã sù ®iÒu chØnh, thay h×nh ®æi d¹ng chñ nghÜa t­ b¶n vÉn kh«ng hÒ thay ®æi b¶n chÊt, kh«ng thÓ gi¶i quyÕt ®­îc m©u thuÉn gi÷a tÝnh chÊt x· héi ho¸ cña lùc l­îng s¶n xuÊt ngµy cµng cao víi viÖc chiÕn h÷u t­ b¶n chñ nghÜa vÒ t­ liÖu s¶n xuÊt, vÉn kh«ng ®­îc gi¶i quyÕt m©u thuÉn gi÷a t­ b¶n vµ lao ®éng. Chñ nghÜa t­ b¶n vÉm t×m mäi thñ ®o¹n bãc lét ng­êi lao ®éng lµm thuª vµ kiÕm lîi nhuËn b»ng c¸ch bßn rót gÝa trÞ thÆng d­ ngµy cµng khñng khiÕp: tõ 211% (n¨m 1950) t¨ng vät lªn 300% (n¨m 1990). ThÕ t­¬ng ®èi æn ®Þnh cña nã vÉn kh«ng ®ñ che lÊp vµ xo¸ ®i nguy c¬ bÞ thay thÕ vÒ vËn mÖnh lÞch sö bÞ thay thÕ cña nãm, cho dï, nã cßn tiÒm tµng ph¸t triÓn song ®ã kh«ng ph¶i lµ biÖn ph¸p ®óng ®¾n cho sù ph¸t triÓn cña lÞch sö loµi ng­êi vµ cho dï nh­ ai ®ã nãi r»ng, ®Æc ®iÓm cña chñ nghÜa t­ b¶n lµ sèng b»ng th¸ch thøc cña chÝnh m×nh vµ b¶n chÊt cña nã lµ thÝch nghi vµ chuyÓn ho¸ ®Ó kh«ng ngõng ph¸t triÓn, th× luËn ®iÓm Êy vÉn kh«ng lµm thay ®æi thùc tÕ lµ: chñ nghÜa t­ b¶n kh«ng bao giê vµ ch­a bao giê gi¶i quyÕt ®­îc tËn gèc nh÷ng m©u thuÉn vµ nh÷ng cuéc khñng ho¶ng cña chÝnh nã. Chóng ta ®ang sèng trong thêi kú “lÞch sö ng¾n l¹i”. Ng­êi ta ®ang nãi nhiÒu ®Õn viÖc häc tËp chñ nghÜa t­ b¶n, thËm chÝ sau nh÷ng kinh nghiÖm ph¶i tr¶ gi¸ ®¾t cña c«ng cuéc x©y dùng chñ nghÜa x· héi, ng­êi ta l¹i cã lóc tin r»ng cã thÓ t×m thÊy ë chñ nghÜa t­ b¶n nh÷ng lêi gi¶i ®¸p ®Çy ®ñ cho mäi vÊn ®Ò ch¼ng h¹n: m« h×nh Thôy §iÓn, ph­¬ng ph¸p qu¶n lý NhËt B¶n, nÒn d©n chñ Mü...th­êng ®­îc coi nh­ nh÷ng kiÓu mÉu. Nh÷ng kinh nghiÖm lÞch sö ®· sím chØ ra sai lÇm cña nhËn thøc lÖch l¹c mét chiÒu ®ã. §óng lµ c¸ch qu¶n lý kinh tÕ còng nh­ viÖc qu¶n lý x· héi cña chñ nghÜa t­ b¶n cã nh÷ng ®iÒu ®¸ng ®Ó häc tËp ®ã kh«ng ®­îc quªn nh÷ng d÷ kiÖn c¨n b¶n lµ môc tiªu mµ mçi x· héi ®Æt ra: c¬ së vËt chÊt vµ tinh thÇn nh÷ng c¬ cÊu truyÒn thèng cña tõng x· héi: ®iÒu kiÖn mäi mÆt ®­îc x¸c ®Þnh trong tõng giai ®o¹n lÞch sö. Bµn vÒ vÊn ®Ò nµy, nhµ kinh tÕ häc NhËt B¶n N«- ru – si –ma ®· viÕt trong t¸c phÈm næi tiÕng “ v× sao NhËt B¶n thµnh c«ng” r»ng “ Thµnh c«ng cña NhËt B¶n ®em sang Anh sÏ kh«ng ®¹t thµnh c«ng nh­ vËy, v× mét lý do ®¬n gi¶n ng­êi NhËt kh¸c ng­êi Anh”. H¼n lµ kh«ng hiÓu ®­îc ®iÒu ®¬n gi¶n Êy mµ gÇn ®©y cã ng­êi nh÷ng toan bµn tíi c¸i gäi lµ “ Kh¶ n¨ng tiÕn tíi chñ nghÜa x· héi cña b¶n th©n chñ nghÜa t­ b¶n” hay “ Nh÷ng m¬ ­íc cña chñ nghÜa x· héi th× chÝnh chñ nghÜa T­ b¶n sÏ thùc hiÖn”. Hä cÇn l­u ý r»ng, nh÷ng nguy c¬ cña chñ nghÜa t­ b¶n kh«ng nh÷ng vÉn cßn ®ã, mµ ngµy mét tiÒm tµng vµ nÆng nÒ h¬n n»m “ ngoµi vßng kiÓm so¸t cña chÝnh nã, trùc tiÕp ph­¬ng h¹i ®Õn ®êi sèng nh©n lo¹i. Nãi nh­ cè tæng thèng Ph¸p, «ng Ph. Mit t¬ r¨ng: “ Chñ nghÜa t­ b¶n thuÇn nhÊt gièng nh­ c¸nh rõng rËm, hÖ thèng x· héi nµy lu«n lµm n¶y sinh nh÷ng bÊt b×nh ®¼ng míi. TÊt c¶ ®iÒu ®ã sÏ dÉn tíi c¸i g×?” Cuèi cïng ®iÒu ®ã sÏ dÉn tíi mét c©u hái: Víi b¶n chÊt vµ tiÒn ®å cña t­ b¶n nh­ vËy th× chÝnh nã sÏ ®i vÒ ®©u? c©u tr¶ lêi kh«ng thÓ kh¸c ®­îc lµ chñ nghÜa x· héi. §iÒu Êy còng tÊt yÕu lµ “ Sù vÜ ®¹i vµ tÝnh tÊt yÕu nhÊt thêi cña b¶n th©n chÕ ®é t­ s¶n” n»m trong dßng vËn ®éng cña x· héi loµi ng­êi. Nh­ C Mac ®a nãi mµ CMac l¹i kh«ng cã ý ®Þnh “nghÜ ra” ®iÒu ®ã. V× “trong tµi liÖu cña CMac, ng­êi ta kh«ng thÊy m¶y may mét ý ®Þnh nµo nh»m ®­a nh÷ng ¶o t­ëng nh»m ®Æt ra nh÷ng ®iÒu vu v¬ nh÷ng ®iÒu mµ ng­êi ta kh«ng thÓ nµo biÕt ®­îc. Mac ®Æt vÊn ®Ò chñ nghÜa céng s¶n gièng nh­ mét nhµ tù nhiªn häc ®Æt ra, ch¼ng h¹n, vÊn ®Ò tiÕn ho¸ cña mét gièng sinh vËt míi, mét khi ®· biÕt nguån gèc cña nã vµ ®Þnh ®­îc h­íng râ rÖt biÕn ®æi cña nã” Chñ nghÜa t­ b¶n hiÖn ®¹i, trªn thùc tÕ, ®· ®¹t ®­îc sù vÜ ®¹i nhÊt ®Þnh nµo ®ã nh­ng nã l¹i kh«ng ®ñ søc v­ît qua ®­îc nh÷ng m©u thuÉn co­ b¶n tron qu¸ tr×nh ph¸t triÓn, l¹i bÞ giíi h¹n bái ng­ìng kh«ng thÓ tr·nh ®­îc cña sù khñng ho¶ng, nªn tÊt yÕu nã ph¶i bÞ thay thÕ v× thuéc tÝnh nhÊt thêi cña chÝnh nã. Dï thÕ nµo ®i n÷a, xÐt d­íi gãc ®é cña v¨n ho¸ v¨n minh, nghÜa lµ gãc ®é cña chñ nghÜa nh©n ®¹o ch©n chÝnh, chñ nghÜa t­ b¶n, ngay trong sù phån vinh vÒ kinh tÕ cña nã, ®ang ®Æt loµi ng­êi tr­íc mét cuéc khñng ho¶ng s©u s¾c, ngay trong sù ®iÒu chØnh vÒ chÝnh trÞ, x· héi, nã ®ang ®i ng­îc l¹i ®ßi hái cña thêi ®¹i chóng ta, ®ã lµ hoµ b×nh, ®éc lËp d©n téc, d©n chñ vµ tiÕn bé x· héi ®ã lµ t¹o ra sù ph¸t triÓn toµn diÖn con ng­êi chø kh«ng ph¶i lµ t¸i ra s¶n xuÊt t­ b¶n-®iÒu mµ chñ nghÜa t­ b¶n ®ang cè søc lµm. V× vËy vËn mÖnh lÞch sö cña chñ nghÜa t­ b¶n kÕt thóc sÏ ph¶i tíi håi ®Þnh ®o¹t víi sù më ra mét kû nguyªn lÞch sö míi cña loµi ng­êi-®ã lµ chñ nghÜa x· héi l« gÝc tÊt yÕu trªn c¬ së b¶n chÊt vµ tiÒn ®å cña chÝnh chñ nghÜa t­ b¶n hiÖn nay. HiÖn cã? §ã lµ mét nÒn kinh tÕ häc vÒ c¬ b¶n kh¸c h¼n quan ®iÓm cò. KiÓu kinh tÕ nµy ®­îc Boulding gäi lµ kiÓu kinh tÕ häc kiÓu con tµu vò trô. §ã lµ quan ®iÓm vÒ mét con tµu vò trô lao vµo kh«ng gian víi m«tk ®éi bay vµ mét l­îng tµi nguyªn quý gi¸ cã h¹n. Trõ nguån n¨ng l­îng mÆt trêi sù sèng cßn cña ®éi bay vµ vËn hµnh c¸c hÖ thèng hç trî ®êi sèng cña hä phô thuéc vµo b¶o tån kho tµi nguyªn trªn con tµu. Thùc tÕ nµy buéc ph¶i ®Ò ra nh÷ng nguyªn t¾c c¨n b¶n cho nÒn kinh tÕ kiÓu con tµu vò trô. Theo m« t¶ cña Boulding, ®êi sèng cña nh÷ng ng­êi trªn con tµu vó trô t¨ng lªn phô thuéc vµo viÖc hä cã sö dông vµ t¸i sinh mét c¸ch h÷u hiÖu hay kh«ng c¸c tµi nguyªn hiÖn cã ®Ó tr­íc tiªn ®¸p øng c¸c nhu cÇu thiÕt th©n, råi tuú theo l­îng thÆng d­ cã ®­îc, míi tho¶ m·n nhu cÇu cao h¬n cña hä . Bëi lÏ, bÊt cø tµi nguyªn nµo bÞ lo¹i ra, nghÜa lµ ®èi víi nh÷ng ng­êi trªn tµu lµ mÊt m¸t h¼n, th× ®ã lµ dÊu hiÖu trôc trÆc nghiªm träng cña hÖ thèng. Môc tiªu lµ kÐo dµi tuæi thä cña s¶n phÈm, h¬n lµ t¨ng tèc ®é phÕ th¶i chung; vµ lµ thay thÕ c¸c vËt liÖu b»ng c«ng nghÖ th«ng tin trong viÖc thiÕt kÕ c¸c hÖ thèng hç trî ®êi sèng cña c¸c s¶n phÈm. ChØ cã thÓ duy tr× ®êi sèng trªn con tµu b»ng sù hîp t¸c gi÷a c¸c thµnh viªn trªn con tµu. Mçi ng­êi ®Òu ph¶i c¶m thÊy cã phÇn tr¸ch nhiÖm duy tÌi hÖ thèng vµ s½n sµng chÊp nhËn nguån tµi nguyªn ph©n phèi vµ c«ng b»ng. Do ®ã, chóng ta cã thÓ kÕt luËn r»ng kh«ng thÓ coi gia t¨ng s¶n l­îng kinh tÕ trªn con tµu lµ tiÕn bé, nÕu nã kh«ng dùa trªn tiÕn tr×nh s¶n xuÊt bÒn v÷ng vµ ®­îc ph©n phèi c«ng b»ng gi÷a c¸c thµnh viªn. Ngµy nay, thiªn nhiªn ®ang l­u ý víi chóng ta ®ang bÞ chi phèi bëi quan ®iÓm tr¸i ng­îc víi thùc tÕ còng nh­ quan ®iÓm tiÒn C«picnic cho r»ng mÆt trêi quay quanh tr¸i ®Êt. TÊt c¶ chóng ta cïng sèng trªn mét con tµu, chø kh«ng ph¶i trªn ®ång cá bao la kh«ng biªn giíi. Ngµy nay, do d©n sè chóng ta qu¸ ®«ng, lßng ham muèn cña chóng ta qu¸ lín vµ c«ng nghÖ chóng ta qu¸ m¹nh mÏ nªn kh«ng thÓ sèng b»ng huyÒn tho¹i cò. Nay chóng ta ph¶i häc c¸ch nh×n vµ t­ duy hîp víi thùc tÕ cña chóng ta. Chóng ta ph¶i häc g¾n hÖ thèng vµ c«ng nghÖ cña con ng­êi víi hÖ thèng m«i sinh sao cho cã thÓ t¨ng n¨ng suÊt cña hÖ sinh th¸i v× lîi Ých l©u dµi cña nh©n lo¹i. Sù trçi dËy cña c¸c n­íc thø ba: Trong qu¸ tr×nh ph¸t triÓn cña m×nh, mét b­íc tiÕn quan träng cña c¸c n­íc chñ nghÜa t­ b¶n ®ã lµ giai ®o¹n tÝch luü c¬ b¶n. Sau thÕ chiÕn II, cã rÊt nhiÒu n­íc dµnh ®­îc ®éc lËp vÒ chÝnh trÞ, tuy nhiªn nÒn kinh tÕ cña hä vÉn cßn phô thuéc mét c¸ch nÆng nÒ víi c¸c n­íc t­ b¶n ph¸t triÓn, hä lµ n¬i cung cÊp nguyªn liÖu, nh©n c«ng rÎ m¹t vµ lµ thÞ tr­êng tiªu thô hµng hãa cña c¸c n­íc t­ b¶n ph¸t triÓn. Mét c«ng cô cña c¸c n­íc t­ b¶n ph¸t triÓn ®Ó g¾n chÆt c¸c n­íc thuéc thÕ giíi thø ba ®ã lµ c¸c kho¶n nî mµ c¸c n­íc nµy nî c¸c n­íc t­ b¶n ph¸t triÓn. Tuy nhiªn trong nh÷ng n¨m gÇn ®©y, c¸c n­íc thuéc thÕ giíi thø ba ®· biÕt liªn kÕt víi nhau ®Êu tranh ®ßi c¸c n­íc t­ b¶n ph¸t triÓn xo¸ vµ gi¶m nî. Tr­íc xu thÕ nµy c¸c n­íc t­ b¶n ph¸t triÓn ®· ph¶i nh­îng bé vµ ®· ph¶i tuyªn bè xo¸ vµ gi¶m nî cho c¸c n­íc thuéc diÖn nghÌo nhÊt. Xu thÕ nµy ®· lµm thay ®æi chÝnh s¸ch cña c¸c n­íc t­ b¶n ph¸t triÓn víi c¸c n­íc thuéc thÕ giíi thø ba, ®ã lµ chÝnh s¸ch b×nh ®¼ng cïng cã lîi th«ng qua c¸c h×nh thøc c«ng cô kinh tÕ, nh­ th­¬ng m¹i quèc tÕ, ®Çu t­ vµ chuyÓn giao c«ng nghÖ. Ngoµi nh÷ng quan hÖ kinh tÕ víi c¸c n­íc t­ b¶n ph¸t triÓn th× c¸c n­íc thuéc thÕ giíi thø ba còng ®Èy m¹nh quan hÖ bu«n b¸n song ph­¬ng, ®a ph­¬ng víi nhau ngµy cµng m¹nh mÏ. Vai trß cña c¸c tæ chøc quèc tÕ : Ngµy nay, trong c¸c quan hÖ quèc tÕ gi÷a c¸c n­íc víi nhau th× c¸c tæ chøc quèc tÕ ngµy cµng ®ãng vai trß quan träng. C¸c tæ chøc qu«c tÕ kh«ng nh÷ng ®ãng vai trß quan träng trong viÖc ®iÒu chØnh c¸c quan hÖ c¸c n­íc víi nhau mµ cßn lµ lùc l­îng chñ yÕu ®Êu tranh, gióp ®ì vµ t¹o ®iÒu kiÖn ph¸t triÓn cho c¸c n­íc thuéc thÕ giíi thø ba. Nh÷ng vÊn ®Ò n¶y sinh trong qu¸ tr×nh ph¸t triÓn cña loµi ng­êi nh­ « nhiÔm m«i tr­êng, liªn kÕt kinh tÕ qu«c tÕ, kh«ng thÓ gi¶i quyÕt bëi mét n­íc riªng rÏ mµ cÇn ph¶i cã sù liªn kÕt gi÷a c¸c quèc gia víi nhau th«ng qua tæ chøc quèc tÕ ®Ó gi¶i quyÕt vÊn ®Ò ®ã mét c¸ch ®ång bé nhÊt qu¸n. Víi tiÕn tr×nh toµn cÇu ho¸ nh­ hiÖn nay, c¸c tæ chøc quèc tÕ l¹i cµng ®ãng vai trß quan träng, ®Æc biÖt trong lÜnh vùc toµn cÇu ho¸ vÒ kinh tÕ, sù di chuyÓn vèn, quan hÖ mËu dÞch cÇn th«ng qua c¸c tæ chøc quèc tÕ ®Ó ®iÒu chØnh. C¬ cÊu giai cÊp: Do tèc ®ä ph¸t triÓn cña khoa häc kü thuËt vµ lùc l­îng s¶n xuÊt, n¨ng suÊt lao ®éng ®­îc n©ng cao, c¬ cÊu giai cÊp x· héi ë n­íc t­ b¶n ph¸t triÓn cã sù thay ®æi râ rÖt, ®Æc biÖt lµ sù t¨ng nhanh vÒ sè l­îng cña tÇng líp trug gian. Do nh÷ng ngµnh nghÒ truyÒn thèng bÞ thu hÑp, c¸c ngµnh dÞch vô vµ c«ng nghiÖp míi ra ®êi vµ ph¸t triÓn dÉn tíi tÇng líp “c«ng nh©n ¸o tr¾ng”, nh©n viªn khoa häc kü thuËt, c¸n bé qu¶n lý, tÇng líp trÝ tuÖ ...ngµy mét ®«ng ®¶o. Hä ®ang trë thµnh tÇng líp x· héi chñ yÕu cña c¸c n­íc t­ b¶n ph¸t triÓn. TÇng líp nµy cã ®êi sèng vËt chÊt kh¸ cao, cã tr×nh ®é d©n trÝ cao. Hä còng chÝnh lµ lùc l­îng lao ®éng cho mét nÒn kinh tÕ míi, nÒn kinh tÕ tri thøc. PhÇn II. VËn dông lý luËn h×nh th¸i kinh tÕ x· héi vµo ®iÒu kiÖn ViÖt nam hiÖn nay. TÊt yÕu kh¸ch quan cña con ®­êng ®i lªn chñ nghÜa x· héi. ViÖc vËn dông lý luËn h×nh th¸i kinh tÕ x· héi cña chñ nghÜa Mac-Lªnin vµo viÖc ®Ò ra chiÕn l­îc cho c¸ch m¹ng ViÖt nam tiÕn lªn chñ nghÜa x· héi. §­êng lèi c¸ch m¹ng do chñ tÞch Hå ChÝ Minh vµ §¶ng ta nªu ra lµ sù vËn dông s¸ng t¹o h×nh th¸i kinh tÕ - x· héi vµo ®iÒu kiÖn ViÖt nam. §¶ng ta ®· kh¼ng ®Þnh r»ng sau khi ViÖt nam tiÕn hµnh c«ng viÖc c¸ch m¹ng d©n chñ nh©n d©n sÏ tiÕn lªn lµm cuéc c¸ch m¹ng x· héi chñ nghÜa. §©y lµ sù lùa chän ®óng h­íng ®i vµ x¸c ®Þnh môc tiªu cña sù ph¸t triÓn. CHóng ta ®Òu biÕt, ®èi víi §¶ng ta, viÖc lùa chän vµ x¸c ®Þnh nµy ®Æt ra ngay tõ n¨m 1930 vµ lu«n lu«n ®óng víi mäi sù biÕn ®éng trong thùc tiÔn ph¸t triÓn cña c¸ch m¹ng ViÖt nam, trong lÞch sö ®Êu tranh c¸ch m¹ng cña §¶ng vµ cña d©n téc chÝnh c­¬ng, s¸ch l­îc v¾n t¾t do NguyÔn ¸i Quèc khëi th¶o vµ luËn v¨n chÝnh trÞ cña §¶ng n¨m 1930 ®· ghi râ C¸ch m¹ng ViÖt nam sÏ ®i theo con ®­êng “lµ t­ s¶n d©n quyÒn c¸ch m¹ng ®Ó ®i tíi x· héi céng s¶n” bá qua giai ®o¹n ph¸t triÓn t­ b¶n chñ nghÜa. Sù lùa chän nµy lµ kÕt qu¶ trùc tiÕp n¶y sinh tõ sù gi¸c ngé chñ nghÜa M¸c-Lªnin, chñ nghÜa x· héi khoa häc ë l·nh tô NguyÔn ¸i Quèc sau mét thËp niªn (1911-1920) ®i t×m ®­êng cøu n­íc vµ ®· t×m thÊy chñ nghÜa Lªnin, ®· nhËn thøc râ c¸ch m¹ng ViÖt nam sÏ ®i theo con ®­êng C¸ch m¹ng th¸ng M­êi “§­êng c¸ch mÖnh” (1927) lµ t¸c phÈm lý luËn macxÝt ®Çu tiªn ®­îc x©y dùng trªn nÒn mãng cña t­ t­ëng ®ã. Trong t¸c phÈm quan träng nµy NguyÔn ¸i Quèc ®· chØ râ: “Trong thÕ giíi b©y giê chØ cã c¸ch mÖnh Nga lµ ®· thµnh c«ng vµ thµnh c«ng ®Õn n¬i, nghÜa lµ d©n chóng ®­îc h­ëng c¸i tù do h¹nh phóc, b×nh ®¼ng thËt, chø kh«ng ph¶i tù do vµ b×nh ®¼ng gi¶ dèi nh­ ®Õ quèc Ph¸p khoe khoang bªn Nam An” Ng­êi kh¼ng ®Þnh, chØ cã chñ nghÜa Lªnin lµ ch©n chÝnh nhÊt, ch¾c ch¾n nhÊt vµ c¸ch mÖnh nhÊt mµ chóng ta sÏ ®i theo. Tõ b­íc ngoÆt n¨m 1920, khi NguyÔn ¸i Quèc trë thµnh ng­êi cégn s¶n vµ cho ®Õn nh÷ng n¨m sau nµy. NG­êi ®Òu nhÊt qu¸n kh¼ng ®Þnh, gi¶i phãng giai cÊp, gi¶i phãng d©n téc chØ cã thÓ thùc hiÖn ®­îc b»ng con ®­êng c¸ch m¹ng v« s¶n, b»ng cuéc x©y dùng chñ nghÜa x· héi míi, x· héi céng s¶n chñ nghÜa. Khi miÒn B¾c ®· ®­îc gi¶i phãng nh­ng miÒn Nam cßn ph¶i tiÕp tôc chiÕn ®Çu v× ®éc lËp tù do cña Tæ Quèc, t×nh h×nh lóc ®ã ®Æt ra c©u hái: MiÒn B¾c cã nªn b­íc ngay vµo thêi kú qu¸ ®é ®Ó x©y dùng chñ nghÜa x· héi hay kh«ng khi khi môc tiªu ®éc l¹ap d©n téc ch­a ®­îc gi¶i quyÕt xong ë miÒn Nam? §¶ng ta kh¼ng ®Þnh lµ ph¶i ®ång thêi tiÕn hµnh hai nhiÖm vô c¸ch m¹ng: tiÕp tôc cuéc c¸ch m¹ng d©n téc d©n chñ ë miÒn Nam vµ tiÕn hµnh x©y dùng chñ nghÜa x· héi ë miÒn B¾c. Sù lùa chän nµy ®· ®­îc thùc tiÔn x¸c nhËn lµ hoµn toµn ®óng ®¾n. Kh«ng cã sù hËu thuÉn cña chñ nghÜa x· héi ë miÒn B¾c, c¸ch m¹ng miÒn Nam sÏ kh«ng cã nh÷ng ®¶m b¶o vËt chÊt vµ tinh thÇn cÇn thiÕt cho th¾ng lîi. Khi miÒn Nam ®· ®­îc gi¶i phãng, ®Êt n­íc thèng nhÊt, mét vÊn ®Ò còng ®­îc ®Æt ra lµ miÒn Nam sÏ cïng miÒn B¾c tiÕn lªn chñ nghÜa x· héi hay t¹m thêi dõng l¹i mét thêi gian ®Ó phôc håi sau chiÕn tranh? Cã thÓ nãi, sù lùa chän nµy lµ mét thö th¸ch kh«ng kÐm phÇn phøc t¹p. §¶ng quyÕt ®Þnh c¶ n­íc cïng ®i lªn chñ nghÜa x· héi. QuyÕt ®Þnh nµy ®· ®­îc thùc tiÔn x¸c nhËn hoµn toµn ®óng ®¾n. Vµo gi÷a nh÷ng n¨m 80, kinh tÕ x· héi n­íc ta l©m vµo cuéc khñng ho¶ng trÇm träng, chÕ ®é x· héi chñ nghÜa ë Liªn X« vµ §«ng ¢u ®ang chao ®¶o. Nh­ng còng chÝnh vµo lóc Êy, §¶ng ta ®· quyÕt ®Þnh ®­êng lèi ®æi míi, chñ tr­¬ng x©y dùng vµ ph¸t triÓn nÒn kinh tÕ nhiÒu thµnh phÇn, vËn hµnh theo c¬ chÕ thÞ tr­êng cã sù qu¶n lý cña nhµ n­íc, theo ®Þnh h­íng x· héi chñ nghÜa, héi nhËp vµ më cöa víi bªn ngoµi. Mét lÇn n÷a sù kh¼ng ®Þnh cña §¶ng ta vÒ con ®­êng ®i lªn chñ nghÜa x· héi ®· ®­îc thùc tiÔn x¸c nhËn lµ ®óng ®¾n. Vµo gi÷a nh÷ng n¨m 80, kinh tÕ – x· héi n­íc ta l©m vµo cuéc khñng ho¶ng trÇm träng chÕ ®é x· héi chñ nghÜa ë Liªn X« vµ §«ng ¢u ®ang chao ®¶o. Nh­ng còng chÝnh vµo lóc Êy, §¶ng ta ®· quyÕt ®Þnh ®­êng lèi ®æi míi, chñ tr­¬ng x©y dùng vµ ph¸t triÓn nÒn kinh tÕ nhiÒu thµnh phÇn, vËn hµnh theo c¬ chÕ thÞ tr­êng cã sù qu¶n lý cña nhµ n­íc, theo ®Þnh h­íng x· héi chñ nghÜa, héi nhËp vµ më cöa víi bªn ngoµi. Mét lÇn n÷a sù kh¼ng ®Þnh cña §¶ng ra vÒ con ®­êng ®i lªn chñ nghÜa x· héi ®· ®­îc thùc tiÔn x¸c nhËn lµ ®óng ®¾n. Cã thÓ nãi, nh÷ng quyÕt s¸ch cña §¶ng ta ë thêi kú nµy thÓ hiÖn sù n¨ng ®éng vÒ t­ duy lý luËn g¾n liÒn víi sù mÉn c¶m vÒ thùc tiÔn cïng b¶n lÜnh chÝnh trÞ v÷ng vµng. §ã lµ sù kh¼ng ®Þnh tÝnh tÊt yÕu cña sù ®æi míi theo ®Þnh h­íng x· héi chñ nghÜa: ®æi míi ®Ó ph¸t triÓn, ®Ó tho¸t khái t×nh tr¹ng khñng ho¶ng, ®Ó v­ît qua nh÷ng k×m h·m cña m« h×nh cò – m« h×nh hµnh chÝnh bao cÊp, ®Ó gi¶i phãng vµ khai th¸c mäi tiÒm n¨ng ph¸t triÓn cña x· héi nh»m thùc hiÖn môc tiªu d©n giµu, n­íc m¹nh, x· héi c«ng b»ng v¨n minh. §æi míi kh«ng ph¶i lµ tõ bá chñ nghÜa x· héi, mµ lµ kh¼ng ®Þnh tÝnh quy luËt cña con ®­êng ph¸t triÓn ®ã lµm cho c«ng cuéc x©y dùng chñ nghÜa x· héi c«ng b»ng v¨n minh. ®óng víi quy luËt kh¸ch quan h¬n phï hîp víi hoang c¶nh, ®iÒu kiÖn thùc tÕ cña ®Êt n­íc víi xu thÕ, ®Æc ®iÓm cña thÕ giíi hiÖn ®¹i. §æi míi lµ ®Ó x©y dùng chñ nghÜa x· héi hiÖu qu¶ h¬n lµm cho chñ nghÜa x· héi béc lé vµ kh¼ng ®Þnh b¶n chÊt ­u viÖt cña nã, tõng b­íc ®Þnh h×nh vµ ph¸t triÓn trong thùc tÕ, lµm cho “®êi sèng vËt chÊt ngµy cµng t¨ng, ®êi sèng tinh thÇn ngµy cµng tèt, x· héi ngµy cµng v¨n minh, tiÕn bé” ®Ó cho nh©n d©n ta cã cuéc sèng Êm no, h¹nh phóc®­îc häc hµnh tiÕn bé vµ ph¸t triÓn mäi kh¶ n¨ng s¸ng t¹o cña m×nh” ®Ó cho “d©n thùc sù lµ chñ vµ lµm chñ lÊy x· héi vµ cuéc sèng cña m×nh? Nh­ Hå ChÝ Minh ®· nhÊn m¹nh. Nh­ vËy, ®i lªn x· héi chñ nghÜa lµ tÊt yÕu kh¸ch quan, vµ nã ®­îc thÓ hiÖn trong c«ng cuéc ®æi míi cña §¶ng ta, ®æi míi ®Ó x¸c lËp mét sù æn ®Þnh míi nh»m lµm cho ®Êt n­íc ®¹t tíi sù ph¸t triÓn bÒn v÷ng. §iÒu ®ã cã ngi· lµ chóng ta ph¶i x¸c ®Þnh con ®­êng x©y dùng chñ nghÜa x· héi víi sù n¨ng ®éng h¬n n÷a tichs cùc h¬n n÷a, vµ phï hîp h¬n n÷a víi t×nh h×nh thÕ giíi hiÖn ®¹i. ChÕ ®é x· héi chñ nghÜa mµ chóng ta ®ang x©y dùng sÏ lµ chÕ ®é ph¸t hiÖn vµ sö dông tèt nhÊt nh÷ng nguån lùc cña chÝnh m×nh, trong ®ã søc m¹nh quyÕt ®Þnh chÝnh lµ nguån lùc con ng­êi. §ã lµ môc tiªu quan träng nhÊt cña chñ nghÜa x· héi. Nh÷ng nhiÖm vô cña thêi kú qu¸ ®é Thêi kú qu¸ ®é lµ thêi kú t¹o c¬ së vËt chÊt vµ con ng­êi cho chñ nghÜa x· héi trong qu¸ tr×nh thùc hiÖn nµy, víi ®iÒu kiÖn vµ hoµn c¶nh cña ViÖt nam, ®· ®Æt ra cho chóng ta nh÷ng nhiÖm vô sau: Thùc hiÖn c«ng cuéc c«ng nghiÖp ho¸ hiÖn ®¹i ho¸ ®Êt n­íc ®Ó x©y dùng c¬ së vËt chÊt kü thuËt cho nÒn s¶n xuÊt lín hiÖn ®¹i. C«ng cuéc nµy ®Æt ra nh÷ng nhiÖm vô lín mµ chóng ta cÇn gi¶i quyÕt: Cô thÓ lµ: t¹o ra nh÷ng ®iÒu kiÖn thiÕt yÕu vÒ vËt chÊt, kü thuËt, con ng­êi vµ khoa häc c«ng nghÖ, huy ®éng mäi ng­êi vèn, nguån lùc lao ®éng lµm cho nÒn kinh tÕ t¨ng tr­ëng nhanh nh­ng bÒn v÷ng vµ trªn c¬ së n©ng cao mäi mÆt cña ®êi sèng x· héi. Qu¸ tr×nh c«ng nghiÖp ho¸, hiÖn ®¹i ho¸ ®Êt n­íc cÇn ph¶i thùc hiÖn ngay mét sè néi dung c¬ b¶n sau; + T¨ng thªm tèc ®é vµ tû träng s¶n xuÊt c«ng nghiÖp trong nÒn kinh tÕ quèc d©n +Dùa trªn sù thay ®æi vÒ c«ng nghÖ chóng ta ph¶i chuyÓn dÞch c¬ cÊu nÒn kinh tÕ dÉn ®Õn t¨ng tr­ëng nhanh vµ l©u bÒn. + KhuyÕn khÝch vµ ®µo t¹o nh÷ng tµi n¨ng trÎ nh»m t¹o ra ®éi ngò c¸n bé kü thuËt cã tr×nh ®é cao. + Thùc hiÖn chuyÓn giao c«ng nghÖ kÕt hîp víi n¨ng lùc s¸ng t¹o cña quÇn chóng. Muèn vËy ph¶i n¾m b¾t ®Çy ®ñ chÝnh x¸c c¸c th«ng tin cÇn thiÕt th«ng qua, c¸c c«ng ty t­ vÊn trong vµ ngoµi n­íc ®Ó ®¶m b¶o lùa chän c«ng nghÖ chÝnh x¸c. Më réng liªn kÕt liªn doanh víi n­íc ngoµi ®Ó cã thÓ khai th¸c c«ng nghÖ tiªn tiÕn mét c¸ch trùc tiÕp. X©y dùng vµ ph¸t triÓn nÒn kinh tÕ hµng ho¸ nhiÒu thµnh phÇn theo ®Þnh h­íng chñ nghÜa x· héi vËn hµnh theo c¬ chÕ thÞ tr­êng cã sù qu¶n lý cña nhµ n­íc. Muèn vËy cÇn ph¶i chÊn chØnh ®æi míi vµ ph¸t triÓn cã hiÖu qu¶ khu vùc doanh nghiÖp nhµ n­íc ®Ó lµm tèt vai trß hç trî vµ thóc ®Èy c¸c thµnh phÇn kinh tÕ kh¸c cïng ph¸t triÓn. T¹o ®iÒu kiÖn ®Ó c¸c thµnh phÇn kinh tÕ kh¸c ph¸t triÓn theo ®óng ph¸p luËt vµ quan träng nhÊt lµ ph¶i tõng b­íc h­íng vµo con ®­êng t­ b¶n nhµ n­íc. Ph¶i thËn träng trong sù ph¸t triÓn x· héi, më réng giao l­u v¨n ho¸ víi n­íc ngoµi, ph¶i cã biÖn ph¸p h÷u hiÖu chèng l¹i sù th©m nhËp cña c¸c lo¹i v¨n ho¸ ®éc h¹i. KÕ thõa vµ ph¸t triÓn c¸c truyÒn thèng v¨n ho¸ tèt ®Ñp cña d©n téc. CÇn ph¶i tiÕp tôc ®æi míi bé m¸y nhµ n­íc theo h­íng tiÕn bé dùa trªn nh÷ng c¬ së sau: + Chèng quan liªu chuyªn quyÒn ®éc ®o¸n trong bé m¸y nhµ n­íc. + Ph¶i ph©n biÖt râ chøc n¨ng c¶u c¸c cÊp c¸c ngµnh. + Ph¶i ®­a ra mét hÖ thèng ph¸p luËt chÆt chÏ ®ång bé vµ cã tÝnh kh¶ thi. Ph¶i ®¶m b¶o thùc hiÖn nghiªm chØnh mäi luËt ph¸p ®Ò ra. + Ph¶i cã chÝnh s¸ch va quy m« ®µo t¹o båi d­ìng nh÷ng c¸n bé cã n¨ng lùc phï hîp víi yªu cÇu ®æi míi vµ ph¸t triÓn ®Êt n­íc. §ßng thêi ph¶i sö dông hîp lý nguån nh©n lùc cho phï hîp víi tõng giai ®o¹n. KÕt luËn Tãm l¹i h×nh th¸i kinh tÕ – x· héi lµ mét trong nh÷ng thµnh tùu khoa häc mµ Cm¸c ®· ®Ó l¹i cho nh©n lo¹i. Lý luËn ®ã ®· chØ ra: x· héi lµ mét hÖ thèng mµ trong ®ã quan hÖ s¶n xuÊt ph¶i phï hîp víi tr×nh ®é ph¸t triÓn cña lùc l­îng s¶n xuÊt, vµ c¸c quan hÖ s¶n xuÊt nhÊt ®Þnh mµ trªn ®ã dùng lªn mét kiÕn tróc th­îng tÇng ph¸p lý vµ chÝnh trÞ còng nh­ c¸c h×nh th¸i x· héi t­¬ng øng. §ång thêi lý luËn còng chØ ra r»ng sù vËn ®éng vµ ph¸t triÓn cña c¸c h×nh th¸i kinh tÕ – x· héi lµ mét qu¸ tr×nh lÞch sö tù nhiªn. Th«ng qua c¸ch m¹ng x· héi, c¸c h×nh th¸i kinh tÕ – x· héi thay thÕ nhau tõ thÊp lªn cao. Tuy nhiªn sù vËn ®éng vµ ph¸t triÓn cña c¸c h×nh th¸i kinh tÕ – x· héi võa bÞ chi phèi bëi c¸c quy ®Þnh chung, võa bÞ t¸c ®éng bëi ®iÒu kiÖn lÞch sö cô thÓ cña c¸c quèc gia. Ngµy nay, x· héi loµi ng­êi ®· cã nh÷ng ph¸t triÓn m¹nh mÏ h¬n rÊt nhiÒu ra víi thêi Cm¸c. Nh­ng sù ph¸t triÓn ®ã vÉn dùa trªn c¬ së lýý luËn h×nh th¸i kinh tÕ chÝnh trÞ x· héi vÉn gi÷ nguyªn gi¸ trÞ cña nã trong mäi giai ®o¹n. Tuy nhiªn lý lu¹n h×nh th¸i kinh tÕ – x· héi kh«ng cã tham väng gi¶i thÝch tÊt c¶ c¸c hiÖn t­îng cña ®êi sèng x· héi mµ nã ®ßi hái ®­îc bæ sung b»ng c¸c ph­¬ng ph¸p tiÕp cËn míi vÒ x· héi, kh«ng ph¶i v× thÕ mµ lý luËn h×nh th¸i kinh tÕ – x· héi trë nªn lçi thêi. Lý luËn vÒ h×nh th¸i kinh tÕ – x· héi ®· chØ ra con ®­êng ®i lªn chñ nghÜa x· héi lµ mét tÊt yÕu kh¸ch quan vµ chÝnh nã ®· ®Ò ra nh÷ng h­íng ®i ®óng ®¾n vµ tõ ®ã ®­a ra nh÷ng gi¶i ph¸p cho c«ng cuéc x©y dùng ®Êt n­íc ta ngµy cµng ph¸t triÓn tíi mét ®Ønh cao míi. Nh­ vËy ta cã thÓ ch¾c ch¾n ®Ó kh¼ng ®Þnh r»ng: h×nh th¸i kinh tÕ – x· héi vÉn cßn d÷ nguyªn gi¸ trÞ khoa häc vµ tÝnh thêi ®¹i cña nã. Nã thËt sù lµ ph­¬ng ph¸p luËn khoa häc ®Ó ph©n tÝch thêi ®¹i hiÖn nay nãi chung vµ c«ng cuéc x©y dùng ®Êt n­íc ë ViÖt nam nãi riªng. MÆc dï t¸c gi¶ ®· cã nhiÒu cè g¾ng nh­ng do sù h¹n chÕ vÒ chñ quan còng nh­ kh¸ch quan nªn ch¾c ch¾n r»ng tiÓu luËn nµy ch­a thÓ hoµn h¶o nh­ mong ®îi. T¸c gi¶ xin mong ®­îc sù gãp ý cña thÇy c« vµ c¸c b¹n.

Các file đính kèm theo tài liệu này:

  • docLý luận hình thái kinh tế – xã hội với những giá trị khoa học của no.DOC