Phương pháp và phương pháp luận nghiên cứu khoa học

Phương pháp và phương pháp luận nghiên cứu khoa học MỤC LỤC Lời nói đầu 2 I. Phương pháp nghiên cứu khoa học và phương pháp luận nghiên cứu khoa học 3 1. Phương pháp nghiên cứu khoa học 3 a. Khái niệm 3 b. Đặc điểm của phương pháp nghiên cứu khoa học 4 2. Phương pháp luận nghiên cứu khoa học 5 3. Phân loại phương pháp 6 a. Phương pháp nghiên cứu thực nghiệm 7 b. Phương pháp nghiên cứu lý thuyết 8 II. Một số phương pháp nghiên cứu khoa học cụ thể 10 1. Phương pháp phân tích và tổng hợp 10 2. Phương pháp quy nạp và diễn giải 12 3. Phương pháp lịch sử và phương pháp lôgíc 13 a. Phương pháp lịch sử 13 b. Phương pháp lôgíc 15 c. Tính thống nhất giữa phương pháp lịch sử và phương pháp lôgíc 17 Kế luận 18 Tài liệu tham khảo 19

doc19 trang | Chia sẻ: lvcdongnoi | Ngày: 01/02/2013 | Lượt xem: 1944 | Lượt tải: 12download
Bạn đang xem nội dung tài liệu Phương pháp và phương pháp luận nghiên cứu khoa học, để tải tài liệu về máy bạn click vào nút DOWNLOAD ở trên
Môc lôc Lêi nãi ®Çu 2 I. Ph­¬ng ph¸p nghiªn cøu khoa häc vµ ph­¬ng ph¸p luËn nghiªn cøu khoa häc 3 1. Ph­¬ng ph¸p nghiªn cøu khoa häc 3 a. Kh¸i niÖm 3 b. §Æc ®iÓm cña ph­¬ng ph¸p nghiªn cøu khoa häc 4 2. Ph­¬ng ph¸p luËn nghiªn cøu khoa häc 5 3. Ph©n lo¹i ph­¬ng ph¸p 6 a. Ph­¬ng ph¸p nghiªn cøu thùc nghiÖm 7 b. Ph­¬ng ph¸p nghiªn cøu lý thuyÕt 8 II. Mét sè ph­¬ng ph¸p nghiªn cøu khoa häc cô thÓ 10 1. Ph­¬ng ph¸p ph©n tÝch vµ tæng hîp 10 2. Ph­¬ng ph¸p quy n¹p vµ diÔn gi¶i 12 3. Ph­¬ng ph¸p lÞch sö vµ ph­¬ng ph¸p l«gÝc 13 a. Ph­¬ng ph¸p lÞch sö 13 b. Ph­¬ng ph¸p l«gÝc 15 c. TÝnh thèng nhÊt gi÷a ph­¬ng ph¸p lÞch sö vµ ph­¬ng ph¸p l«gÝc 17 KÕ luËn 18 Tµi liÖu tham kh¶o 19 Lêi nãi ®Çu Chóng ta ®ang sèng trong mét kû nguyªn mµ mäi thµnh tùu khoa häc vµ c«ng nghÖ ®Òu xuÊt hiÖn mét c¸ch hÕt søc mau lÑ vµ còng ®­îc ®æi míi mét c¸ch cùc kú nhanh chãng. Ngµy nay nghiªn cøu khoa häc lµ mét trong nh÷ng ho¹t ®éng cã tèc ®é ph¸t triÓn nhanh nhÊt thêi ®¹i. Bé m¸y nghiªn cøu khoa häc ®· trë thµnh khæng lå, nã ®ang nghiªn cøu tÊt c¶ c¸c gãc c¹nh cña thÕ giíi. C¸c thµnh tùu nghiªn cøu khoa häc ®· ®­îc øng dông vµo mäi lÜnh vùc cña cuéc sèng. Khoa häc ®· lµm ®¶o lén nhiÒu quan niÖm truyÒn thèng, nã lµm cho søc s¶n xuÊt x· héi t¨ng lªn hµng tr¨m lÇn so víi vµi thËp niªn gÇn ®©y. VÒ phÇn m×nh, b¶n th©n khoa häc cµng cÇn ®­îc nghiªn cøu mét c¸ch khoa häc. Mét mÆt, ph¶i tæng kÕt thùc tiÔn nghiªn cøu khoa häc ®Ó kh¸i qu¸t nh÷ng lý thuyÕt vÒ qu¸ tr×nh s¸ng t¹o khoa häc; mÆt kh¸c, ph¶i t×m ra ®­îc c¸c biÖn ph¸p tæ chøc, qu¶n lý vµ nghiªn cøu khoa häc tèt h¬n lµm cho bé m¸y khoa häc vèn ®· m¹nh, l¹i ph¸t triÓn m¹nh h¬n vµ ®i ®óng quü ®¹o h¬n. Cã lÏ kh«ng ph¶i ngÉu nhiªn, nhµ t­¬ng lai häc Thierry Gaudin ®· ®­a ra mét th«ng ®iÖp khÈn thiÕt: “ H·y häc ph­¬ng ph¸p chø ®õng häc d÷ liÖu!”. Sù ph¸t triÓn cña khoa häc hiÖn ®¹i kh«ng nh÷ng ®em l¹i cho con ng­êi nh÷ng hiÓu biÕt s©u s¾c vÒ thÕ giíi, mµ cßn ®em l¹i cho con ng­êi c¶ nh÷ng hiÓu biÕt vÒ ph­¬ng ph¸p nhËn thøc thÕ giíi. ChÝnh v× vËy mµ ph­¬ng ph¸p vµ ph­¬ng ph¸p luËn nghiªn cøu khoa häc ®· g¾n liÒn víi ho¹t ®éng cã ý thøc cña con ng­êi, lµ mét trong nh÷ng yÕu tè quyÕt ®Þnh sù thµnh c«ng cña ho¹t ®éng nhËn thøc vµ c¶i t¹o thÕ giíi.Vµ còng chÝnh v× vËy mµ hiÖn nay viÖc nghiªn cøu ph­¬ng ph¸p vµ ph­¬ng ph¸p luËn nghiªn cøu khoa häc ngµy cµng trë nªn cÇn thiÕt nh»m gióp cho c«ng t¸c nghiªn cøu khoa häc ®¹t hiÖu qu¶ h¬n, ph¸t triÓn m¹nh mÏ h¬n. §ã còng chÝnh lµ vÊn ®Ò t«i xin ®­îc tr×nh bµy trong bµi viÕt nµy: “Ph­¬ng ph¸p nghiªn cøu khoa häc vµ ph­¬ng ph¸p luËn nghiªn cøu khoa häc.” I. Ph­¬ng ph¸p nghiªn cøu khoa häc vµ ph­¬ng ph¸p luËn nghiªn cøu khoa häc 1. Ph­¬ng ph¸p nghiªn cøu khoa häc a. Kh¸i niÖm Tr­íc hÕt ®Ó hiÓu ®­îc thÕ nµo lµ ph­¬ng ph¸p nghiªn cøu khoa häc, c¸c kh¸i niÖm, c¸c ®Æc ®iÓm cña ph­¬ng ph¸p nghiªn cøu khoa häc, chóng ta cÇn ph¶i hiÓu ®­îc kh¸i niÖm khoa häc lµ g×? Khoa häc lµ mét kh¸i niÖm cã néi hµm phøc t¹p, tïy theo môc ®Ých nghiªn cøu vµ c¸ch tiÕp cËn ta cã thÓ ph©n tÝch ë nhiÒu khÝa c¹nh kh¸c nhau. ë møc ®é chung nhÊt, khoa häc ®­îc hiÓu nh­ sau: Khoa häc lµ hÖ thèng tri thøc ®­îc rót ra tõ ho¹t ®éng thùc tiÔn vµ ®­îc chøng minh, kh¼ng ®Þnh b»ng c¸c ph­¬ng ph¸p nghiªn cøu khoa häc. Tõ hiÓu biÕt trªn ®©y vÒ khoa häc ta thÊy râ rµng r»ng ph­¬ng ph¸p lµ ph¹m trï trung t©m cña ph­¬ng ph¸p luËn nghiªn cøu khoa häc. VËy ph­¬ng ph¸p nghiªn cøu khoa häc lµ g×? Ph­¬ng ph¸p kh«ng chØ lµ vÊn ®Ò lý luËn mµ cßn lµ vÊn ®Ò cã ý nghÜa thùc tiÔn to lín, bëi v× chÝnh ph­¬ng ph¸p gãp phÇn quyÕt ®Þnh thµnh c«ng cña mäi qu¸ tr×nh nghiªn cøu khoa häc.Ph­¬ng ph¸p lµ c«ng cô, gi¶i ph¸p, c¸ch thøc, thñ ph¸p, con ®­êng, bÝ quyÕt, quy tr×nh c«ng nghÖ ®Ó chóng ta thùc hiÖn c«ng viÖc nghiªn cøu khoa häc. B¶n chÊt cña nghiªn cøu khoa häc lµ tõ nh÷ng hiÖn t­îng chóng ta c¶m nhËn ®­îc ®Ó t×m ra c¸c quy luËt cña c¸c hiÖn t­îng ®ã. Nh­ng b¶n chÊt bao giê còng n»m s©u trong nhiÒu tÇng hiÖn t­îng, v× vËy ®Ó nhËn ra ®­îc b¶n chÊt n»m s©u trong nhiÒu tÇng hiÖn t­îng vµ nhËn ra ®­îc quy luËt vËn ®éng cña chóng ®ßi hái chóng ta ph¶i cã ph­¬ng ph¸p nghiªn cøu khoa häc. Nh­ vËy ph­¬ng ph¸p chÝnh lµ s¶n phÈm cña sù nhËn thøc ®óng quy luËt cña ®èi t­îng nghiªn cøu. §Õn l­ît m×nh, ph­¬ng ph¸p lµ c«ng cô cã hiÖu qu¶ ®Ó tiÕp tôc nhËn thøc s©u h¬n vµ c¶i t¹o tèt h¬n ®èi t­îng ®ã. Trong thùc tÕ cuéc sèng cña chóng ta ng­êi thµnh c«ng lµ ng­êi biÕt sö dông ph­¬ng ph¸p. Nh­ vËy, b¶n chÊt cña ph­¬ng ph¸p nghiªn cøu khoa häc chÝnh lµ viÖc con ng­êi sö dông mét c¸ch cã ý thøc c¸c quy luËt vËn ®éng cña ®èi t­îng nh­ mét ph­¬ng tiÖn ®Ó kh¸m ph¸ chÝnh ®èi t­îng ®ã. Ph­¬ng ph¸p nghiªn cøu chÝnh lµ con ®­êng dÉn nhµ khoa häc ®¹t tíi môc ®Ých s¸ng t¹o. Trªn ®©y lµ nh÷ng kh¸i niÖmvÒ ph­¬ng ph¸p nghiªn cøu khoa häc. §Ó cã ®­îc sù hiÓu biÕt s©u s¾c h¬n vµ c¸i nh×n toµn diÖn h¬n vÒ ph­¬ng ph¸p nghiªn cøu khoa häc chóng ta cÇn ®i s©u t×m hiÓu nh÷ng ®Æc ®iÓm cña ph­¬ng ph¸p nghiªn cøu khoa häc. b. §Æc ®iÓm cña ph­¬ng ph¸p nghiªn cøu khoa häc Ph­¬ng ph¸p bao giê còng lµ c¸ch lµm viÖc cña chñ thÓ nh»m vµo c¸c ®èi t­îng cô thÓ, ë ®©y cã hai ®iÒu chó ý lµ: chñ thÓ vµ ®èi t­îng. ·Ph­¬ng ph¸p lµ c¸ch lµm viÖc cña chñ thÓ, cho nªn nã g¾n chÆt víi chñ thÓ vµ nh­ vËy ph­¬ng ph¸p cã mÆt chñ quan. MÆt chñ quan cña ph­¬ng ph¸p chÝnh lµ n¨ng lùc nhËn thøc, kinh nghiÖm ho¹t ®éng s¸ng t¹o cña chñ thÓ, thÓ hiÖn trong viÖc ý thøc ®­îc c¸c quy luËt vËn ®éng cña ®èi t­îng vµ sö dông chóng ®Ó kh¸m ph¸ chÝnh ®èi t­îng. ·Ph­¬ng ph¸p lµ c¸ch lµm viÖc cña chñ thÓ vµ bao giê còng xuÊt ph¸t tõ ®Æc ®iÓm cña ®èi t­îng, ph­¬ng ph¸p g¾n chÆt víi ®èi t­îng, vµ nh­ vËy ph­¬ng ph¸p cã mÆt kh¸ch quan. MÆt kh¸ch quan quy ®Þnh viÖc chän c¸ch nµy hay c¸ch kia trong ho¹t ®éng cña chñ thÓ. §Æc ®iÓm cña ®èi t­îng chØ dÉn c¸ch chän ph­¬ng ph¸p lµm viÖc, Trong nghiªn cøu khoa häc c¸i chñ quan ph¶i tu©n thñ c¸i kh¸ch quan. C¸c quy luËt kh¸ch quan tù chóng ch­a ph¶i lµ ph­¬ng ph¸p, nh­ng nhê cã chóng mµ ta ph¸t hiÖn ra ph­¬ng ph¸p. ý thøc vÒ sù s¸ng t¹o cña con ng­êi ph¶i tiÕp cËn ®­îc c¸c quy luËt kh¸ch quan cña thÕ giíi. Ph­¬ng ph¸p cã tÝnh môc ®Ých v× ho¹t ®éng cña con ng­êi ®Òu cã môc ®Ých, môc ®Ých nghiªn cøu c¸c ®Ò tµi nghiªn cøu khoa häc chØ ®¹o viÖc t×m tßi vµ lùa chän ph­¬ng ph¸p nghiªn cøu vµ ng­îc l¹i nÕu lùa chän ph­¬ng ph¸p chÝnh x¸c, phï hîp sÏ lµm cho môc ®Ých nghiªn cøu ®¹t tíi nhanh h¬n, vµ ®«i khi v­ît qua c¶ yªu cÇu mµ môc ®Ých ®· dù kiÕn ban ®Çu. Ph­¬ng ph¸p nghiªn cøu g¾n chÆt víi néi dung cña c¸c vÊn ®Ò cÇn nghiªn cøu. Ph­¬ng ph¸p lµ h×nh thøc vËn ®éng cña néi dung. Néi dung c«ng viÖc quy ®Þnh ph­¬ng ph¸p lµm viÖc. Trong mçi ®Ò tµi khoa häc ®Òu cã ph­¬ng ph¸p cô thÓ, trong mçi ngµnh khoa häc cã mét hÖ thèng ph­¬ng ph¸p ®Æc tr­ng. Ph­¬ng ph¸p nghiªn cøu khoa häc cã mét cÊu tróc ®Æc biÖt ®ã lµ mét hÖ thèng c¸c thao t¸c ®­îc s¾p xÕp theo mét ch­¬ng tr×nh tèi ­u. Sù thµnh c«ng nhanh chãng hay kh«ng cña mét ho¹t ®éng nghiªn cøu chÝnh lµ ph¸t hiÖn ®­îc hay kh«ng l«gÝc tèi ­u cña c¸c thao t¸c ho¹t ®éng vµ sö dông nã mét c¸ch cã ý thøc. Ph­¬ng ph¸p nghiªn cøu khoa häc lu«n cÇn cã c¸c c«ng cô hç trî, cÇn cã c¸c ph­¬ng tiÖn kü thuËt hiÖn ®¹i víi ®é chÝnh x¸c cao. Ph­¬ng tiÖn vµ ph­¬ng ph¸p lµ hai ph¹m trï kh¸c nhau nh­ng chóng l¹i g¾n bã chÆt chÏ víi nhau c¨n cø vµo ®èi t­îng nghiªn cøu mµ ta chän ph­¬ng ph¸p nghiªn cøu, theo yªu cÇu cña ph­¬ng ph¸p nghiªn cøu mµ chän c¸c ph­¬ng tiÖn phï hîp, nhiÒu khi cßn cÇn ph¶i t¹o ra c¸c c«ng cô ®Æc biÖt ®Ó nghiªn cøu mét ®èi t­îng nµo ®ã. ChÝnh c¸c ph­¬ng tiÖn kü thuËt hiÖn ®¹i ®¶m b¶o cho qu¸ tr×nh nghiªn cøu ®¹t tíi ®é chÝnh x¸c cao. 2. Ph­¬ng ph¸p luËn nghiªn cøu khoa häc Trong nghiªn cøu khoa häc ph­¬ng ph¸p vµ ph­¬ng ph¸p luËn lµ hai kh¸i niÖm gÇn nhau nh­ng kh«ng ®ång nhÊt. Ph­¬ng ph¸p luËn lµ hÖ thèng c¸c nguyªn lý, quan ®iÓm(tr­íc hÕt lµ nh÷ng nguyªn lý, quan ®iÓm liªn quan ®Õn thÕ giíi quan) lµm c¬ së, cã t¸c dông chØ ®¹o, x©y dùng c¸c ph­¬ng ph¸p, x¸c ®Þnh ph¹m vi, kh¶ n¨ng ¸p dông c¸c ph­¬ng ph¸p vµ ®Þnh h­íng cho viÖc nghiªn cøu t×m tßi còng nh­ viÖc lùa chän, vËn dông ph­¬ng ph¸p. Nãi c¸ch kh¸c th× ph­¬ng ph¸p luËn chÝnh lµ lý luËn vÒ ph­¬ng ph¸p bao hµm hÖ thèng c¸c ph­¬ng ph¸p, thÕ giíi quan vµ nh©n sinh quan cña ng­êi sö dông ph­¬ng ph¸p vµ c¸c nguyªn t¾c ®Ó gi¶i quyÕt c¸c vÊn ®Ò ®· ®Æt ra. C¸c quan ®iÓm ph­¬ng ph¸p luËn nghiªn cøu khoa häc cã tÝnh lý luËn cho nªn th­êng mang mµu s¾c triÕt häc, tuy nhiªn nã kh«ng ®ång nhÊt víi triÕt häc( nh­ thÕ giíi quan) ®Ó tiÕp cËn vµ nhËn thøc thÕ giíi. Ph­¬ng ph¸p luËn ®­îc chia thµnh ph­¬ng ph¸p bé m«n – lý luËn vÒ ph­¬ng ph¸p ®­îc sö dông trong mét bé m«n khoa häc vµ ph­¬ng ph¸p luËn chung cho c¸c khoa häc. Ph­¬ng ph¸p luËn chung nhÊt, phæ biÕn cho ho¹t ®éng nghiªn cøu khoa häc lµ triÕt häc. TriÕt häc M¸c-Lªnin lµ ph­¬ng ph¸p luËn ®¸p øng nh÷ng ®ßi hái cña nhËn thøc khoa häc hiÖn ®¹i còng nh­ ho¹t ®éng c¶i t¹o vµ x©y dùng thÕ giíi míi. Nh÷ng ph­¬ng ph¸p nghiªn cøu khoa häc riªng g¾n liÒn víi tõng bé m«n khoa häc( to¸n häc, vËt lý häc, sinh vËt häc, kinh tÕ häc v.v…). Do vËy nh÷ng ph­¬ng ph¸p riªng nµy sÏ ®­îc lµm s¸ng tá khi nghiªn cøu nh÷ng m«n häc t­¬ng øng. Dùa trªn nh÷ng ®Æc ®iÓm c¬ b¶n cña ph­¬ng ph¸p vµ ph­¬ng ph¸p luËn nghiªn cøu khoa häc, chóng ta ®i vµo viÖc ph©n lo¹i c¸c ph­¬ng ph¸p. 3. Ph©n lo¹i ph­¬ng ph¸p C¨n cø vµo møc ®é cô thÓ cña ph­¬ng ph¸p, c¸c ph­¬ng ph¸p nghiªn cøu chung tr­íc hÕt ®­îc ph©n chia thµnh hai lo¹i: C¸c ph­¬ng ph¸p tæng qu¸t vµ c¸c ph­¬ng ph¸p nghiªn cøu cô thÓ. Cã nhiÒu ph­¬ng ph¸p nghiªn cøu tæng qu¸t ( kh¸i qu¸t, trõu t­îng) kh¸c nhau. C¨n cø vµo ®Æc ®iÓm cña qu¸ tr×nh t­ duy, ph­¬ng ph¸p tæng qu¸t ®­îc chia thµnh c¸c ph­¬ng ph¸p nh­ : ph©n tÝch, tæng hîp, quy n¹p, diÔn gi¶i, l«gic-lÞch sö, hÖ thèng-cÊu tróc… NÕu c¨n cø vµo c¸ch tiÕp cËn ®èi t­îng nghiªn cøu, sù kh¸c nhau cña nh÷ng lao ®éng cô thÓ trong nghiªn cøu khoa häc, ph­¬ng ph¸p tæng qu¸t ®­îc chia thµnh lo¹i ph­¬ng ph¸p nghiªn cøu thùc nghiÖm vµ lo¹i ph­¬ng ph¸p nghiªn cøu lý thuyÕt. a. Ph­¬ng ph¸p nghiªn cøu thùc nghiÖm Lo¹i ph­¬ng ph¸p nµy bao gåm c¸c ph­¬ng ph¸p quan s¸t, thÝ nghiÖm thùc nghiÖm. Quan s¸t lµ ph­¬ng ph¸p nghiªn cøu ®Ó x¸c ®Þnh c¸c thuéc tÝnh vµ quan hÖ cña sù vËt, hiÖn t­îng riªng lÎ xÐt trong ®iÒu kiÖn tù nhiªn vèn cã cña nã nhê kh¶ n¨ng thô c¶m cña c¸c gi¸c quan, kh¶ n¨ng ph©n tÝch tæng hîp, kh¸i qu¸t tr×u t­îng ho¸. Thùc nghiÖm, thÝ nghiÖm lµ viÖc ng­êi nghiªn cøu khoa häc sö dông c¸c ph­¬ng tiÖn vËt chÊt t¸c ®éng lªn ®èi t­îng nghiªn cøu nh»m kiÓm chøng c¸c gi¶ thiÕt, lý thuyÕt khoa häc, chÝnh x¸c ho¸, bæ sung chØnh lý c¸c pháng ®o¸n gi¶ thiÕt ban ®Çu tøc lµ ®Ó x©y dùng c¸c gi¶ thiÕt, lý thuyÕt khoa häc míi. ThÝ nghiÖm, thùc nghiÖm bao giê còng ®­îc tiÕn hµnh theo sù chØ ®¹o cña mét ý t­ëng khoa häc nµo ®Êy. Nh­ vËy ®Ó tiÕn hµnh thÝ nghiÖm, thùc nghiÖm ph¶i cã tri thøc khoa häc vµ ®iÒu kiÖn vËt chÊt. Ph­¬ng ph¸p thùc nghiÖm ®­îc ¸p dông kh¸ phæ biÕn trong c¸c ngµnh khoa häc tù nhiªn kü thuËt-c«ng nghÖ- lµ nh÷ng ngµnh khoa häc cã kh¶ n¨ng ®Þnh l­îng chÝnh x¸c. Trong nh÷ng lÜnh vùc nµy, sù ph¸t triÓn cña khoa häc kü thuËt cßn cho phÐp t¹o ra nh÷ng m«i tr­êng nh©n t¹o, kh¸c víi m«i tr­êng b×nh th­êng ®Ó nghiªn cøu sù vËn ®éng biÕn ®æi cña ®èi t­îng. C¸c ngµnh khoa häc x· héi lµ lÜnh vùc khã cã kh¶ n¨ng tiÕn hµnh c¸c thÝ nghiÖm khoa häc, ¸p dông ph­¬ng ph¸p thö nghiÖm. Song thùc tiÔn lµ tiªu chuÈn cña ch©n lý. Mäi kh¸i qu¸t, tr×u t­îng, mäi lý thuyÕt nÕu kh«ng ®­îc thùc tiÔn chÊp nhËn ®Òu kh«ng cã chç ®øng trong khoa häc. ë ®©y quan s¸t, tæng kÕt thùc tiÔn ng­êi nghiªn cøu khoa häc cã kh¶ n¨ng nhËn thøc nhanh h¬n con ®­êng do lÞch sö tù v¹ch ra. Trong nh÷ng ph¹m vi nhÊt ®Þnh, ng­êi ta còng cã thÓ tiÕn hµnh c¸c thÝ nghiÖm x· héi häc. ë ®©y cÇn l­u ý r»ng tÝnh to¸n x· héi cña khoa häc x· héi ®ßi hái nh÷ng ph­¬ng tiÖn, ®iÒu kiÖn vËt chÊt, m«i tr­êng thö nghiÖm ph¶i lµ nh÷ng ®iÒu kiÖn phæ biÕn ( ®· cã trong toµn x· héi, hoÆc ch¾c ch¾n ®­îc t¹o ra trong toµn x· héi). Trong ph­¬ng ph¸p nghiªn cøu thùc nghiÖm, nhiÒu tr­êng hîp ng­êi ta cßn sö dung ph­¬ng ph¸p m« h×nh ho¸ mµ ®èi t­îng nghiªn cøu kh«ng cho phÐp quan s¸t thùc nghiÖm trùc tiÕp. C¬ së ®Ó ¸p dông ph­¬ng ph¸p m« h×nh ho¸ lµ sù gièng nhau vÒ c¸c ®Æc ®iÓm, chøc n¨ng, tÝnh chÊt ®· ®­îc x¸c lËp v÷ng ch¾c gi÷a c¸c sù vËt hiÖn t­îng, qu¸ tr×nh x¶y ra trong tù nhiªn x· héi, t­ duy. Dùa trªn c¬ së nµy, tõ nh÷ng kÕt qu¶ nghiªn cøu ®èi víi m« h×nh ng­êi ta rót ra nh÷ng kÕt luËn khoa häc vÒ ®èi t­îng cÇn nghiªn cøu. Trong nghiªn cøu thùc nghiÖm ng­êi ta còng cßn vËn dông c¶ c¸c ph­¬ng ph¸p ph©n tÝch tæng hîp, quy n¹p-diÔn gi¶i vµ l«gÝc-lÞch sö. b. Ph­¬ng ph¸p nghiªn cøu lý thuyÕt Lo¹i ph­¬ng ph¸p nghiªn cøu lý thuyÕt bao gåm c¸c ph­¬ng ph¸p kh¸i qu¸t, tr×u t­îng ho¸, diÔn dÞch, quy n¹p, ph©n tÝch, tæng hîp, hÖ thèng ho¸, v.v… Lo¹i ph­¬ng ph¸p lý thuyÕt ®­îc dïng cho tÊt c¶ c¸c ngµnh khoa häc. Kh¸c víi nghiªn cøu thùc nghiÖm ph¶i sö dông c¸c yÕu tè, ®iÒu kiÖn vËt chÊt t¸c ®éng vµo ®èi t­îng nghiªn cøu, trong nghiªn cøu lý thuyÕt qu¸ tr×nh t×m kiÕm ph¸t hiÖn diÔn ra th«ng qua t­ duy tr×u t­îng, sö dông c¸c ph­¬ng tiÖn ng«n ng÷, ch÷ viÕt, v.v…Do vËy lo¹i ph­¬ng ph¸p nµy gi÷ mét vÞ trÝ rÊt c¬ b¶n trong nghiªn cøu khoa häc x· héi- nh©n v¨n. §iÓm xuÊt ph¸t cña nghiªn cøu thùc nghiÖm lµ quan s¸t thùc tiÔn, quan s¸t sù vËn ®éng cña ®èi t­îng nghiªn cøu. Trong nghiªn cøu lý thuyÕt, nÒn t¶ng vµ ®iÓm xuÊt ph¸t cña qu¸ tr×nh nghiªn cøu lµ tri thøc lý luËn( c¸c quan ®iÓm, c¸c lý thuyÕt). Do vËy viÖc n¾m v÷ng hÖ thèng lý luËn nÒn t¶ng ®ãng vai trß rÊt quyÕt ®Þnh trong lo¹i ph­¬ng ph¸p nµy. N¾m v÷ng lý thuyÕt nÒn lµ c¬ së h×nh thµnh ®Þnh h­íng trong nghiªn cøu h×nh thµnh c¸c tr­êng ph¸i khoa häc. Häc thuyÕt M¸c-Lªnin lµ hÖ thèng lý luËn nÒn t¶ng ®èi víi toµn bé khoa häc x· héi ë n­íc ta. Ng­êi nghiªn cøu khoa häc x· héi do vËy ph¶i ®­îc trang bÞ v÷ng ch¾c lý luËn M¸c-Lªnin lµ c¬ së cho toµn bé qu¸ tr×nh s¸ng t¹o ph¸t triÓn tiÕp theo. Tri thøc khoa häc lµ tri thøc chung, tµi s¶n chung cña nh©n lo¹i. BÊt cø lý thuyÕt nµo nÕu ®­îc thùc tiÔn chÊp nhËn, ®Òu cã h¹t nh©n khoa häc, hîp lý cña nã. Bªn c¹nh viÖc n¾m v÷ng häc thuyÕt M¸c-Lªnin lµm ®iÓm xuÊt ph¸t, nÒn t¶ng, ng­êi nghiªn cøu khoa häc x· héi ë ta cßn ph¶i tiÕp thu ®­îc c¸c lý luËn, häc thuyÕt kh¸c. TiÕp thu c¸c lý luËn, häc thuyÕt kh¸c võa ®Ó tiÕp thu ®­îc nh÷ng khÝa c¹nh hîp lý, khoa häc, tøc lµ nh÷ng tinh hoa trong kho tµng tri thøc nh©n lo¹i, gióp cho m×nh tiÕp tôc ph¸t triÓn lý luËn M¸c-Lªnin, võa ®Ó nh×n thÊy nh÷ng khiÕm khuyÕt bÊt cËp cña c¸c lý luËn Êy, gãp phÇn vµo cuéc ®Êu tranh b¶o vÖ chñ nghÜa M¸c-Lªnin. CÇn l­u ý r»ng nÕu kh«ng n¾m v÷ng lý luËn nÒn t¶ng lµ häc thuyÕt M¸c-Lªnin, ng­êi nghiªn cøu khoa häc rÊt khã kh¨n trong viÖc t×m ra c¸i ®óng, c¸i sai cña c¸c lý luËn kh¸c. §ã lµ mét nguyªn nh©n g©y ra t×nh tr¹ng rèi lo¹n trong lÜnh vùc t­ t­ëng lý luËn khi chuyÓn sang kinh tÕ thÞ tr­êng më cöa ë n­íc ta hiÖn nay. NÕu nh­ c¸c quy luËt tù nhiªn tån t¹i mét c¸ch l©u dµi, th× c¸c quy luËt x· héi tån t¹i, vËn ®éng trªn nh÷ng ®iÒu kiÖn x· héi nhÊt ®Þnh. Tho¸t ly tÝnh lÞch sö cô thÓ lu«n lµ mét nguy c¬ dÉn ph­¬ng ph¸p lý thuyÕt trong nghiªn cøu khoa häc x· héi r¬i vµo t×nh tr¹ng duy t©m, siªu h×nh, b¸m gi÷ lÊy nh÷ng nguyªn lý, c«ng thøc lçi thêi l¹c hËu trë thµnh gi¸o ®iÒu kinh viÖn, k×m h·m khoa häc. Trong ph­¬ng ph¸p lý thuyÕt do ®Æc tÝnh cña qu¸ tr×nh s¸ng t¹o khoa häc diÔn ra th«ng qua t­ duy tr×u t­îng, suy luËn, kh¸i qu¸t ho¸, l¹i kh«ng ®­îc thùc tiÔn kiÓm chøng ngay, mµ ph¶i tr¶i qua mét thêi gian kh¸ dµi ®óng sai míi s¸ng tá. §iÒu ®ã dÔ dÉn ng­êi lµm khoa häc ph¹m vµo sai lÇm chñ quan duy ý chÝ, tù biÖn. Coi träng ph­¬ng ph¸p lý thuyÕt trong nghiªn cøu khoa häc x· héi, ng­êi lµm khoa häc cÇn chó ý kÕt hîp ph­¬ng ph¸p nµy víi ph­¬ng ph¸p quan s¸t, tæng kÕt thùc tiÔn.Sù kÕt hîp nµy lµ yÕu tè bæ sung, gióp ng­êi nghiªn cøu khoa häc tr¸nh ®­îc nh÷ng h¹n chÕ do ph­¬ng ph¸p lý thuyÕt ®­a l¹i. II. Mét sè ph­¬ng ph¸p nghiªn cøu khoa häc cô thÓ 1. Ph­¬ng ph¸p ph©n tÝch vµ tæng hîp Ph©n tÝch tr­íc hÕt lµ ph©n chia c¸i toµn thÓ cña ®èi t­îng nghiªn cøu thµnh nh÷ng bé phËn, nh÷ng mÆt, nh÷ng yÕu tè cÊu thµnh gi¶n ®¬n h¬n ®Ó nghiªn cøu, ph¸t hiÖn ra tõng thuéc tÝnh vµ b¶n chÊt cña tõng yÕu tè ®ã, vµ tõ ®ã gióp chóng ta hiÓu ®­îc ®èi t­îng nghiªn cøu mét c¸ch m¹ch l¹c h¬n, hiÓu ®­îc c¸i chung phøc t¹p tõ nh÷ng yÕu tè bé phËn Êy. Khi chóng ta ®øng tr­íc mét ®èi t­îng nghiªn cøu, chóng ta c¶m gi¸c ®­îc nhiÒu hiÖn t­îng ®an xen nhau, chång chÐo nhau lµm lu mê b¶n chÊt cña nã.VËy muèn hiÓu ®­îc b¶n chÊt cña mét ®èi t­îng nghiªn cøu chóng ta cÇn ph¶i ph©n chia nã theo cÊp bËc. NhiÖm vô cña ph©n tÝch lµ th«ng qua c¸i riªng ®Ó t×m ra ®­îc c¸i chung, th«ng qua hiÖn t­îng ®Ó t×m ra b¶n chÊt, th«ng qua c¸i ®Æc thï ®Ó t×m ra c¸i phæ biÕn. Khi ph©n chia ®èi t­îng nghiªn cøu cÇn ph¶i: + X¸c ®Þnh tiªu thøc ®Ó ph©n chia. + Chän ®iÓm xuÊt ph¸t ®Ó nghiªn cøu. + XuÊt ph¸t tõ môc ®Ých nghiªn cøu ®Ó t×m thuéc tÝnh riªng vµ chung. B­íc tiÕp theo cña ph©n tÝch lµ tæng hîp. Tæng hîp lµ qu¸ tr×nh ng­îc víi qu¸ tr×nh ph©n tÝch, nh­ng l¹i hç trî cho qu¸ tr×nh ph©n tÝch ®Ó t×m ra c¸i chung c¸i kh¸i qu¸t. Tõ nh÷ng kÕt qu¶ nghiªn cøu tõng mÆt, ph¶i tæng hîp l¹i ®Ó cã nhËn thøc ®Çy ®ñ, ®óng ®¾n c¸i chung, t×m ra ®­îc b¶n chÊt, quy luËt vËn ®éng cña ®èi t­îng nghiªn cøu. Ph©n tÝch vµ tæng hîp lµ hai ph­¬ng ph¸p g¾n bã chÆt chÏ quy ®Þnh vµ bæ sung cho nhau trong nghiªn cøu, vµ cã c¬ së kh¸ch quan trong cÊu t¹o, trong tÝnh quy luËt cña b¶n th©n sù vËt. Trong ph©n tÝch, viÖc x©y dùng mét c¸ch ®óng ®¾n tiªu thøc ph©n lo¹i lµm c¬ së khoa häc h×nh thµnh ®èi t­îng nghiªn cøu bé phËn Êy, cã ý nghÜa rÊt quan träng. Trong nghiªn cøu tæng hîp vai trß quan träng thuéc vÒ kh¶ n¨ng liªn kÕt c¸c kÕt qu¶ cô thÓ( cã lóc ng­îc nhau) tõ sù ph©n tÝch, kh¶ n¨ng tr×u t­îng, kh¸i qu¸t n¾m b¾t ®­îc mÆt ®Þnh tÝnh tõ rÊt nhiÒu khÝa c¹nh ®Þnh l­îng kh¸c nhau. Víi c¸c ngµnh khoa häc tù nhiªn, kü thuËt do tÝnh chÝnh x¸c quy ®Þnh, mÆt ph©n tÝch ®Þnh l­îng cã vai trß kh¸ quyÕt ®Þnh kÕt qu¶ nghiªn cøu. Qu¸ tr×nh tæng hîp, ®Þnh tÝnh ë ®©y hoÆc gi¶ lµ nh÷ng ph¸n ®o¸n, dù b¸o thiªn tai, chØ ®¹o c¶ qu¸ tr×nh nghiªn cøu, hoÆc gi¶ lµ nh÷ng kÕt luËn rót ra tõ ph©n tÝch ®Þnh l­îng.Trong c¸c ngµnh khoa häc x· héi- nh©n v¨n, sù h¹n chÕ ®é chÝnh x¸c trong ph©n tÝch ®Þnh l­îng lµm cho kÕt qu¶ nghiªn cøu lÖ thuéc rÊt nhiÒu vµo tæng hîp, ®Þnh tÝnh. Song chÝnh ®Æc ®iÓm nµy dÔ lµm cho kÕt qu¶ nghiªn cøu bÞ sai lÖch do nh÷ng sai lÇm chñ quan duy ý chÝ. 2. Ph­¬ng ph¸p quy n¹p vµ diÔn gi¶i Ph­¬ng ph¸p quy n¹p lµ ph­¬ng ph¸p ®i tõ nh÷ng hiÖn t­îng riªng lÎ, rêi r¹c, ®éc lËp ngÉu nhiªn råi liªn kÕt c¸c hiÖn t­îng Êy víi nhau ®Ó t×m ra b¶n chÊt cña mét ®èi t­îng nµo ®ã. Tõ nh÷ng kinh nghiÖm, hiÓu biÕt c¸c sù vËt riªng lÎ ng­êi ta tæng kÕt quy n¹p thµnh nh÷ng nguyªn lý chung. C¬ së kh¸ch quan cña ph­¬ng ph¸p quy n¹p lµ sù lÆp l¹i cña mét sè hiÖn t­îng nµy hay hiÖn t­îng kh¸c do chç c¸i chung tån t¹i, biÓu hiÖn th«ng qua c¸i riªng. NÕu nh­ ph­¬ng ph¸p ph©n tÝch-tæng hîp ®i t×m mèi quan hÖ gi÷a h×nh thøc vµ néi dung th× ph­¬ng ph¸p quy n¹p ®i s©u vµo mèi quan hÖ gi÷a b¶n chÊt vµ hiÖn t­îng. Mét hiÖn t­îng béc lé nhiÒu b¶n chÊt. NhiÖm vô cña khoa häc lµ th«ng qua hiÖn t­îng ®Ó t×m ra b¶n chÊt, cuèi cïng ®­a ra gi¶i ph¸p. Ph­¬ng ph¸p quy n¹p ®ãng mét vai trß quan träng trong viÖc ph¸t hiÖn ra c¸c quy luËt, rót ra tõ nh÷ng kÕt luËn tæng qu¸t ®­a ra c¸c gi¶ thuyÕt. Trong nghiªn cøu khoa häc, ng­êi ta cßn cã thÓ xuÊt ph¸t tõ nh÷ng gi¶ thuyÕt hay tõ nh÷ng nguyªn lý chung ®Ó ®i s©u nghiªn cøu nh÷ng hiÖn t­îng cô thÓ nhê vËy mµ cã nhËn thøc s©u s¾c h¬n tõng ®èi t­îng nghiªn cøu. Ph­¬ng ph¸p diÔn gi¶i ng­îc l¹i víi ph­¬ng ph¸p quy n¹p. §ã lµ ph­¬ng ph¸p ®i tõ c¸i b¶n chÊt, nguyªn t¾c, nguyªn lý ®· ®­îc thõa nhËn ®Ó t×m ra c¸c hiÖn t­îng, c¸c biÓu hiÖn, c¸i trïng hîp cô thÓ trong sù vËn ®éng cña ®èi t­îng. Ph­¬ng ph¸p diÔn gi¶i nhê vËy cã ý nghÜa rÊt quan träng trong nh÷ng bé m«n khoa häc thiªn vÒ nghiªn cøu lý thuyÕt, ë ®©y ng­êi ta ®­a ra nh÷ng tiÒn ®Ò, gi¶ thuyÕt, vµ b»ng nh÷ng suy diÔn l«gic ®Ó rót ra nh÷ng kÕt luËn, ®Þnh lý, c«ng thøc. Quy n¹p vµ diÔn gi¶i lµ hai ph­¬ng ph¸p nghiªn cøu theo chiÒu ng­îc nhau song liªn hÖ chÆt chÏ vµ bæ sung cho nhau trong mèi quan hÖ gi÷a c¸i chung vµ c¸i riªng. Nhê cã nh÷ng kÕt qu¶ nghiªn cøu theo ph­¬ng ph¸p quy n¹p tr­íc ®ã mµ viÖc nghiªn cøu cã thÓ tiÕp tôc, ph¸t triÓn theo ph­¬ng ph¸p diÔn gi¶i. Ph­¬ng ph¸p diÔn gi¶i, do vËy më réng gi¸ trÞ cña nh÷ng kÕt luËn quy n¹p vµo viÖc nghiªn cøu ®èi t­îng. 3. Ph­¬ng ph¸p lÞch sö vµ ph­¬ng ph¸p l«gÝc Ph­¬ng ph¸p lÞch sö vµ ph­¬ng ph¸p l«gÝc lµ hai mÆt biÓu hiÖn cña ph­¬ng ph¸p biÖn chøng m¸cxÝt . TÝnh thèng nhÊt vµ tÝnh kh¸c biÖt cña nã còng b¾t nguån tõ tÝnh thèng nhÊt vµ tÝnh kh¸c biÖt cña hai ph¹m trï lÞch sö vµ l«gÝc. a. Ph­¬ng ph¸p lÞch sö C¸c ®èi t­îng nghiªn cøu( sù vËt, hiÖn t­îng) ®Òu lu«n biÕn ®æi, ph¸t triÓn theo nh÷ng hoµn c¶nh cô thÓ cña nã, t¹o thµnh lÞch sö liªn tôc ®­îc biÓu hiÖn ra trong sù ®a d¹ng, phøc t¹p, nhiÒu h×nh nhiÒu vÎ cã c¶ tÊt nhiªn vµ ngÉu nhiªn. Ph­¬ng ph¸p lÞch sö lµ ph­¬ng ph¸p th«ng qua miªu t¶ t¸i hiÖn hiÖn thùc víi sù hçn ®én, lén xén, bÒ ngoµi cña c¸c yÕu tè, sù kiÖn kÕ tiÕp nhau, ®Ó nªu bËt lªn tÝnh quy luËt cña sù ph¸t triÓn. Hay nãi c¸ch kh¸c,ph­¬ng ph¸p lÞch sö lµ ph­¬ng ph¸p nghiªn cøu b»ng c¸ch ®i t×m nguån gèc ph¸t sinh, qu¸ tr×nh ph¸t triÓn vµ biÕn ho¸ cña ®èi t­îng, ®Ó ph¸t hiÖn ra b¶n chÊt vµ quy luËt cña ®èi t­îng. Do ®ã ph­¬ng ph¸p lÞch sö cã nh÷ng ®Æc ®iÓm sau: ¨ Nã ph¶i ®i s©u vµo tÝnh mu«n mµu mu«n vÎ cña lÞch sö, t×m ra c¸i ®Æc thï, c¸i c¸ biÖt ë trong c¸i phæ biÕn. Vµ trªn c¬ së n¾m ®­îc nh÷ng ®Æc thï c¸ biÖt ®ã mµ tr×nh bµy thÓ hiÖn c¸i phæ biÕn cña lÞch sö. Ph­¬ng ph¸p lÞch sö cßn yªu cÇu chóng ta ph¶i t×m hiÓu c¸i kh«ng lÆp l¹i bªn c¸i lÆp l¹i. C¸c hiÖn t­îng lÞch sö th­êng hay t¸i diÔn, nh­ng kh«ng bao giê diÔn l¹i hoµn toµn nh­ cò. Ph­¬ng ph¸p lÞch sö ph¶i chó ý t×m ra c¸i kh¸c tr­íc, c¸i kh«ng lÆp l¹i ®Ó thÊy nh÷ng nÐt ®Æc thï lÞch sö. ThÝ dô, còng lµ khëi nghÜa n«ng d©n, nh­ng khëi nghÜa n«ng d©n NguyÔn H÷u CÇu cã kh¸c khëi nghÜa n«ng d©n Hoµng Hoa Th¸m vÒ ®èi t­îng, quy m« vµ h×nh thøc ®Êu tranh… Ph­¬ng ph¸p lÞch sö l¹i yªu cÇu chóng ta ph¶i theo dâi nh÷ng b­íc quanh co, thôt lïi t¹m thêi…cña ph¸t triÓn lÞch sö. Bëi v× lÞch sö ph¸t triÓn mu«n mµu mu«n vÎ, cã khi c¸i cò ch­a ®i h¼n, c¸i míi ®· n¶y sinh. HoÆc khi c¸i míi ®· chiÕm ­u thÕ, nh­ng c¸i cò h·y cßn cã ®iÒu kiÖn vµ nhu cÇu tån t¹i trong mét chõng mùc nhÊt ®Þnh. Ph­¬ng ph¸p lÞch sö ph¶i ®i s©u vµo nh÷ng uÈn khóc ®ã. Ph­¬ng ph¸p lÞch sö yªu cÇu chóng ta ®i s©u vµo ngâ ng¸ch cña lÞch sö, ®i s©u vµo t©m lý, t×nh c¶m cña quÇn chóng, hiÓu lÞch sö c¶ vÒ ®iÓm lÉn vÒ diÖn, hiÓu tõ c¸ nh©n, sù kiÖn, hiÖn t­îng ®Õn toµn bé x· héi. Ch¼ng h¹n nh­ nãi vÒ c¸ch m¹ng Th¸ng T¸m, nÕu chØ nªu lªn nh÷ng ®Æc ®iÓm, quy luËt vµ sù kiÖn ®iÓn h×nh th× ch­a ®ñ ®Ó thÊy ®­îc s¾c th¸i ®Æc biÖt cña nã kh¸c víi c¸c cuéc c¸ch m¹ng kh¸c. T©m lý cña quÇn chóng tr­íc ngµy khëi nghÜa, t×nh c¶m ®èi víi §¶ng, víi c¸ch m¹ng, nh÷ng hµnh vi biÓu lé t©m lý, t×nh c¶m ®ã l¹i lµ nh÷ng nÐt mµ lÞch sö ph¶i chó ý ®Ó cho sù miªu t¶ ®­îc sinh ®éng, tr¸nh kh« khan, c«ng thøc, gß bã. Ph­¬ng ph¸p lÞch sö ph¶i chó ý nh÷ng tªn ng­êi, tªn ®Êt, kh«ng gian, thêi gian, thêi gian cô thÓ, nh»m dùng l¹i qu¸ tr×nh lÞch sö ®óng nh­ nã diÔn biÕn. Tãm l¹i, mäi sù vËt vµ hiÖn t­îng cña tù nhiªn vµ x· héi ®Òu cã lÞch sö cña m×nh, tøc lµ cã nguån gèc ph¸t sinh, cã qu¸ tr×nh vËn ®éng ph¸t triÓn vµ tiªu vong. Quy tr×nh ph¸t triÓn lÞch sö biÓu hiÖn toµn bé tÝnh cô thÓ cña nã, víi mäi sù thay ®æi, nh÷ng b­íc quanh co, nh÷ng c¸i ngÉu nhiªn, nh÷ng c¸i tÊt yÕu, phøc t¹p, mu«n h×nh mu«n vÎ, trong c¸c hoµn c¶nh kh¸c nhau vµ theo mét trËt tù thêi gian nhÊt ®Þnh. §i theo dÊu vÕt cña lÞch sö chóng ta sÏ cã bøc tranh trung thùc vÒ b¶n th©n ®èi t­îng nghiªn cøu. Ph­¬ng ph¸p lÞch sö yªu cÇu lµm râ qu¸ tr×nh ph¸t triÓn cô thÓ cña ®èi t­îng, ph¶i n¾m ®­îc sù vËn ®éng cô thÓ trong toµn bé tÝnh phong phó cña nã, ph¶i b¸m s¸t sù vËt, theo dâi nh÷ng b­íc quanh co, nh÷ng ngÉu nhiªn cña lÞch sö, ph¸t hiÖn sîi d©y lÞch sö cña toµn bé sù ph¸t triÓn. Tõ c¸i lÞch sö chóng ta sÏ ph¸t hiÖn ra c¸i quy luËt ph¸t triÓn cña ®èi t­îng.Tøc lµ t×m ra c¸i l«gÝc cña lÞch sö, ®ã chÝnh lµ môc ®Ých cña mäi ho¹t ®éng nghiªn cøu khoa häc. b. Ph­¬ng ph¸p l«gÝc NÕu ph­¬ng ph¸p lÞch sö lµ nh»m diÔn l¹i toµn bé tiÕn tr×nh cña lÞch sö th× ph­¬ng ph¸p l«gÝc nghiªn cøu qu¸ tr×nh ph¸t triÓn lÞch sö, nghiªn cøu c¸c hiÖn t­îng lÞch sö trong h×nh thøc tæng qu¸t, nh»m môc ®Ých v¹ch ra b¶n chÊt quy luËt, khuynh h­íng chung trong sù vËn ®éng cña chóng. Do ®ã ph­¬ng ph¸p l«gÝc cã nh÷ng ®Æc ®iÓm sau: Ph­¬ng ph¸p l«gÝc nh»m ®i s©u t×m hiÓu c¸i b¶n chÊt, c¸i phæ biÕn, c¸i lÆp l¹i cña c¸c hiÖn t­îng. Muèn vËy, nã ph¶i ®i vµo nhiÒu hiÖn t­îng, ph©n tÝch, so s¸nh, tæng hîp…®Ó t×m ra b¶n chÊt cña hiÖn t­îng. NÕu ph­¬ng ph¸p lÞch sö ®i s©u vµo c¶ nh÷ng b­íc ®­êng quanh co, thôt lïi t¹m thêi cña lÞch sö, th× ph­¬ng ph¸p l«gÝc l¹i cã thÓ bá qua nh÷ng b­íc ®­êng ®ã, mµ chØ n¾m lÊy b­íc ph¸t triÓn tÊt yÕu cña nã, n¾m lÊy c¸i x­¬ng sèng ph¸t triÓn cña nã, tøc lµ n¾m lÊy quy luËt cña nã. Nh­ Anghen ®· nãi: l«gÝc kh«ng ph¶i lµ sù ph¶n ¸nh lÞch sö mét c¸ch ®¬n thuÇn, mµ lµ sù ph¶n ¸nh ®· ®­îc uèn n¾n l¹i nh­ng uèn n¾n theo quy luËt mµ b¶n th©n qu¸ tr×nh lÞch sö ®em l¹i. Kh¸c víi ph­¬ng ph¸p lÞch sö lµ ph¶i n¾m lÊy tõng sù viÖc cô thÓ, n¾m lÊy kh«ng gian, thêi gian, tªn ng­êi, tªn ®Êt…cô thÓ, ph­¬ng ph¸p l«gÝc l¹i chØ cÇn ®i s©u n¾m lÊy nh÷ng nh©n vËt, sù kiÖn, giai ®o¹n ®iÓn h×nh vµ n¾m qua nh÷ng ph¹m trï quy luËt nhÊt ®Þnh. ThÝ dô, trong khi viÕt T­ b¶n luËn, M¸c cã thÓ ®i ngay vµo giai ®o¹n ph¸t triÓn ®iÓn h×nh cao nhÊt cña lÞch sö lóc ®ã lµ x· héi t­ b¶n. Khi ph¸t hiÖn ra ®­îc quy luËt c¬ b¶n cña chñ nghÜa t­ b¶n lµ quy luËt thÆng d­ gi¸ trÞ, tøc lµ n¾m ®­îc s©u s¾c c¸c giai ®o¹n ®iÓn h×nh, th× tõ ®ã cã thÓ dÔ dµng t×m ra c¸c quy luËt ph¸t triÓn cña c¸c x· héi tr­íc t­ b¶n chñ nghÜa, mµ kh«ng nhÊt thiÕt ph¶i ®i tõ giai ®o¹n ®Çu cña lÞch sö x· héi loµi ng­êi. Nhê nh÷ng ®Æc ®iÓm ®ã mµ ph­¬ng ph¸p l«gÝc cã nh÷ng kh¶ n¨ng riªng lµ: Ph­¬ng ph¸p l«gÝc gióp chóng ta nh×n nhËn ra c¸i míi. Bëi v×, l«gÝc lµ sù ph¶n ¸nh cña thÕ giíi kh¸ch quan vµo ý thøc con ng­êi, mµ thÕ giíi kh¸ch quan th× kh«ng ngõng ph¸t triÓn, c¸i míi lu«n lu«n n¶y sinh. Do lu«n lu«n chó ý ®Õn c¸i phæ biÕn, c¸i b¶n chÊt mµ t­ duy l«gÝc dÔ nh×n thÊy nh÷ng b­íc ph¸t triÓn nh¶y vät vµ thÊy c¸i míi ®ang n¶y sinh vµ ph¸t triÓn nh­ thÕ nµo. §Æc ®iÓm cña c¸i míi lµ nã kh¸c vÒ chÊt víi c¸i cò. MÆc dï lµ h×nh thøc th× ch­a thay ®æi, nh­ng chÊt míi ®· n¶y sinh. Do thÊy ®­îc mÇm mèng cña c¸i míi mµ ph­¬ng ph¸p l«gÝc cã thÓ gióp ta thÊy ®­îc h­íng ®i cña lÞch sö,nh»m chØ ®¹o thùc tiÔn, c¶i t¹o thÕ giíi. Ph­¬ng ph¸p l«gÝc cßn cã ­u ®iÓm lµ gióp chóng ta t¸c ®éng tÝch cùc vµo hiÖn thùc, nh»m t¸i s¶n sinh ra lÞch sö ë mét tr×nh ®é cao h¬n, nghÜa lµ chñ ®éng c¶i t¹o, c¶i biÕn lÞch sö, nhê ®ã n¾m ®­îc nh÷ng quy luËt kh¸ch quan ®ã. Cô thÓ hiÖn nay, mét sè xÝ nghiÖp quèc doanh ®­îc cæ phÇn ho¸ ®· gióp c«ng nh©n cã thÓ trë thµnh ng­êi võa s¶n xuÊt, võa lµm chñ xÝ nghiÖp, l¹i c¶i thiÖn nhanh chãng ®­îc ®êi sèng. Nhµ n­íc ®· chñ ®éng t¸c ®éng tíi qu¸ tr×nh ®ã, ®­a lÞch sö tiÕn lªn. Trªn ®©y chóng ta ®· t×m ra tÝnh kh¸c biÖt cña ph­¬ng ph¸p lÞch sö vµ ph­¬ng ph¸p l«gÝc, còng tøc lµ v¹ch ra tÝnh ®éc lËp t­¬ng ®èi cña hai ph­¬ng ph¸p. Tuy nhiªn gi÷a hai ph­¬ng ph¸p nµy còng cã sù thèng nhÊt. c. TÝnh thèng nhÊt gi÷a ph­¬ng ph¸p lÞch sö vµ ph­¬ng ph¸p l«gÝc Trªn thùc tÕ c«ng t¸c nghiªn cøu theo ph­¬ng ph¸p biÖn chøng m¸cxÝt, kh«ng bao giê cã ph­¬ng ph¸p lÞch sö hay ph­¬ng ph¸p l«gÝc thuÇn tuý t¸ch rêi nhau, mµ lµ trong c¸i nµy cã c¸i kia, hai c¸i th©m nhËp vµo nhau, ¶nh h­ëng lÉn nhau. Giíi h¹n gi÷a chóng chØ lµ t­¬ng ®èi. Cô thÓ, ph­¬ng ph¸p lÞch sö tuy ph¶i theo s¸t tiÕn tr×nh ph¸t triÓn cña lÞch sö cña sù vËt hiÖn t­îng, diÔn l¹i nh÷ng b­íc quanh co, ngÉu nhiªn, thôt lïi t¹m thêi cña qu¸ tr×nh ph¸t triÓn hiÖn thùc, nh­ng kh«ng ph¶i lµ miªu t¶ lÞch sö ®ã mét c¸ch kinh nghiÖm chñ nghÜa, mµ lµ miªu t¶ theo mét sîi d©y l«gÝc nhÊt ®Þnh cña sù ph¸t triÓn lÞch sö; kh«ng ph¶i miªu t¶ lÞch sö mét c¸ch mï qu¸ng, mµ lµ ph¸t triÓn mét c¸ch cã quy luËt. Còng vËy, ph­¬ng ph¸p l«gÝc tuy kh«ng nãi ®Õn nh÷ng chi tiÕt lÞch sö, nh÷ng b­íc ®­êng quanh co, ngÉu nhiªn cña lÞch sö ®èi t­îng, nh­ng kh«ng ph¶i v× thÕ mµ nã bá qua viÖc nghiªn cøu lÞch sö cô thÓ cña ®èi t­îng. Ph­¬ng ph¸p l«gÝc lµ sù ph¶n ¸nh c¸i chñ yÕu ®­îc rót ra tõ trong lÞch sö sù vËt, vµ lµm cho c¸i chñ yÕu Êy thÓ hiÖn ®­îc b¶n chÊt cña qu¸ tr×nh lÞch sö. Tãm l¹i, ph­¬ng ph¸p lÞch sö vµ ph­¬ng ph¸p l«gÝc cã tÝnh thèng nhÊt vµ còng cã môc ®Ých thèng nhÊt lµ cïng nh»m ph¬i bµy râ ch©n lý kh¸ch quan cña sù ph¸t triÓn lÞch sö, nªn trong c«ng t¸c nghiªn cøu, tæng kÕt khoa häc, chóng ta kh«ng chØ vËn dông mét ph­¬ng ph¸p riªng rÏ nµo, v× thùc ra chóng chØ lµ hai mÆt biÓu hiÖn kh¸c nhau cña ph­¬ng ph¸p biÖn chøng m¸cxÝt mµ th«i. Tuy vËy, trong c«ng t¸c nghiªn cøu chóng ta vÉn cÇn chó ý ®Õn tÝnh ®éc lËp t­¬ng ®èi cña hai ph­¬ng ph¸p nµy nh­ ®· nãi ë trªn. kÕt luËn Sù ph¸t triÓn nh­ vò b·o cña cuéc c¸ch m¹ng khoa häc-c«ng nghÖ ®· gãp phÇn thóc ®Èy c«ng t¸c nghiªn cøu khoa häc ngµy cµng trë nªn s«i næi h¬n vµ cÊp thiÕt h¬n trªn ph¹m vi toµn cÇu. ViÖc cµng ngµy cµng xuÊt hiÖn thªm nhiÒu ph­¬ng ph¸p míi trong nghiªn cøu khoa häc ®· chøng tá con ng­êi ngµy cµng cã nhiÒu kh¶ n¨ng h¬n ®Ó nhËn thøc thÕ giíi kh¸ch quan. Khoa häc vµ c«ng nghÖ ®· trë thµnh ®éng lùc thóc ®Èy sù tiÕn bé nh©n lo¹i. Cïng víi nghiªn cøu khoa häc hiÖn ®¹i, cµng ngµy ph­¬ng ph¸p vµ ph­¬ng ph¸p luËn nghiªn cøu khoa häc cµng ®­îc chó ý ®Õn vµ nã cßn ®­îc coi lµ mét trong nh÷ng nh©n tè quan träng ®Ó ph¸t triÓn khoa häc. Chóng ta ®· biÕt khoa häc cµng ph¸t triÓn bao nhiªu th× ph­¬ng ph¸p, c¸ch thøc nghiªn cøu cµng ®a d¹ng phong phó bÊy nhiªu. Cµng cã nhiÒu ph­¬ng ph¸p cµng t¨ng kh¶ n¨ng lùa chän ph­¬ng ph¸p cña ng­êi nghiªn cøu, cµng lµm cho viÖc lùa chän ph­¬ng ph¸p cã ý nghÜa quan träng h¬n c¶ vÒ mÆt nhËn thøc khoa häc lÉn hiÖu qu¶ kinh tÕ. Ph­¬ng ph¸p nãi chung ®ãng vai trß chñ ®¹o trong nghiªn cøu khoa häc c«ng nghÖ. Ph­¬ng ph¸p cô thÓ g¾n víi c¸c m«n, lÜnh vùc nghiªn cøu cô thÓ. ChÝnh sù ph¸t triÓn cña khoa häc, kü thuËt ngµy cµng n¶y sinh nhiÒu ph­¬ng ph¸p cô thÓ kh¸c nhau ®Ó nghiªn cøu cïng mét ®èi t­îng. Do vËy sÏ lµ sai lÇm nÕu qu¸ nhÊn m¹nh mét ph­¬ng ph¸p ®Æc thï, cô thÓ nµo ®ã trong nghiªn cøu.V× vËy chóng ta ph¶i cã mét c¸i nh×n kh¸ch quan vÒ c¸c ph­¬ng ph¸p nghiªn cøu khoa häc còng nh­ ph¶i cã mét ph­¬ng ph¸p luËn ®óng ®¾n, ®Ó tõ ®ã biÕt ¸p dông mét c¸ch khoa häc vµ chÝnh x¸c c¸c ph­¬ng ph¸p nghiªn cøu khoa häc vµo mçi ®èi t­îng kh¸c nhau vµ ®Ó phôc vô cho c¸c môc tiªu nghiªn cøu kh¸c nhau. tµi liÖu tham kh¶o Vò Cao §µm, Ph­¬ng ph¸p luËn nghiªn cøu khoa häc (Nhµ xuÊt b¶n khoa häc vµ kü thuËt,2003). Häc viÖn ChÝnh trÞ Quèc gia Hå ChÝ Minh- Bé m«n khoa häc luËn, §Ò c­¬ng bµi gi¶ng m«n Ph­¬ng ph¸p luËn nghiªn cøu khoa häc. Ph¹m ViÕt V­îng, Ph­¬ng ph¸p nghiªn cøu khoa häc gi¸o dôc( Nhµ xuÊt b¶n gi¸o dôc, 1997). V¨n T¹o, Ph­¬ng ph¸p lÞch sö vµ ph­¬ng ph¸p l«gÝc( Trung t©m Khoa häc X· héi vµ Nh©n v¨n Quèc gia- ViÖn Sö häc, 1995).

Các file đính kèm theo tài liệu này:

  • docPhương pháp và phương pháp luận nghiên cứu khoa học.doc